Sarga 93
Sarga 93: Rāvaṇa’s Grief and Fury after Indrajit’s Fall; Move to Slay Vaidehī and Ministerial Restraint
युद्धकाण्ड
या सर्गात पौलस्त्य रावणाचे मंत्री विभीषणाच्या सहाय्याने लक्ष्मणाने मेघनाद/इंद्रजिताचा वध केल्याची दुःखद वार्ता सांगतात. ते ऐकताच रावण प्रथम मूर्च्छित होतो, मग पुत्रशोकाने विलाप करतो आणि शेवटी त्याचा क्रोध प्रलयासारखा भडकतो. त्याच्या भुवया प्रलय-सागरासारख्या, मुखातून धूर-आग उसळल्यासारखी, आणि अश्रू जळत्या दिव्यातून गळणाऱ्या तेलासारखे—अशा उपमांनी त्याची मनःस्थिती रंगवली आहे. तो ब्रह्मदेवाने दिलेले अभेद्य कवच व भयंकर धनुष्य आठवून वरबल व दिव्यास्त्रांची सुरक्षितता सांगतो, राक्षसांचे युद्धोत्साह पुन्हा चेतवतो आणि राम-लक्ष्मणांवर नव्याने आक्रमण करण्याची घोषणा करतो. पण शोकाचा रोष चुकीच्या दिशेने वळतो—तो वैदेही सीतेचा वध करण्याचा निश्चय करून खड्ग घेऊन अशोकवनाकडे धावतो; राक्षस त्याला अजेय मानून आनंदित होतात. यानंतर सीतेचा दृष्टिकोन येतो—ती भयभीत होऊन हनुमानाने पूर्वी सुचवलेला उद्धार न स्वीकारल्याबद्दल स्वतःला दोष देते आणि राम व कौसल्येची चिंता करते. तेव्हा धर्मनिष्ठ मंत्री सुपार्श्व रावणाला आवरतो—स्त्रीवध अधर्म आहे; क्रोध रणात वापरावा, सीतेवर नव्हे. हा उपदेश मान्य करून रावण परत फिरतो व सभेकडे पुन्हा जातो—खाजगी सूडापासून दूर होऊन सार्वजनिक युद्धधर्माकडे तात्पुरता पुनर्संयम दिसतो.
Shlokas
Verse 1
ततःपौलस्त्यसचिवा्श्रुत्वाचेन्द्रजितोवधम् ।आचचक्षुरभिज्ञायदशग्रीवायसव्यथा: ।।।।
त्यानंतर पौलस्त्यराज (रावण) यांचे मंत्री इंद्रजिताच्या वधाची वार्ता ऐकून, तिचे गंभीर परिणाम ओळखून, व्यथित होऊन दशग्रीव रावणास तो दुःखद वृत्तांत निवेदन करू लागले।
Verse 2
युद्धेहतोमहाराजलक्ष्मणेनतवात्मजः ।विभीषणसहायेनमिषतांनोमहाद्युतिः ।।।।
महाराज! विभीषणाच्या सहाय्याने लक्ष्मणाने युद्धात आपल्या महातेजस्वी पुत्राचा वध केला; आणि आम्ही सर्वजण पाहतच राहिलो.
Verse 3
शूरंशूरेणसम्गम्यसम्युगेष्वपराजितः ।लक्ष्मणेनहतश्शूरःपुत्रस्तेमहेन्द्रजित् ।।।।गतस्सपरमान्लोकान्शरैस्सन्ताप्यलक्ष्मणम् ।
समरात शूर शूराशी भिडला; युद्धांत कधीही न पराजित झालेला तुझा वीर पुत्र महेंद्रजित् लक्ष्मणाच्या हातून मारला गेला. त्याने बाणांनी लक्ष्मणास तीव्र वेदना देऊन परम लोकांस प्रस्थान केले।
Verse 4
स तंप्रतिभयंश्रुत्वावधंपुत्रस्यदारुणम् ।।।।घोरमिन्द्रजितःसङ्ख्येकश्मलंप्राविशन्महत् ।
रणात इंद्रजिताच्या त्या घोर, भयावह व दारुण वधाची वार्ता ऐकून तो महान् विषादमूर्च्छेत बुडून गेला।
Verse 5
उपलभ्यचिरात्संज्ञां राजाराक्षसपुङ्गव ।।।।पुत्रशोकाकुलोदीनोविललापाकुलेन्द्रियः ।
खूप वेळाने राक्षसपुंगव राजा शुद्धीवर आला. पुत्रशोकाने व्याकुळ, दीन होऊन, अस्थिर इंद्रियांनी तो आक्रोश करू लागला.
Verse 6
हाराक्षसचमूमुख्यममवत्समहाबल ।।।।जित्वेन्द्रंकथमद्यत्वंलक्ष्मणस्यवशंगतः ।
हाय, हे राक्षससेनेच्या प्रमुखा! माझ्या वत्सा, महाबला! ज्याने कधी इंद्रालाही जिंकले, तो आज लक्ष्मणाच्या वशाला कसा गेला?
Verse 7
ननुत्वमिषुभिःक्रुद्धोभिन्द्याःकालान्तकावपि ।।।।मन्दरस्यापिशृङ्गाणिकिंपुनर्लक्ष्मणंयुधि ।
तू क्रुद्ध झालास तर आपल्या बाणांनी कालान्तक (मृत्यू)लाही भेदू शकतोस, मंदर पर्वताची शिखरेही फोडू शकतोस; मग युद्धात लक्ष्मण तर कितीसा!
Verse 8
अद्यवैनस्वतोराजाभूयोबहुमतोमम ।।।।येनाद्यत्वंमहाबाहो संयुक्तःकालधर्मणा ।
आज खरोखर नश्वरांचा राजा यम मला अधिकच पूज्य वाटतो; कारण आज, हे महाबाहो, तू काळधर्माच्या विधानाने त्याच्याशी संयुक्त झाला आहेस।
Verse 9
एषपन्थाःसुयोधानांसर्वामरगणेष्वपि ।।।।यःकृतेहन्यतेभर्तुस्सपुमान्स्वर्गमृच्छति ।
हा मार्ग श्रेष्ठ योद्ध्यांचा आहे—देवगणांतही प्रसिद्ध; जो आपल्या स्वामीसाठी मारला जातो, तो पुरुष स्वर्गास प्राप्त होतो।
Verse 10
अद्यदेवगणास्सर्वेलोकपालामहर्षयः ।।।।हतमिन्द्रजितंदृष्टवासुखंस्वप्स्यन्तिनिर्भयाः ।
आज इंद्रजिताचा वध झालेला पाहून सर्व देवगण, लोकपाल व महर्षी निर्भय होऊन सुखाने निद्रा करतील।
Verse 11
अद्यलोकास्त्रय: कृत्स्नापृथिवी च सकानना ।।।।एकेनेन्द्रजिताहीनाशून्येवप्रतिभातिमे ।
आज केवळ इंद्रजित नसल्यामुळे मला त्रैलोक्य आणि वनांसह ही पृथ्वीही शून्य, अंधारलेली व तेजहीन भासते।
Verse 12
अद्यनैरृतकन्यानांश्रोष्याम्यन्तःपुरेरवम् ।।।।करेणुसङ्घस्ययथानिनादंगिरिगह्वरे ।
आज मी अंतःपुरात राक्षसी कन्यांचा आक्रोश ऐकेन; जसा गिरिगुहेत हत्तीणींच्या कळपाचा निनाद घुमतो तसा।
Verse 13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप ।।।।मातरंमां च भार्याश्चक्वगतोऽसिविहायनः ।
हे परंतप! युवराज्य, लंका, राक्षसगण, तुझी माता, मी आणि तुझ्या पत्नी—आम्हांला सोडून तू कुठे गेलास?
Verse 14
ममनामत्वयावीरगतस्ययमसादनम् ।।।।प्रेतकार्याणिकार्याणिविपरीतेहिवर्तसे ।
हे वीर! मी यमसदनास गेलो असतो तर माझी प्रेतकर्मे तुलाच करावयाची होती; पण आज उलट घडले—आता मला तुझी प्रेतकर्मे करावी लागतील।
Verse 15
स त्वंजीवतिसुग्रीवेलक्ष्मणेन च राघवे ।।।।ममशल्यमनुद्धृत्यक्वगतोऽसिविहायनः ।
सुग्रीव, राघव आणि लक्ष्मण जिवंत असताना, माझे शल्य न काढताच आम्हांला सोडून तू कुठे निघून गेलास?
Verse 16
एवमादिविलापार्तंरावणंराक्षसाधिपम् ।।।।आविवेशमहान् कोपःपुत्रव्यसनसम्भवः ।
अशा रीतीने पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन विलाप करणाऱ्या राक्षसाधिपती रावणात, पुत्रवियोगातून उत्पन्न झालेला महान क्रोध शिरून बसला।
Verse 17
प्रकृत्याकोपनंह्येनंपुत्रस्यपुनराधयः ।।।।दीप्तंसन्दीपयामासुर्घर्मेऽर्कमिवरश्मयः ।
तो स्वभावतःच क्रोधी होता; आणि आता पुत्रवियोगाची नवी वेदना त्याला अधिकच प्रज्वलित करू लागली—जसा उन्हाळ्यात सूर्य आपल्या किरणांनीच अधिक दाहक होतो.
Verse 18
ललाटेभ्रुकुटीभिश्चसङ्गताभिर्व्यरोचत ।।।।युगान्तेसहनक्रैस्तुमहोर्मिभिरिवोदधिः ।
कपाळावर भुवया घट्ट आवळून तो भयावह क्रोधाने तेजस्वी दिसू लागला—जसा युगान्ती मगरांसह प्रचंड लाटांनी उचंबळणारा समुद्र।
Verse 19
कोपाद्विजृम्भमाणस्यवक्त्राद्व्यक्तमिवज्वलन् ।।।।उत्पपातसधूमानगिर्वृत्रस्यवदनादिव ।
क्रोधाने जांभई देत असता त्याच्या मुखातून धुरासह जळणारी अग्नी जणू स्पष्टच उडाली—वृत्राच्या मुखातून ज्वाळा उसळावी तशी।
Verse 20
स पुत्रवधसन्तप्तश्शूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यावैदेह्यारोचयद्वधम् ।
पुत्रवधाने संतप्त झालेला तो शूर रावण क्रोधाच्या आधीन झाला; आणि बुद्धीने विचार करून वैदेहीच्या वधाचा निश्चय केला।
Verse 21
तस्यप्रकृत्यारक्ते च रक्तेक्रोथानगिनापि च ।।।।रावणस्यमहाघोरेदीप्तेनेत्रेबभूवतुः ।
स्वभावतः लाल असलेले त्याचे नेत्र क्रोधाग्नीने आणखीच लाल झाले; त्या महाघोर रावणाचे डोळे दाहक तेजाने प्रज्वलित झाले।
Verse 22
घोरंप्रकृत्यारूपंतत्तस्यक्रोधाग्निमूर्छितम् ।।।।बभूवरूपंक्रुद्धस्यरुद्रस्येवदुरासदम् ।
स्वभावतः घोर असलेले त्याचे रूप क्रोधाग्नीने मूर्छित होऊन—क्रुद्ध रुद्राप्रमाणे—अगम्य व दुर्जेय झाले।
Verse 23
तस्यक्रुद्धस्यनेत्राभ्यांप्रापतन्नाश्रृबिन्दवः ।।।।दीपाभ्यामिवदीप्ताभ्यांसार्चिषस्स्नेहबिन्दवः ।
क्रुद्ध झालेल्या त्याच्या डोळ्यांतून अश्रुबिंदू पडू लागले—जसे तेजस्वी ज्वाळा असलेल्या दोन दिव्यांतून तेलाचे थेंब टपकावेत।
Verse 24
दन्तावनिदशतस्तस्यश्रूयतेदशनस्वनः ।।।।यन्त्रस्यावेष्ट्यमाणस्य महतो दानवैरिव ।
तो दात आवळून चावू लागला तेव्हा दातांचा कर्कश आवाज ऐकू येत होता—जणू दानवांनी एखादे महायंत्र गुंडाळून फिरवीत चालविले असावे, तसा कठोर नाद।
Verse 25
कालानगिरिवसङ्क्रुद्धोयांयांदिशमवैक्षत ।।।।तस्यांतस्यांभयत्रस्ताराक्षसास्सन्विलियलिरे ।
प्रलयाग्नीप्रमाणे संतप्त होऊन तो ज्या ज्या दिशेकडे पाहू लागला, त्या त्या दिशेतील राक्षस भयाने थरथर कापत आकसून लपून बसले।
Verse 26
तमन्तकमिवक्रुद्धंचराचरचिखादिषुम् ।।।।वीक्षमाणंदिशस्सर्वाराक्षसानोपचक्रमुः ।
त्याला अंतकासारखा क्रुद्ध, चराचराला गिळून टाकण्यास उद्यत आणि सर्व दिशा न्याहाळत असलेला पाहून राक्षस त्याच्याजवळ जाण्याचे धैर्य करू शकले नाहीत।
Verse 27
ततःपरमसङ्क्रुद्धोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।अब्रवीद्रक्षसांमध्येसंस्तम्भयिषुराहवे ।
त्यानंतर परमक्रुद्ध राक्षसाधिपती रावण, युद्धात त्यांचा धैर्य-निश्चय दृढ करण्याच्या हेतूने, राक्षसांच्या मध्ये बोलू लागला।
Verse 28
मयावर्षसहस्राणिचरित्वापरमंतपः ।।।।तेषुतेष्ववकाशेषुस्वयम्भूःपरितोषितः ।
मी हजारो वर्षे परम तप आचरले; त्या त्या योग्य अवकाशी पुन्हा पुन्हा—अखेर स्वयम्भू ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले।
Verse 29
तस्यैवतपसोव्युष्ट्याप्रसादाच्छस्वयम्भुवः ।।।।नासुरेभ्यो न देवेभ्योभयंममकदाचन ।
त्याच तपस्येच्या फलप्राप्तीने आणि स्वयम्भू ब्रह्म्याच्या प्रसादाने मला कधीही भय वाटले नाही—ना असुरांचे, ना देवांचे।
Verse 30
कवचंब्रह्मदत्तंमेयदादित्यसमप्रभम् ।।।।देवासुरविमर्धेषु न भिन्नंवज्रमुष्टिभिः ।
माझ्याकडे ब्रह्म्याने दिलेले, आदित्यसम तेजस्वी कवच आहे; देवासुरांच्या संग्रामात वज्रमुष्टीच्या प्रहारांनीही ते कधी भेदले गेले नाही.
Verse 31
तेनमामद्यसम्युक्तंरथस्थमिहसम्युगे ।।।।प्रतीयात्कोऽद्यमामाजौसाक्षादपिपुरन्दरः ।
आज त्या कवचाने युक्त होऊन, या संग्रामात रथावर बसलेला मी—आज रणांगणात माझा सामना कोण करील? साक्षात् पुरंदर (इंद्र)ही नाही.
Verse 32
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
स्वयम्भू ब्रह्मा अतिशय प्रसन्न होऊन देवासुर-संग्रामांत मला जे महान्, बाणांसह धनुष्य दिले होते—तेच माझे भीषण धनुष्य आज शेकडो तूर्यांच्या निनादात उचलले जावो, या परम युद्धात राम-लक्ष्मणांच्या वधासाठी.
Verse 33
त्तदातिप्रसन्नेनसशरंकार्मुकंमहत् ।।6.93.32।।देवासुरविमर्धेषुममदत्तंस्वयम्भुवा ।अद्यतूर्यशतैर्भीमंधनुरुत्थाप्यतांमम ।।6.93.33।।रामलक्ष्मणयोरेववधायपरमाहवे ।
समरात शूर शूराशी भिडला; युद्धांत कधीही न पराजित झालेला तुझा वीर पुत्र महेंद्रजित् लक्ष्मणाच्या हातून मारला गेला. त्याने बाणांनी लक्ष्मणास तीव्र वेदना देऊन परम लोकांस प्रस्थान केले।
Verse 34
स पुत्रवधसन्तप्तःक्रूरःक्रोधवशंगतः ।।।।समीक्ष्यरावणोबुद्ध्यासीतांहन्तुंव्यवस्यत ।
पुत्रवधाने संतप्त, क्रूर आणि क्रोधाच्या अधीन झालेला रावण बुद्धीने विचार करून सीतेचा वध करण्याचा निश्चय करू लागला.
Verse 35
प्रत्यवेक्ष्यताम्राक्षस्सुघोरोघोरदर्शनः ।।।।दीनोदीनस्वरान्सर्वांस्तानुवाचनिशाचरान् ।
तांबड्या डोळ्यांचा, अतिभयंकर व घोरदर्शन रावण आजूबाजूला पाहून, दीन होऊन दीन स्वरात त्या सर्व निशाचरांना म्हणाला।
Verse 36
माययाममवत्सेनवञ्चनार्थंवनौकसाम् ।।।।किञ्चिदेवहतंतत्रसीतेयमितिदर्शितम् ।
वानरांना फसविण्यासाठी माझ्या पुत्राने मायेनं तिथे काहीतरी मारलेले दाखवून म्हटले—‘हीच सीता आहे।’
Verse 37
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।।।
आता मीच त्या कपटाला ‘सत्य’ करून माझ्या मनास प्रिय ते करीन। त्या नीच क्षत्रबंधूचा अनुव्रता वैदेहीचा मी नाश करीन। असे म्हणून त्याने सचिवांसमोर क्षणात खड्ग हस्तगत केला॥
Verse 38
तदिदंतथ्यमेवाहंकरिष्येप्रियमात्मनः ।।6.93.37।।वैदेहींनाशयिष्यामिक्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।इत्येवमुक्त्वासचिवान्खङ्गमाशुपरामृशत् ।।6.93.38।।
आता मीच त्या कपटाला ‘सत्य’ करून माझ्या मनास प्रिय ते करीन। त्या नीच क्षत्रबंधूचा अनुव्रता वैदेहीचा मी नाश करीन। असे म्हणून त्याने सचिवांसमोर क्षणात खड्ग हस्तगत केला॥
Verse 39
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।।।
निर्मळ आकाशासारखा तेजस्वी, गुणसम्पन्न खड्ग हातात घेऊन, पुत्रशोकाने अत्यंत व्याकुळचित्त रावण क्रोधाने पेटून सहसा उडी मारून वेगाने बाहेर पडला। पत्नीसमवेत व सचिवांनी वेढलेला तो जिथे मैथिली होती तिकडे धावला॥
Verse 40
उत्प्लुत्यगुणसम्पन्नंविमलाम्बरवर्चसम् ।निष्पपात स वेगेनसभार्यःसचिवैर्वृतः ।।6.93.39।।रावणःपुत्रशोकेनभृशमाकुलचेतनः ।सङ्क्रुद्धःखडगमादायसहसायत्रमैथिली ।।6.93.40।।
आज याला पाहताच ते दोन्ही भाऊ थरथरतील। याच्या क्रोधाने तर्जित झालेले चारही लोकपालही डगमगतील; आणि इतरही अनेक शत्रू युद्धांत यानेच पाडले आहेत॥
Verse 41
व्रजन्तंराक्षसंप्रेक्ष्यसिंहनादंविचक्रुशुः ।ऊचुश्चान्योन्यमालिङ्ग्यसङ्क्रुद्धंप्रेक्ष्यराक्षसम् ।।।।
क्रोधाने पुढे जाणाऱ्या राक्षसराजाला पाहून राजभवनातील राक्षस सिंहनादासारखे गर्जले। एकमेकांना आलिंगन देत, त्या क्रुद्ध राक्षसाकडे पाहत पाहत ते परस्परांशी बोलू लागले॥
Verse 42
अद्यैनंतावुभौदृष्टवाभ्रातरौप्रव्यधिष्यतः ।लोकपालाहिचत्वारःक्रुद्धेनानेनतर्जिताः ।।।।बहवःशत्रवश्चान्येसम्युगेष्वभिपातिताः ।
आज याला पाहताच ते दोन्ही भाऊ थरथरतील। याच्या क्रोधाने तर्जित झालेले चारही लोकपालही डगमगतील; आणि इतरही अनेक शत्रू युद्धांत यानेच पाडले आहेत॥
Verse 43
त्रिषुलोकेषुरत्नानिभुङक्तेचाहृत्यरावणः ।।।।विक्रमे च बलेचैवनास्त्यस्यसदृशोभुवि ।
रावण त्रैलोक्यातून रत्ने आणून त्यांचा उपभोग घेतो। पराक्रम व बळ यांत पृथ्वीवर त्याच्या समान कोणी नाही॥
Verse 44
तेषांसञ्जल्पमानामशोकवनिकांगताम् ।।।।अभिदुद्राववैदेहींरावणःक्रोधमूर्छितः ।
ते असे बोलत अशोकवनिकेत गेले असता, क्रोधाने मूर्च्छित झालेला रावण वैदेहीकडे धावून गेला.
Verse 45
वार्यमाणःसुसङ्क्रुद्धःसुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः ।।।।अभ्यधावतसङ्क्रुद्धःखेग्रहोरोहिणीमिव ।
हितबुद्धी सुहृदांनी अडविले तरीही अतिशय क्रुद्ध रावण पुढे धावला—जसा आकाशात ग्रह (मंगळ) रोहिणीकडे झेपावतो.
Verse 46
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
राक्षसींनी राखलेली, निर्दोष मैथिली सीता हिने क्रोधाने धावून येणारा, उत्तम खड्ग धारण केलेला तो राक्षस पाहिला. उघडी तलवार हातात घेऊन आलेला त्याला पाहताच जनकनंदिनी व्याकुळ झाली; सुहृदांनी वारंवार अडविले तरी तो परत फिरणारा नव्हता।
Verse 47
मैथिलीरक्ष्यमाणातुराक्षसीरनिन्दिता ।।6.93.46।।ददर्शराक्षसंक्रुद्धंनिस्त्रिंशवरधारिणम् ।तंनिशाम्यसविस्त्रिंशंव्यथिताजनकात्मजा ।।6.93.47।।निवार्यमाणंबहुशःसुहृद्भिरनिवर्तिनम् ।
राक्षसींनी राखलेली, निर्दोष मैथिली सीता हिने क्रोधाने धावून येणारा, उत्तम खड्ग धारण केलेला तो राक्षस पाहिला. उघडी तलवार हातात घेऊन आलेला त्याला पाहताच जनकनंदिनी व्याकुळ झाली; सुहृदांनी वारंवार अडविले तरी तो परत फिरणारा नव्हता।
Verse 48
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।।।
दुःखाने व्याप्त झालेली सीता विलाप करीत म्हणाली—“पाहा, हा दुर्मती क्रोधाने स्वतःच माझ्यावर धावून येतो; माझा रक्षक असतानाही मला तो अनाथेसारखी समजून ठार मारणार आहे।”
Verse 49
सीतादुःखसमाविष्टाविलपन्तीदमब्रवीत् ।।6.93.48।।यथायंमामभिक्रुद्धःसमभिद्रवतिस्वयम् ।वधिष्यतिसनाथांमामनाथामिवदुर्मतिः ।।6.93.49।।
“मी पतिव्रता असूनही तो मला वारंवार चिथावत होता—‘माझी पत्नी हो, माझ्याशी रम.’ मी त्याला ठाम नकार दिला. आता माझ्या न मानण्यामुळे तो स्पष्टच निराश झाला आहे; क्रोध व मोहाने ग्रासून मला मारण्यास उद्यत झाला आहे।”
Verse 50
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।।।
“मी पतिव्रता असूनही तो मला वारंवार चिथावत होता—‘माझी पत्नी हो, माझ्याशी रम.’ मी त्याला ठाम नकार दिला. आता माझ्या न मानण्यामुळे तो स्पष्टच निराश झाला आहे; क्रोध व मोहाने ग्रासून मला मारण्यास उद्यत झाला आहे।”
Verse 51
बहुशश्चोदयामासभर्तारंमामनुव्रताम् ।भार्याभवरमस्वेतिप्रत्याख्यातोध्रुवंमया ।।6.93.50।।सोऽयंमामनुपस्थानेव्यक्तंनैराश्यमागतः ।क्रोधमोहसमाविष्टोनिहन्तुंमांसमुद्यतः ।।6.93.51।।
तो वारंवार मला—मी पतिव्रता असताना—प्रेरित करीत होता, “माझी पत्नी हो, माझ्याबरोबर रम.” पण मी त्याला निश्चयाने नाकारले. आता माझ्या न मानण्यामुळे तो स्पष्ट निराश झाला आहे; क्रोध व मोहाने ग्रासून तो मला मारण्यास उद्यत झाला आहे।
Verse 52
अथवातौनरव्याघ्रौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।मन्निमित्तमनार्येणसमरेऽद्यनिपातितौ ।।।।
“किंवा ते दोघे नरव्याघ्र बंधू—राम आणि लक्ष्मण—माझ्याच कारणाने आज त्या अनार्याने युद्धात पाडले काय?”
Verse 53
भैरवोहिमहान्नादोराक्षसानांश्रुतोमया ।बहूनामिहहृष्टानांतथाविक्रोशतांप्रियम् ।।।।
मी येथे अनेक राक्षसांचा भयंकर, महान् गजर ऐकला—ते हर्षित होऊन आपल्या प्रियजनांना हाक मारत मोठ्याने आरोळ्या देत होते।
Verse 54
अहोधिङ्मन्निमित्तोऽयंविनाशोराजपुत्रयोः ।अथवापुत्रशोकेनअहत्यारामलक्ष्मणौ ।।।।विधमिष्यतिमांरौद्रोराक्षसःपापनिश्चयः ।
अहो धिक्कार! हा दोन राजपुत्रांचा विनाश माझ्याच निमित्ताने होत आहे काय? किंवा पुत्रशोकाने व्याकुळ होऊन, राम-लक्ष्मणांना मारू न शकल्याने, तो रौद्र राक्षस—पाप-निश्चयाने दृढ—मलाच नष्ट करायचा निर्धार करीत आहे काय?
Verse 55
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।।।
क्षुद्र बुद्धीच्या मला हनुमंतांचे ते वचन पाळता आले नाही। जर तेव्हा मी त्यांच्या पाठीवर बसून गेले असते, तर निश्चयच अजेय रीतीने पोहोचले असते; आज असा शोक केला नसता, सती होऊन पतीच्या मांडीवर विसावले असते।
Verse 56
हनूमतस्तुतद्वाक्यं न कृतंक्षुद्रयामया ।।6.93.55।।यद्यहंतस्यपृष्ठेवतदायासमनिर्जिता ।नाद्यैवमनुशोचेयंभर्तुरङ्कगतासती ।।6.93.56।।
मला वाटते, कौसल्येचे हृदय तुटून जाईल, जेव्हा ती ऐकेल की तिचा एकुलता एक पुत्र युद्धात नष्ट झाला आहे।
Verse 57
मन्येतुहृदयंतस्याःकौसल्यायाःफलिष्यति ।एकपुत्रायदापुत्रंविनष्टंश्रोष्यतेयुधि ।।।।
मला वाटते, कौसल्येचे हृदय तुटून जाईल, जेव्हा ती ऐकेल की तिचा एकुलता एक पुत्र युद्धात नष्ट झाला आहे।
Verse 58
साहिजन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः ।धर्मकार्याणिरूपं च रुदतीसंस्मरिष्यति ।।।।
ती रडत रडत त्या महात्म्याचे जन्म, बालपण, तारुण्य, धर्मकार्ये आणि त्याचे रूप वारंवार आठवेल।
Verse 59
निराशानिहतेपुत्रेदत्त्वाश्राद्धमचेतना ।अग्निमावेक्ष्यतेनूनमापोवापिप्रवेक्ष्यति ।।।।
पुत्र मारला गेल्यावर निराश होऊन, शोकाने अचेतन झालेली ती श्राद्ध देईल; मग नक्कीच अग्नीकडे पाहील, किंवा पाण्यात प्रवेश करील।
Verse 60
धिगस्तुकुब्जामसतींमन्थरांपापनिश्चयाम् ।यन्निमित्तमिमंशोकंकौसल्याप्रतिपत्स्यते ।।।।
धिक्कार असो त्या कुब्जा, दुष्टा, पाप-निश्चयी मंथरेला; जिच्यामुळे कौसल्या हा शोक भोगेल।
Verse 61
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
अशा रीतीने विलाप करणाऱ्या तपस्विनी मैथिलीला पाहून—चंद्राविना ग्रहदोषाने ग्रस्त रोहिणीसारखी—त्याच वेळी शीलवान, शुचि, मेधावी असा सुपार्श्व नावाचा मंत्री, इतर सचिवांनी रोखले तरी, राक्षसांचा स्वामी रावणाला हे वचन बोलला।
Verse 62
इत्येवंमैथिलींदृष्टवाविलपन्तींतपस्विनीम् ।रोहिणीमिवचन्द्रेणविनाग्रहवशंगताम् ।।6.93.61।।एतस्मिन्नन्तरेतस्यअमात्यःशीलवान् शुचिः ।सुपार्श्वोनाममेधावीरावणंरक्षसेश्वरम् ।।6.93.62।।निवार्यमाणःसचिवैरिदंवचनमब्रवीत् ।
त्याच वेळी त्याचा शीलवान, शुचि व मेधावी अमात्य सुपार्श्व, राक्षसांचा स्वामी रावणास, इतर सचिवांनी रोखले तरी, हे वचन म्हणाला।
Verse 63
कथंनामदशग्रीव साक्षद्वैश्रवणानुज ।।।।हन्तुमिच्छसिवैदेहींक्रोधाद्धर्ममपास्य च ।
हे दशग्रीव, साक्षात् वैश्रवणाचा अनुज! क्रोधाने धर्म बाजूला सारून तू वैदेहीचा वध कसा करू इच्छितोस?
Verse 64
वेदविद्याव्रतस्नातःस्वकर्मनिरतस्तथा ।।।।स्त्रियःकस्माद्वधंवीरमन्यसेराक्षसेश्वर ।
वेदविद्येच्या व्रतांत स्नात आणि स्वकर्मात रत असूनही, हे वीर राक्षसेश्वर! तू स्त्रीचा वध का मानतोस?
Verse 65
मैथिलींरूपसम्पन्नांप्रत्यवेक्षस्वपार्थिव ।।।।तस्मिन्नेवसहास्माभिराहेवक्रोधमुत्सृज ।
हे पार्थिवा, रूपसम्पन्न मैथिली (सीता) हिचा नीट विचार कर. आमच्यासह रणांगणात त्याच एकावरच आपला क्रोध सोड (त्याच्यावरच केंद्रित कर).
Verse 66
अभ्युत्थानंत्वमद्यैवकृष्णपक्षचतुर्धशीम् ।।।।कृत्वानिर्याह्यमावास्यांविजयायबलैर्वृतः ।
आजच कृष्णपक्ष चतुर्दशीला तयारी करून घे. मग अमावास्येच्या दिवशी सैन्याने वेढलेला होऊन विजयासाठी निघून जा.
Verse 67
शूरःधीमान् रथीखडगीरथप्रवमास्थितः ।।।।हत्वादाशरथिंरामंभवान् प्राप्स्यसिमैथिलीम् ।
तू शूर आणि धीमान आहेस—रथी, हातात खड्ग धारण केलेला. श्रेष्ठ रथावर आरूढ होऊन दाशरथि रामाचा वध कर; मग तू मैथिलीला प्राप्त करशील.
Verse 68
स तद्दुरात्मासुहृदानिवेदितंवचःसुधर्म्यंप्रतिगृह्यरावणः ।गृहंजगामथततश्चवीर्यवान् पुनःसभां च प्रययौसुहृद्वृतः ।।।।
त्या दुष्टबुद्धी रावणाने सुहृदाने सांगितलेले धर्म्य वचन स्वीकारले. तो आपल्या गृहात गेला; नंतर पराक्रमी होऊन, मित्रांनी वेढलेला, पुन्हा सभेत गेला.
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa, overwhelmed by grief and rage after Indrajit’s death, decides to kill Vaidehī (Sītā)—a non-combatant—raising a direct dharma breach: retaliatory violence against the protected and powerless versus lawful conduct in war.
The sarga teaches that ungoverned krodha distorts judgment and targets the innocent; therefore, nīti and dharma function as corrective forces. Suparśva’s counsel frames moral limits as essential to legitimate power, even for a ruler in crisis.
Aśoka-vana (Aśoka grove) is foregrounded as Sītā’s guarded enclosure and a moral theater of vulnerability; the antaḥpura is referenced through the expected lamentation of rākṣasa women, while Laṅkā and the sabhā (council) situate the episode within royal and military institutions.