Sarga 3
लङ्कादुर्गवर्णनम् (Description of Lanka’s Fortifications and Forces)
युद्धकाण्ड
सुग्रीवाचा युक्तिवाद ऐकून श्रीरामांनी हनुमंताला अचूक वृत्तांत मागितला—शत्रुसैन्याचे परिमाण, दुर्गात प्रवेश करणे कठीण अशा द्वारांची संख्या व स्वरूप, संरक्षणाची साधने आणि राक्षसांची वस्ती. वाक्चातुर्यात श्रेष्ठ हनुमंताने क्रमाने लंकेची दुर्गव्यवस्था सांगण्याचे मान्य केले। हनुमंताने लंकेचे वैभव व युद्धसज्जता वर्णिली—रथ, मदोन्मत्त हत्ती आणि असंख्य राक्षसांनी भरलेली; उंच-रुंद प्रवेशद्वारे, धातूने जडलेली कपाटे व लोखंडी सळया; बाण व दगड झाडणारी यंत्रे, आणि शतघ्नी इत्यादी काटेरी अस्त्रांनी सज्ज पहारेकरी. रत्नखचित सुवर्णप्राकाराने वेढलेली लंका, थंड पाण्याने भरलेल्या खोल खंदकांनी दुर्गम—ज्यात मासे व मगरी आहेत; चल सेतू यंत्रांनी उचलून प्रवेश रोखला जातो। रावणाची अखंड जागरूकता व प्रत्येक द्वारावरची सैन्यवाटणी सांगून, समुद्रलांघन साध्य झाले तर लंकेचा पराभव निश्चित असा रणनीतिक निष्कर्ष त्याने दिला। शेवटी शुभकाळ साधून त्वरित सैन्यउद्योग करण्याची विनंती हनुमंताने श्रीरामांना केली।
Shlokas
Verse 1
सुग्रीवस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।प्रतिजग्राहकाकुत्स्थोहनूमन्तमथाब्रवीत् ।।।।
सुग्रीवाचे हेतुमय व परमार्थयुक्त वचन ऐकून काकुत्स्थ रामांनी ते मान्य केले आणि मग हनुमंताला म्हणाले।
Verse 2
तपसासेतुबन्धेनसागरोच्छोषणेनच ।सर्वथासुसमर्थोऽस्मिसागरस्यास्यलङ्घने ।।।।
तपश्चर्येने, सेतुबांधणीने, किंवा समुद्र आटवून—कुठल्याही उपायाने—हा सागर ओलांडण्यास मी सर्वथा समर्थ आहे।
Verse 3
कतिदुर्गाणिदुर्गायालङ्कायाब्रूहितानिमे ।ज्ञातुमिच्छामितत्सर्वंदर्शनादिववानर ।।।।
हे वानरा! दुर्गम लंकेत किती दुर्ग-प्राकार आहेत ते मला सांग. तू जसे पाहिले आहेस तसेच सर्व मला जाणून घ्यायचे आहे॥
Verse 4
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि ।गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।।।
त्यांच्या सैन्याचे परिमाण, दुर्गम द्वार-दुर्गांची व्यवस्था, लंकेचे गुप्त रक्षणकार्य आणि राक्षसांची निवासस्थाने—हेही मला सांग।
Verse 5
बलस्यपरिमाणंचद्वारदुर्गक्रियामपि । गुप्तिकर्मचलङ्कायारक्षसांसदनानिच ।।6.3.4।।यथासुखंयथावच्छलङ्कायामसिदृष्टवान् ।सर्वमाचक्ष्वतत्त्वेनसर्वथाकुशलोह्यसि ।।6.3.5।।
लंकेत तू जसे सहजपणे आणि यथावत् पाहिले आहेस, ते सर्व सत्यत: सांग; कारण तू सर्व प्रकारे कुशल आहेस।
Verse 6
श्रुत्वारामस्यवचनंहनुमान्मारुतात्मजः ।वाक्यंवाक्यविदांश्रेष्ठोरामंपुनरथाब्रवीत् ।।।।
रामाचे वचन ऐकून मारुतात्मज हनुमान—वाक्यकौशल्यात श्रेष्ठ—पुन्हा रामाला असे म्हणाला।
Verse 7
श्रूयतांसर्वमाख्यास्येदुर्गकर्मविधानतः ।गुप्तापुरीयथालङ्कारक्षिताचयथाबलैः ।।।।
ऐका, मी सर्व सांगतो—दुर्गकार्याची रचना कशी आहे, लंकेची पुरी कशी गुप्तपणे सुरक्षित आहे आणि सैन्यांनी ती कशी रक्षित आहे।
Verse 8
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।।।
मी सांगतो—राक्षस रावणावर कसे स्नेहभक्तीने अनुरक्त आहेत, त्याच्या तेजाने कसे वश झाले आहेत; तसेच लंकेची परम समृद्धी आणि सागराचे भीषण स्वरूप।
Verse 9
राक्षसाश्चयथास्निग्धारावणस्यचतेजसा ।परांसमृद्धिंलङ्कायास्सागरस्यचभीमताम् ।।6.3.8।।विभागंचबलौघस्यनिर्देशंवाहनस्यच ।एवमुक्त्वाकपिश्रेष्ठःकथयामासतत्त्ववित: ।।6.3.9।।
त्याने सैन्यसमूहाचे विभाग आणि वाहनांची मांडणीही सांगितली; असे बोलून तत्त्वज्ञ कपिश्रेष्ठ पुढे सविस्तर कथन करू लागला।
Verse 10
हृष्टप्रमुदितालङ्कामत्तद्विपसमाकुला ।महतीरथसंपूर्णारक्षोगणसमाकुला ।।।।
हर्षाने प्रफुल्लित अशी विशाल लंका मत्त हत्तींच्या गर्दीने भरलेली होती; रथांनी परिपूर्ण आणि राक्षसगणांनी गजबजलेली होती।
Verse 11
दृढबद्धकवाटानिमहापरिघवन्तिच ।द्वाराणिविपुलान्यस्याश्चत्वारिसुमहान्तिच ।।।।
तिची द्वारे विशाल होती; किवाडे घट्ट बांधलेली आणि महापरिघांनी (जड लोखंडी आडदांड्यांनी) युक्त होती; तसेच तिची चार अतिमहान मुख्य द्वारे होती।
Verse 12
तत्रेषूपलयन्त्राणिबलवन्तिमहान्तिच ।आगतंपरसैन्यंतैस्तत्रप्रतिनिवार्यते ।।।।
तेथे बाण व शिळा फेकण्यासाठी बलवान, विशाल यंत्रे होती; त्यांच्याद्वारे येणारी शत्रुसैन्य तेथेच रोखून परत हुसकावली जाई।
Verse 13
द्वारेषुसंस्कृताभीमाःकालायसमयाश्शिताः ।शतशोरचितावीरैश्शतघ्नयोरक्षसांगणै ।।।।
द्वारांवर काळ्या लोखंडाच्या बनविलेल्या, धारदार व अत्यंत भयंकर शतघ्न्या राक्षस-वीरांच्या गणांनी शेकडो संख्येने रचून ठेवलेल्या होत्या।
Verse 14
सौवर्णस्तुमहांस्तस्याःप्राकारोदुष्प्रधर्षणः ।मणीविद्रुमवैदूर्यमुक्ताविरचितान्तरः ।।।।
परंतु तिचा विशाल प्राकार सुवर्णमय व दुर्जेय होता; त्यात ठिकठिकाणी मणी, विद्रुम (प्रवाळ), वैदूर्य व मुक्तांची जडणघडण केलेली होती।
Verse 15
सर्वतश्चमहाभीमाश्शीततोयवहाश्शुभाः ।अगाधाग्राहवत्यश्चपरिखामीनसेविता ।।।।
सर्व बाजूंनी शुभ पण अत्यंत भयानक अशा परिखा होत्या; त्यांत हिमशीतल पाणी वाहत असे; त्या अथांग, ग्राहांनी युक्त व माशांनी भरलेल्या होत्या।
Verse 16
द्वारेषुतासांचत्वारस्सङ्क्रमाःपरमायताः ।यन्त्रैरुपेताबहुभिर्महद्भिर्गृहपङ्क्तिभिः ।।।।
त्या द्वारांवर चार अतिशय लांब संक्राम (पूल/मार्ग) होते; ते अनेक मोठ्या यंत्रांनी युक्त असून दोन्ही बाजूंनी विशाल गृहपंक्तींनी वेढलेले होते।
Verse 17
त्रायन्तेसङ्क्रमास्तत्रपरसैन्यागतेसति ।यन्त्रैस्तैरवकीर्यन्तेपरिखासुसमन्ततः ।।।।
शत्रुसैन्य तेथे येताच ते संक्राम सुरक्षित केले जात; त्या यंत्रांच्या साहाय्याने मार्ग चारही बाजूंनी परिखांत ओढून खाली पाडले जात, त्यामुळे प्रवेश बंद होत असे।
Verse 18
एकस्त्वकम्प्योबलवान्सङ्क्रमस्सुमहादृढः ।काञ्चनै र्बहुभिस्स्तम्भैर्वेदिकाभिश्चशोभितः ।।।।
एक सेतुमार्ग अचल, बलवान् व अत्यंत दृढ होता; तो अनेक सुवर्णस्तंभांनी व वेदिकांनी सुशोभित झाला होता।
Verse 19
स्वयंप्रकृतिमापन्नोयुयुत्सूराम रावण: ।उत्थितश्चाप्रमत्तश्चबलानामनुदर्शने ।।।।
हे राम, रावण स्वतःच आपल्या स्वभावास अनुसरून युद्धास उत्सुक झाला आहे; तो उठून सक्रिय असून, सदैव सावध राहून सैन्यांच्या मांडणीचे निरीक्षण करीत आहे।
Verse 20
लङ्कापुनर्निरालम्बादेवदुर्गाभयावहा ।नादेयंपार्वतंवान्यंकृत्रिमंचचतुर्विधम् ।।।।
आणि लंका उंचावर आधाररहित, देवांनाही दुर्गम व भयावह असा दुर्ग आहे; तेथे चतुर्विध दुर्गरक्षण आहे—नदीदुर्ग, पर्वतदुर्ग, वनदुर्ग आणि कृत्रिम तटबंदी।
Verse 21
स्थितापारेसमुद्रस्यदूरपारस्यराघव ।नौपथोपिश्चनास्त्यत्रनिरादेशश्चसर्वशः ।।।।
हे राघव, ती समुद्राच्या दूरच्या पार तीरावर स्थित आहे—तो समुद्र ओलांडणे कठीण; तेथे नौकांचा मार्गही नाही आणि सर्व बाजूंनी प्रवेशाचा उपाय नाही।
Verse 22
शैलाग्रेरचितादुर्गासापुरैर्देवपुरोपमा ।वाजिवारणासम्पूर्णालङ्कापरमदुर्जया ।।।।
पर्वतशिखरावर दुर्गरूपाने रचलेली ती पुरी देवपुरासमान शोभत होती। घोडे व हत्ती यांनी परिपूर्ण अशी ती लंका परम दुर्जेय होती॥
Verse 23
परिखाश्चशतघ्नयश्चयन्त्राणिविविधानिच ।शोभयन्तिपुरींलङ्कांरावणस्यदुरात्मनः ।।।।
परिखा, शतघ्नी अस्त्रे आणि नानाविध यंत्रे—ही सर्व दुरात्मा रावणाची लंकापुरी शोभवित होती॥
Verse 24
अयुतंरक्षसामत्रपूर्वद्वारंसमाश्रितम् ।शूलहस्तादुराधर्षास्सर्वेखङ्गाग्रयोधिनः ।।।।
तेथे पूर्वद्वारी दहा हजार राक्षस तैनात आहेत। ते शूलधारी, रणात दुर्धर्ष, आणि सर्वजण तलवारीच्या धारेवर अग्रिम पंक्तीत लढणारे आहेत॥
Verse 25
नियुतंरक्षसामत्रदक्षिणद्वारमाश्रितम् ।चतुरङ्गेणसैन्येनयोधास्तत्राप्यनुत्तमाः ।।।।
दक्षिणद्वारीही एक नियुत (लाख) राक्षस तैनात आहेत। चतुरंगिणी सेनेच्या बळावर तेथील योद्धेही अनुपम आहेत॥
Verse 26
प्रयुतंरक्षसामत्रपश्चिमद्वारमाश्रितम् ।चर्मखङ्गधरास्सर्वेतथासर्वास्त्रकोविदाः ।।।।
पश्चिम द्वारी राक्षसांचे एक प्रयुत सैन्य तैनात आहे—सर्व चर्म व खड्ग धारण करणारे, आणि सर्व नानाविध अस्त्रप्रयोगात कुशल आहेत।
Verse 27
न्यर्बुदंरक्षसामत्राप्युत्तरद्वारमाश्रितम् ।रथिनश्चाश्ववाहाश्चकुलपुत्त्रास्सुपूजिताः ।।।।
उत्तर द्वारीही राक्षसांचे एक न्यर्बुद सैन्य नेमलेले आहे—रथी व अश्वारोही, कुलीन कुलपुत्र, जे सुपूजित व विश्वासार्ह आहेत।
Verse 28
शतशोऽथसहस्राणिमध्यमंस्कन्धमाश्रिताः ।यातुधानादुराधर्षास्साग्रकोटिश्चरक्षसाम् ।।।।
नगराच्या मध्य भागात शेकडो व हजारो दुर्धर्ष यातुधान एकवटले आहेत; राक्षसांची संख्या साग्र कोटींपर्यंत पोहोचलेली आहे।
Verse 29
तेमयासङ्क्रमाभग्नाःपरिखाश्चावपूरिताः ।दग्धाचनगरीलङ्काप्राकाराश्चावसादिताः ।।।।बलैकदेशःक्षपितोराक्षसानांमहात्मनाम् ।
मी ते सांकर्म-मार्ग मोडून टाकले, परिखा मातीने भरून काढल्या; लंका नगरी जाळली आणि प्राकारही कोसळविले। त्या महात्मा राक्षसांच्या सैन्याचा एक भाग नष्ट केला।
Verse 30
येनकेनतुमार्गेणतरामवरुणालयम् ।हतेतिनगरीलङ्कावानरैरवधार्यताम् ।। ।।
ज्या कोणत्याही मार्गाने आपण वरुणालय सागर पार करू; वानरांनी एकदा पार केले की लंका नगरी जणू नष्टच झाली, असे निश्चित समजावे।
Verse 31
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।।।
अंगद, द्विविद, मैंद, जांबवान, पनस, अनल आणि सेनापती नील—हे सर्व येथे आहेत; हे राघवा, मग उरलेल्या सेनेची तुला काय गरज? ते उडी मारून रावणाच्या महापुरीत पोहोचतील आणि पर्वत-वन, खंदक, तोरण-द्वार, प्राकार व भवनें भेदून आत प्रवेश करतील।
Verse 32
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
अंगद, द्विविद, मैंद, जांबवान, पनस, अनल आणि सेनापती नील—हे सर्व येथे आहेत; हे राघवा, मग उरलेल्या सेनेची तुला काय गरज? ते उडी मारून रावणाच्या महापुरीत पोहोचतील आणि पर्वत-वन, खंदक, तोरण-द्वार, प्राकार व भवनें भेदून आत प्रवेश करतील।
Verse 33
अङ्गदोद्विविदोमैन्दोजाम्बवान्पनसोऽनलः ।नीलस्सेनापतिश्चेवबलशेषेणकिंतव ।।6.3.31।।प्लवमानाहिगत्वातांरावणस्यमहापुरीम् ।।6.3.32।।सपर्वतवनांभित्त्वासखातांचसप्रतोरणाम् ।सप्राकारांसभवनामानयिष्यन्तिराघव ।।6.3.33।।
अंगद, द्विविद, मैंद, जांबवान, पनस, अनल आणि सेनापती नील—हे सर्व येथे आहेत; हे राघवा, मग उरलेल्या सेनेची तुला काय गरज? ते उडी मारून रावणाच्या महापुरीत पोहोचतील आणि पर्वत-वन, खंदक, तोरण-द्वार, प्राकार व भवनें भेदून आत प्रवेश करतील।
Verse 34
एवमाज्ञापयक्षिप्रंबलानांसर्वसङ्ग्रहम् ।मुहूर्तेनतुयुक्तेनप्रस्थानमभिरोचय ।।।।
म्हणून तुम्ही त्वरित सर्व सैन्याचा पूर्ण संग्रह करण्याची आज्ञा द्या आणि योग्य, शुभ मुहूर्तावर प्रस्थानास मान्यता द्या।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rama’s decision to ground warfare in verified intelligence: he formally requests detailed, truthful reconnaissance before committing the army, modeling rājadharma as evidence-based command rather than impulse.
The chapter teaches that dharmic action in crisis requires disciplined speech and accurate knowledge: Hanuman’s truthful, structured report and Rama’s careful inquiry show that moral intent must be paired with strategic clarity.
Lanka is mapped as an island-fortress across the ocean (Varuna’s abode), protected by golden walls, deep moats with crocodiles and fish, engineered movable bridges, and four major gates with massive garrisons—an archetype of a ‘city-as-fort’ in epic military geography.