Sarga 6

Verse 1

लङ्कायांतुकृतंकर्मघोरंदृष्टवाभयावहम् ।राक्षसेन्द्रोहनुमताशक्रेणेवमहात्मना ।।6.6.1।।अब्रवीद्राक्षसान् सर्वान्ह्रियाकिञ्चिदवाङ्मुखः ।

लंकामध्ये महात्मा हनुमानाने शक्रासारखे जे घोर व भयावह कर्म केले, ते पाहून राक्षसेंद्र थोडासा लज्जित होऊन मान खाली घालून सर्व राक्षसांना म्हणाला॥

Verse 2

धर्षिताचप्रविष्टाचलङ्कादुष्प्रसहापुरी ।।6.6.2।।तेनवानरमात्रेणदृष्टासीताचजानकी ।

दुर्जेय लंका-नगरी त्या एकट्या वानराने धर्षून तिच्यात प्रवेश केला; आणि जनकनंदिनी सीताही त्याने पाहिली.

Verse 3

प्रासादोधर्षितश्चैत्यःप्रवराराक्षसाहताः ।।6.6.3।।आविलाचपुरीलङ्कासर्वाहनुमताकृता ।

प्रासाद व चैत्य धर्षिले गेले, श्रेष्ठ राक्षस मारले गेले, आणि संपूर्ण लंका-नगरी हनुमंताने गोंधळून टाकली.

Verse 4

किंकरिष्यामिभद्रंवोकिंवायुक्तमनन्तरम् ।।6.6.4।।उच्यतांनस्समर्थंयत्कृतंचसुकृतंभवेत् ।

हे भद्रहो! मी काय करू? आता पुढे कोणता मार्ग योग्य आहे? आम्हाला सांगा—जे खरोखर समर्थ व परिणामकारक आहे आणि जे केल्याने उत्तम व हितकारक फल मिळेल.

Verse 5

मन्त्रमूलंचविजयंप्रवदन्तिमनस्विनः ।।6.6.5।।तस्मद्वैरोचयेमन्त्रंरामंप्रतिमहाबलाः ।

मनस्वी जन म्हणतात की विजयाचे मूळ मंत्रणा आहे. म्हणून, हे महाबलांनो, रामाविषयी मी सल्ला व विचार मागतो.

Verse 6

त्रिविधाःपुरुषालोकेउत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.6।।तेषांतुसमवेतानांगुणदोषौवदाम्यहम् ।

या लोकी पुरुष तीन प्रकारचे असतात—उत्तम, मध्यम आणि अधम. सभेत एकत्र झालेल्यांचे गुण-दोष मी सांगतो.

Verse 7

मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।

जो हितचिंतक, मंत्र-निर्णयात समर्थ मंत्र्यांसह, समान हेतू असलेल्या मित्रांबरोबर व श्रेष्ठ बंधूंनी सहित, कोणतेही कार्य सुरू करण्यापूर्वी नीट मंत्रणा करतो आणि नंतर दैवाचेही भान ठेवून प्रयत्न करतो—त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.

Verse 8

मन्त्रिभिर्हितसंयुक्तैस्समर्थैर्मन्त्रनिर्णये ।।6.6.7।।मित्रैर्वापिसमानार्थैर्बान्धवैरपिवाधिकैः ।सहितोमन्त्रियित्वायःकर्मारम्भान्प्रवर्तयेत् ।।6.6.8।।दैवेचकुरुतेयत्नंतमाहुःपुरुषोत्तमम् ।

जो हितचिंतक, मंत्र-निर्णयात समर्थ मंत्र्यांसह, समान हेतू असलेल्या मित्रांबरोबर व श्रेष्ठ बंधूंनी सहित, कोणतेही कार्य सुरू करण्यापूर्वी नीट मंत्रणा करतो आणि नंतर दैवाचेही भान ठेवून प्रयत्न करतो—त्याला पुरुषोत्तम म्हणतात.

Verse 9

कोऽर्थंविमृशेदेकोधर्मेप्रकुरुतेमनः ।।6.6.9।।कःकार्याणिकुरुतेतमाहुर्मध्यमंनरम् ।

जो एकटाच उद्दिष्टाचा विचार करतो, धर्माविषयी मनातच निर्णय करतो, आणि कामेही स्वतःच करतो—अशा पुरुषाला ‘मध्यम’ नर म्हणतात।

Verse 10

गुणदोषौवनिशिचत्य त्यक्त्यादैवव्यपाश्रयम् ।।6.6.10।।करिष्यामीतियःकार्यमुपेक्षेत्सनराधमः ।

जो गुण-दोष न ठरविता आणि दैवाश्रय सोडून ‘मीच करीन’ असे मानून कार्य करतो, तो नराधम होय॥

Verse 11

यथेमेपुरुषानित्यमुत्तमाधममध्यमाः ।।6.6.11।।वंमन्त्राऽहिविज्ञेयाउत्तमाधममध्यमः ।

जसे पुरुष नेहमी उत्तम, मध्यम व अधम असे तीन प्रकारचे असतात, तसेच मंत्रणाही उत्तम, मध्यम व अधम अशी त्रिविध जाणावी॥

Verse 12

ऐकमत्यमुपागम्यशास्त्रदृष्टेनचक्षुषा ।।6.6.12।।मन्त्रिणोयत्रनिरतास्तमाहुर्मन्त्रमुत्तमम् ।

ज्या मंत्रणेत मंत्री शास्त्रदृष्टीने पाहून एकमताने एकत्र येतात आणि त्यात दृढपणे तत्पर राहतात, तीच उत्तम मंत्रणा म्हणतात॥

Verse 13

बह्व्योऽपिमतीर्गत्वामन्त्रिणामर्थनिर्णये ।।6.6.13।।पुनर्यत्रैकतांप्राप्तस्समन्त्रोमध्यमस्स्मृतः ।

अर्थनिर्णयात मंत्र्यांची मते अनेक झाली तरी शेवटी जेव्हा ते एकमत होतात, ती मंत्रणा ‘मध्यम’ म्हणून स्मरली जाते.

Verse 14

अन्योन्यमतिमास्थाययत्रसम्प्रतिभाष्यते ।।6.6.14।।नचैकमत्येश्रेयोऽस्तिमन्त्रस्सोऽधमउच्यत ।

जिथे प्रत्येक जण आपलेच मत धरून परस्परांना केवळ आत्मतुष्टीसाठी प्रत्युत्तर देतो आणि एकमताने काहीही कल्याण होत नाही, ती मंत्रणा ‘अधम’ म्हणतात.

Verse 15

तस्मात्सुमन्त्रितंसाधुभवन्तोमतिसत्तमा: ।।6.6.15।।कार्यंसम्प्रतिपद्यन्तामेतत्कृत्यंमतंमम ।

म्हणून, हे श्रेष्ठ बुद्धिमानांनो, नीट व योग्य रीतीने मंत्रणा करून कार्य निश्चित करा—हेच माझे ठाम मत आहे.

Verse 16

वानराणांहिधीराणांसहस्रैःपरिवारितः ।।6.6.16।।रामोऽभ्येतिपुरीलङ्कामस्माकमुपरोधकः ।

धीर वानरांच्या हजारोंनी वेढलेला राम आमच्या लंकापुरीकडे येत आहे, आम्हांला वेढा घालण्यासाठी.

Verse 18

समुद्रमुच्छोषयतिवीर्येणान्यत्करोतिवा ।।6.6.18।।अस्मिन्नेवंगतेकार्येविरुद्धेवानरैस्सह ।हितंपुरेचसैन्येचसर्वसम्मन्त्रयतांमम ।।6.6.19।।

तो आपल्या पराक्रमाने समुद्रही आटवील—किंवा दुसरे एखादे अद्भुत कार्य साध्य करील. आता हे कार्य असे विपरीत झाले असून वानर आपले शत्रू झाले आहेत; म्हणून नगर व सेना—दोघांच्या हितासाठी जे सर्वथा कल्याणकारक आहे, त्याचा मला सविस्तर सल्ला द्या।