Sarga 67
कुम्भकर्णवधः — The Slaying of Kumbhakarna
युद्धकाण्ड
या सर्गात कुंभकर्णाचे रौद्र रूप आणि वानर सेनेची भीती याचे वर्णन केले आहे. अंगदाच्या शब्दांनी वानरांना पुन्हा धैर्य मिळते. हनुमान आणि इतर वीर झाडे व शिळांनी हल्ला करतात, पण कुंभकर्ण त्यांना दाद न देता वानरांना खाऊ लागतो. तेव्हा श्रीराम स्वतः रणांगणात उतरतात. ते आपल्या दिव्य बाणांनी कुंभकर्णाचे हात आणि पाय तोडतात. तुटलेले हात पडून वानरांचेही नुकसान होते. शेवटी, श्रीराम ऐन्द्रास्त्राने कुंभकर्णाचे मस्तक धडावेगळे करतात. त्याच्या मृत्यूने देवतांना आनंद होतो आणि वानर सेनेत पुन्हा उत्साह संचारतो.
Shlokas
Verse 1
तेनिवृत्तामहाकायाश्श्रुत्वाङ्गदवचस्तदा ।नैष्ठिकींबुद्धिमास्थायसर्वेसङ्ग्रामकाङ्क्षिणः ।।।।
ते महाकाय वानर अङ्गदाचे वचन ऐकून दृढ, अचल निश्चयाने स्थिर झाले; सर्वे युद्धाची आकांक्षा धरून परतले॥
Verse 2
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।।।
अंगदाच्या वचनांनी ज्यांचे वीर्य उद्दीप्त झाले व पराक्रम जागृत झाला, ते वानर-नायक हर्षाने पुढे सरसावले। मृत्यूसही तयार असा निश्चय करून, प्राणांची पर्वा न करता वानरांनी अत्यंत घोर व तुमुल युद्ध केले।
Verse 3
समुदीरितवीर्यास्तेसमारोपितविक्रमाः ।पर्यवस्थापितावाक्यैरङ्गदेनवलीमुखाः ।।6.67.2।।प्रयाताश्चगताहर्षंमरणेकृतश्चयाः ।चक्रुस्सुतुमुलंयुद्धंवानरास्त्यक्तजीविताः ।।6.67.3।।
अंगदाच्या वचनांनी वानरवीरांचे शौर्य जागृत झाले आणि त्यांचा पराक्रम पुन्हा उभारीला आला. ते हर्षाने परतले, मृत्यूसही ठाम निश्चय करून, जीवाची पर्वा न करता अत्यंत घनघोर व गाजणारे युद्ध करू लागले।
Verse 4
अथवृक्षान्महाकायास्सानूनिसुमहान्ति च ।वानरास्तूर्णमुद्यम्यकुम्भकर्णमभिद्रुताः ।।।।
मग महाकाय वानरवीर अतिविशाल वृक्ष आणि मोठमोठी पर्वतशिखरे झटपट उचलून कुंभकर्णावर धावून गेले।
Verse 5
कुम्भकर्णस्सङ्कृद्धोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।अर्थयन्समहाकायस्समन्ताद् व्यक्षिपद्रिपून् ।।।।
अतिशय संतप्त पराक्रमी कुंभकर्णाने गदा उचलून, महाकाय होऊन, सर्व बाजूंनी शत्रूंना झोडपत झोडपत पाडले।
Verse 6
शतानिसप्तचाष्टौ च सहस्राणि च वानराः ।प्रकीर्णाःशेरतेभूमौकुम्भकर्णेनपोधिताः ।।।।
सात-आठशे आणि हजारो वानर कुम्भकर्णाने पकडून आपटल्यामुळे भूमीवर विखुरलेले पडून होते।
Verse 7
षोडशाष्टौ च दश च विंशत्रतिंशस्तथैव च ।परिक्षिप्य च बाहुभ्यांखादन्विपरिधावति ।।।।भक्ष्यन् भृशसङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।
तो अत्यंत क्रोधाने सोळा, आठ, दहा, तसेच वीस व तीस अशा समूहांना बाहूंनी वेढून धरून, वेगाने धावतधावत त्यांना भक्षण करीत होता—जसा गरुड नागांना गिळतो।
Verse 8
कृच्छ्रेणचसमाश्वस्ताःसङ्गम्यचततस्ततः ।।।।वृक्षाद्रिहस्ताहरयस्तस्थुस्सङ्ग्राममूर्थनि ।
कठीणतेने धैर्य सावरून, इकडून-तिकडून एकत्र येऊन, हातात वृक्ष व पर्वत घेऊन वानर पुन्हा संग्रामाच्या अग्रभागी उभे राहिले।
Verse 9
ततःपर्वतमुत्पाट्यद्विविदःप्लवगर्षभः ।।।।दुद्रावगिरिशृङ्गाभंविलम्बइवतोयदः ।
तेव्हा वानरश्रेष्ठ द्विविदाने एक पर्वत उखडून काढला आणि लटकणाऱ्या ढगाप्रमाणे, पर्वतशिखरासारखा आकार धारण करून तो धावला.
Verse 10
तंसमुत्पत्यचिक्षेपकुम्भकर्णायवानरः ।।।।तमप्राप्यमहाकायंतस्यसैन्येऽपतत्तधा ।
एक वानर उडी घेऊन (अस्त्र/शिला) कुंभकर्णाकडे फेकून दिले; त्या महाकायाला न लागता ते त्याच्या सैन्यावर जाऊन पडले॥
Verse 11
ममर्दाश्वान्गजांश्चापिरथांश्चापिनगोत्तमः ।।।।तानिचान्यानिरक्षांसिएवंचान्यगदिरेःशिरः ।
पर्वतशिखरासारखा तो श्रेष्ठ शैलशिर फेकला गेल्यावर घोडे, हत्ती आणि रथ चिरडून टाकीत होता; तसेच इतर राक्षसांनाही—दुसऱ्या पर्वताचे शिखर फेकले गेले तेव्हा।
Verse 12
तच्चैलवेगाभिहतंहताश्वंहतसारथि ।।।।रक्षसांरुधिरक्लिन्नंबभूवायोधनंमहत् ।
पर्वताच्या वेगाने आघात झालेल्या रथांनी, मारलेल्या घोड्यांनी व ठार झालेल्या सारथ्यांनी भरलेले ते महान रणांगण राक्षसांच्या रक्ताने चिंब झाले.
Verse 13
रथिनोवानरेन्द्राणांशरैःकालान्तकोपमैः ।।।।शिरांसिनर्दतांजह्रुस्सहसाभीमनिस्स्वना ।
भीषण गर्जना करणाऱ्या राक्षस रथींनी, प्रलयकाळच्या मृत्यूसमान घातक बाणांनी, गर्जणाऱ्या वानरेंद्रांची मस्तके सहसा छिन्न केली।
Verse 14
वानराश्चमहात्मानस्समुत्पाट्यमहाद्रुमान् ।।।।रथावश्वान्गजानुष्ट्रान्राक्षसानभ्यसूदयन् ।
महात्मा वानरांनी प्रचंड वृक्ष उपटून, रथ, घोडे, हत्ती, उंट आणि राक्षस यांचा संहार करण्यास सुरुवात केली।
Verse 15
हनुमान् शैलशृङ्गाणिशिलाश्चविविधान् द्रुमान् ।।।।ववर्षकुम्भकर्णस्यशिरस्यम्बरमास्थितः ।
आकाशात स्थित हनुमानाने कुंभकर्णाच्या मस्तकावर पर्वतशिखरे, शिळा आणि नानाविध वृक्ष यांचा वर्षाव केला।
Verse 16
तानिपर्वतशृङ्गाणिशूलेन स बिभेद ह ।।।।बभञ्जवृक्षवर्षं च कुम्भकर्णोमहाबलः ।
महाबली कुम्भकर्णाने शूळाने ती पर्वतशिखरे फोडून काढली आणि वृक्षवृष्टीसारखा मारा देखील चुरडून टाकला।
Verse 17
ततोहरीणांतदनीकमुग्रंदुद्रावशूलंनिशितंप्रगृह्य ।तस्थौ स तस्यापततःपुरस्तान्महीधराग्रंहनुमान् प्रगृह्य ।।।।
मग तो धारदार शूल हातात घेऊन वानरांच्या त्या उग्र सैन्यावर प्रचंड वेगाने धावून आला। पण तो झेपावताच हनुमानाने पर्वतशिखर उचलून अढळ उभे राहून ते आपल्या पुढे आड केले।
Verse 18
स कुम्भकर्णंकुपितोजघानवेगेनशैलोत्तमभीमकायम् ।स चक्षुभेतेनतदाभिभूतोमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।।।।
क्रोधाने संतप्त होऊन त्यांनी पर्वतासारख्या भीमकाय कुंभकर्णावर प्रचंड वेगाने घाव घातला। त्या आघाताने दबून कुंभकर्ण डगमगला—त्याचे अंग मेदाने माखलेले व रक्ताने चिंब झाले।
Verse 19
स शूलमासाद्यतटित्प्रकाशंगिरिर्यथाप्रज्वलिताग्रशृङ्गम् ।बाह्वन्तरेमारुतिमाजघानगुहोऽचलंक्रौञ्चमिवोग्रशक्त्या ।।।।
विद्युल्लतेसारखा चमकणारा, ज्वलंत शिखर असलेल्या पर्वतासारखा भासणारा शूल घेऊन त्याने उग्र शक्तीने मारुतीच्या बाहूंमधल्या भागावर (वक्षस्थळी) घाव घातला—जसा गुहाने क्रौंच पर्वतावर प्रचंड बळाने आघात केला होता।
Verse 20
शूलनिर्भिन्नमहाभुजान्तरःप्रविह्वलःशोणितमुद्वमन् मुखात् ।ननादभीमंहनुमान् महाहवेयुगान्तमेघस्न्तितस्वनोपमम् ।।।।
महायुद्धात शूळाने वक्षस्थळ भेदले गेले म्हणून हनुमान डगमगले आणि मुखातून रक्त उगाळले; तरीही त्यांनी प्रलयकाळच्या मेघगर्जनेसारखी भीषण गर्जना केली।
Verse 21
ततोविनेदुःसहसाप्रहृष्टारक्षोगणास्तंव्यथितंसमीक्ष्य ।प्लवङ्गमास्तुव्यथिताभयर्ताःप्रदुद्रुवुःसंयतिकुम्भकर्णात् ।।।।
त्याला व्यथित पाहून राक्षसगण सहसा आनंदित होऊन जयघोष करू लागले। पण वानरसेना व्याकुळ व भयग्रस्त होऊन रणांगणात कुम्भकर्णापासून पळून गेली।
Verse 22
ततस्तुनीलोबलवान् पर्यवस्थापयन्बलम् ।प्रविचिक्षेपशैलाग्रंकुम्भकर्णायधीमते ।।।।
तेव्हा बलवान नीलाने सैन्य सावरून पुन्हा रचना लावीत, धीर व बुद्धिमान कुम्भकर्णावर पर्वतशिखर फेकले।
Verse 23
तदापतन्तंसम्प्रेक्ष्यमुष्टिनाभिजघान ह ।मुष्टिप्रहाराभिहतंतच्छैलाग्रंव्यशीर्यत ।।।।सविस्फुलिंगंसज्वालनिपपातमहेतले ।
ते पर्वतशिखर येताना पाहून त्याने मुष्टीने घाव घातला। मुष्टिप्रहाराने आघात होऊन ते शिखर तुकडे-तुकडे झाले आणि ठिणग्या उडवीत, ज्वाळांनी दग्ध होत पृथ्वीवर कोसळले।
Verse 24
ऋषभश्शरभोनीलोगवाक्षोगन्धमादनः ।।।।पञ्चवानरशार्दूलाःकुम्बुकर्णमुपाद्रवन् ।
ऋषभ, शरभ, नील, गवाक्ष आणि गंधमादन—हे पाच वानर-शार्दूल कुम्भकर्णावर धावून गेले।
Verse 25
शैलैर्ववृक्षैस्तलैःपादैर्मुष्टिभिश्चमहाबलाः ।।।।कुम्भकर्णंमहाकायंसर्वतोऽभिप्रदुद्रुवुः ।
ते महाबली वानर शिळा-वृक्षांनी, तसेच तळहात, पाय व मुठींच्या प्रहारांनी, महाकाय कुम्भकर्णावर सर्व बाजूंनी धावून गेले।
Verse 26
स्पर्शानिवप्रहारांस्तान्वेद्वयानो न विव्यथे ।।।।ऋषभंतुमहावेगंबाहुभ्यांपरिषस्वजे ।
त्या प्रहारांना तो जणू स्पर्शासारखेच जाणत होता; त्याला वेदना झाली नाही. मग महावेगाने त्याने ऋषभाला दोन्ही बाहूंनी घट्ट कवटाळले।
Verse 27
कुम्भकर्णभुजाभ्यांतुपीडितोवानरर्षभः ।।।।निपपातर्षभोभीमःप्रमुखाद्वान्तशोणितः ।
कुम्भकर्णाच्या बाहूंच्या दाबाने पीडित झालेला वानर-ऋषभ, भयंकर ऋषभ, तोंडातून रक्त ओकून भूमीवर कोसळला।
Verse 28
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।।।
तेव्हा इंद्राचा शत्रू कुम्भकर्ण क्रोधाने रणात शरभाला मुठीने ठार मारू लागला, नीलाला गुडघ्याने आघात केला, गवाक्षाला तळहाताने प्रहार केला आणि वेगाने पायाने गंधमादनावर आघात केला।
Verse 29
मुष्टिनाशरभंहत्वाजानुनानीलमाहवे ।।6.67.28।।आजघानगवाक्षंतुलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।पादेनाभ्यहनत्कृद्धस्तरसागन्धमादनम् ।।6.67.29।।
तेव्हा इंद्राचा शत्रू असा क्रुद्ध कुंभकर्ण रणात मुठीने शरभाला घायाळ करून पाडीत होता; गुडघ्याने नीलावर प्रहार केला, तळहाताने गवाक्षाला थप्पड मारली आणि पायाने वेगाने गंधमादनाला लाथ घातली।
Verse 30
दत्तप्रहारव्यथितामुमुहुश्शोणितोक्षिताः ।निपेतुस्तेतुमेदिन्यांनिकृत्ताइवकिंशुकाः ।।।।
घावांच्या वेदनेने व्याकुळ होऊन, रक्ताने डोळे भिजलेले ते वानर मूर्च्छित झाले आणि जमिनीवर असे कोसळले जणू छाटलेले किंशुकवृक्षच।
Verse 31
तेषुवानरमुख्येषुपातितेषुमहात्मसु ।वानराणांसहस्राणिकुम्बकर्णंप्रदद्रुवुः ।।।।
जेव्हा ते महात्मा वानरमुख्य पाडले गेले, तेव्हा वानरांचे हजारो जण कुंभकर्णाकडे वेगाने धावून गेले।
Verse 32
तंशैलमिवशैलाभाःसर्वेतुप्लवगर्षभाः ।समारुह्यसमुत्पत्यददंशुश्चमहाबलाः ।।।।
पर्वतासारखे दिसणारे ते महाबली वानरश्रेष्ठ त्याला जणू पर्वतच मानून सर्वांनी त्याच्यावर चढाई केली; उड्या मारत त्याला दातांनी चावू लागले।
Verse 33
तंनखैर्धशनैश्चापिमुष्टिभिर्बाहुभिस्तथा ।कुम्भकर्णंमहाबाहहुंतेजघ्नुःप्लवगर्षभाः ।।।।
तेव्हा प्लवगांतील श्रेष्ठ वीरांनी महाबाहू कुंभकर्णावर नखे, दात, मुठी आणि भुजांनी सर्व बाजूंनी प्रहार केला।
Verse 34
स वानरसहस्त्रैरजितः पर्वतोपमैः ।रराजराक्षसव्याघ्रोगिरिरात्मरुहैरिव ।।।।
पर्वतासारख्या वानरांच्या सहस्र समूहांनी वेढलेला तो राक्षस-व्याघ्र अजित राहून, जणू वृक्षांनी दाटलेला पर्वत, तसा शोभून दिसला।
Verse 35
बाहुभ्यांवानरान्सर्वान्प्रगृह्य स महाबलः ।भक्ष्यामाससङ्क्रुद्धोगरुडःपन्नगानिव ।।।।
तो अतिमहाबली क्रुद्ध होऊन आपल्या भुजांनी सर्व वानरांना पकडून, जसा गरुड नागांना भक्षतो तसा त्यांना गिळू लागला।
Verse 36
प्रक्षिप्ताःकुम्बकर्णेनवक्त्रेपातालसन्निभे ।नासापुटाभ्यांनिर्जग्मुःकर्णाभ्यांचैववानराः ।।।।
कुंभकर्णाने पाताळासारख्या तोंडात फेकलेले वानर त्याच्या नाकपुड्यांतून—आणि कानांतूनही—बाहेर पडले।
Verse 37
भक्ष्यन्भृशसङ्क्रुद्धो हरीन् पर्वतसन्निभः ।बभञ्जवानरान् सर्वान् सङ्क्रुद्धोराक्षसोत्तमः ।।।।
पर्वतासारखा तो राक्षसोत्तम प्रचंड क्रोधाने वानरांना भक्षत-भक्षत, रोषात सर्व वानरांना चिरडून मोडू लागला।
Verse 38
मांसशोणितसंक्लेदाकुर्वन् भूमिं स राक्षसः ।चचारहरिनैन्येषुकालानगिरिवमूर्छितः ।।।।
तो राक्षस मांस व रक्ताने भूमी चिखलट करून वानरसेनेच्या रांगांतून फिरू लागला; तो मूर्छितसा, जणू काळा पर्वत आणि प्रलयाग्नीप्रमाणे वेगाने झेपावत होता।
Verse 39
वज्रहस्तोयथाशक्रःपाशहस्तइवान्तकः ।शूलहस्तोबभौयुद्धेकुम्बकर्णोमहाबलः ।।।।
युद्धात महाबली कुंभकर्ण शूलहस्त तेजस्वी दिसला; जणू वज्रहस्त शक्र आणि पाशहस्त अंतकच।
Verse 40
यथाशुष्काण्यरण्यानिग्रीष्मेदहतिपावकः ।तथावानरसैन्यानिकुम्बकर्णोविनिर्दहत् ।।।।
जसे उन्हाळ्यात अग्नी कोरडी अरण्ये जाळून टाकतो, तसे कुंभकर्ण वानरसेनेच्या रांगांना जाळीत पुढे सरकत होता।
Verse 41
ततस्तेवध्यमानास्तुहतयूथाविनायकाः ।वानराभयसंविग्नाविनेदुर्विस्वरंभृशैः ।।।।
तेव्हा मारले जात असताना आणि ज्यांचे यूथनायक पडले होते असे वानर भयाने व्याकुळ होऊन फार मोठ्याने कर्कश, बेसूर आक्रोश करू लागले।
Verse 42
अनेकशोवध्यमानाःकुम्भकर्णेनवानराः ।राघवंशरणंजग्मुर्व्यथिताःभिन्नचेतसः ।।।।
कुंभकर्णाने नानाविध रीतीने घायाळ केलेले वानरवीर व्यथित व खचलेल्या मनाने राघवाच्या शरणास गेले।
Verse 43
प्रभग्नान् वानरान् दृष्टवावज्रहस्तात्मजात्मजः ।अभ्यधावतवेगेनकुम्भकर्णंमहाहवे ।।।।
वानरसेना उध्वस्त झालेली पाहून वज्रहस्त (इंद्र) वंशज अंगद त्या महायुद्धात वेगाने कुंभकर्णाकडे धावला।
Verse 44
शैलशृङ्गंमहद्गृह्यविनदंश्चमुहुर्मुहुः ।त्रासयन्राक्षसान्सर्वान् कुम्भकर्णपदानुगान् ।।।।चिक्षेपशैलशिखरंकुम्भकर्णस्यमूर्धनि ।
अंगदाने एक प्रचंड शैलशृंग उचलले; वारंवार गर्जना करीत कुंभकर्णाच्या मागे असलेल्या सर्व राक्षसांना भयभीत करून त्या शैलशिखराचा प्रहार कुंभकर्णाच्या मस्तकावर केला।
Verse 45
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।।।
त्या शैलप्रहाराने मस्तकावर आघात झाल्यावर इंद्ररिपु कुंभकर्ण महान क्रोधाने ज्वलंत झाला; आणि मग तो वेगाने अमर्षी वालिपुत्र अंगदावर धावून गेला।
Verse 46
स तेनाभिहतोमूर्ध्निशैलेनेन्द्ररिपुस्तदा ।।6.67.45।।कुम्भकर्णःप्रजज्वालक्रोधेनमहतातदा ।सोऽभ्यधावतवेगेनवालिपुत्रममर्षणम् ।।6.67.46।।
त्या शैलप्रहाराने मस्तकावर आघात होताच इंद्ररिपु कुंभकर्ण प्रचंड क्रोधाने भडकला आणि वेगाने वालिपुत्र अंगदावर झडप घातली।
Verse 47
कुम्भकर्णोमहानादस्त्रासयन् सर्ववानरान् ।शूलंससर्जवैरोषादङ्गदेतुमहाबलः ।।।।
महानाद करणारा कुंभकर्ण सर्व वानरांना भयभीत करीत, रोषाने पेटून महाबलवान अङ्गदावर शूल फेकून दिला।
Verse 48
त मापतन्तंबुद्ध्वातुयुद्धमार्गविशारदः ।लाघवान्मोचयामाबलवान् वानरर्षभः ।।।।
ते शूल वेगाने आपल्यावर येत आहे हे ओळखून, युद्धमार्गात निपुण असा बलवान वानरश्रेष्ठ अङ्गद लाघवाने त्यातून सुटला।
Verse 49
उत्पत्यचैनंतरसातलेनोरस्यताडयत् ।स तेनाभिहतःकोपात्प्रमुमोहाचलोपमः ।।।।
अङ्गद उडी घेऊन वेगाने तळहाताने त्याच्या उरावर घाव घातला। त्या आघाताने क्रोधाने भरलेला पर्वतासारखा कुंभकर्ण मूर्च्छित झाला।
Verse 50
स लब्दसंज्ञोबलवान्मुष्टिमावर्त्यराक्षसः ।अपहास्तेनचिक्षेपविसंज्ञः स पपात ह ।।।।
शुद्धीवर येताच बलवान राक्षसाने मुठ आवळून मागे ओढली आणि हाताच्या पाठीने प्रहार केला। अङ्गद बेशुद्ध होऊन जमिनीवर पडला।
Verse 51
तस्मिन् प्लवगशार्दूलेविसंज्ञेपतितेभुवि ।तच्छूलंसमुपादायसुग्रीवमभिदुद्रुवे ।।।।
तो वानरशार्दूल मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडला असता, कुम्भकर्णाने ते शूल उचलून सुग्रीवावर वेगाने धाव घेतली।
Verse 52
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णंमहाबलम् ।उत्पपाततदावीरस्सुग्रीवोवानराधिपः ।।।।
महाबली कुम्भकर्ण आपल्यावर धावून येत आहे असे पाहून, वीर वानराधिप सुग्रीव त्यास सामोरे जाण्यास उडी मारून पुढे गेला।
Verse 53
स पर्वताग्रमुत्क्षिप्यसमाविध्यमहाबलः ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
महाबली सुग्रीवाने पर्वतशिखर उचलून ते फिरविले आणि वेगाने महाबली कुम्भकर्णावर धावून गेला।
Verse 54
तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्यकुम्भकर्णःप्लवङ्गमम् ।तस्थौविवृतसर्वाङ्गोवानरेन्द्रस्यसम्मुखः ।।।।
वानरेन्द्र धावून येत आहे असे पाहून कुम्भकर्ण त्याच्या समोर उभा राहिला आणि झटापटीसाठी सर्वांग दृढ करून सज्ज झाला।
Verse 55
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।।।
वानरांचे भक्षण करीत, कपिरक्ताने माखलेले अंग असलेला कुम्भकर्ण उभा आहे असे पाहून सुग्रीव त्यास वचन बोलला।
Verse 56
कपिशोणितदिग्धाङ्गंभक्ष्यन्तंप्लवङ्गमान् ।कुम्भकर्णंस्थितंदृष्टवासुग्रीवोवाक्यमब्रवीत् ।।6.67.55।।
वानरांच्या रक्ताने माखलेला देह घेऊन वानरांना भक्षण करणारा कुम्भकर्ण तेथे उभा आहे असे पाहून सुग्रीवाने वचन उच्चारले।
Verse 57
त्वजतद्वानरानीकंप्राकृतैःकिंकरिष्यसि ।सहस्वैकंनिपातंमेपर्वतस्यास्यराक्षस ।।।।
ही वानरसेना सोडून दे; साध्या प्राण्यांना मारून तू काय साध्य करशील? हे राक्षसा, माझ्या हातून फेकल्या जाणाऱ्या या पर्वताचा एकच प्रहार आधी सहन कर।
Verse 58
तद्वाक्यंहरिराजस्यसत्त्वधैर्यसमन्वितम् ।श्रुत्वाराक्षसशार्दूलःकुम्भकर्णोऽब्रवीद्वचः ।।।।
हरिराजाच्या सत्त्व व धैर्याने युक्त ते वचन ऐकून राक्षसांतील व्याघ्र कुम्भकर्ण प्रत्युत्तर बोलला।
Verse 59
प्रजापतेस्तुपौत्रस्त्वंतथैवरक्षरजस्सुतः ।श्रुतपौरुषसम्पन्नःकस्माद्गर्जसिवानर ।।।।
हे वानरा, तू प्रजापतीचा पौत्र आणि ऋक्षराजाचा पुत्र आहेस; पराक्रम-कीर्तीने संपन्न आहेस—मग तू का गर्जतोस?
Verse 60
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यव्याविध्यशैलंसहसामुमोच ।तेनाजघानोरसिकुम्भकर्णंशैलेनवज्राशनिसन्निभेन ।।।।
कुंभकर्णाचे वचन ऐकून सुग्रीवाने क्षणात पर्वत फिरवून प्रचंड वेगाने फेकला. वज्राघातासारख्या त्या शिळेने कुंभकर्णाच्या उरावर घाव घातला.
Verse 61
तच्छैलशृङ्गंसहसाविकीर्णंभुजान्तरेतस्यतदाविशाले ।ततोनिषेदुःसहसाप्लवङ्गारक्षोगणाश्चापिमुदाविनेदुः ।।।।
ते शैलशिखर त्याच्या विशाल खांद्यांच्या मध्ये क्षणात चुरडून विखुरले. तेव्हा वानर हताश होऊन बसले आणि राक्षसगण आनंदाने गर्जना करू लागले.
Verse 62
स शैलशृङ्गाभिहतश्चुकोपननादरोषाच्चविवृत्यवक्त्रम् ।व्याविध्यशूलं च तटित्प्रकाशंचिक्षेपहर्यृक्षिपतेर्वधाय ।।।।
शैलशिखराने आघात झाल्याने तो क्रोधाने पेटला; तोंड उघडून रोषाने गर्जला. मग वीजेसारखा तेजस्वी शूल फिरवून वानर-ऋक्षाधिपती सुग्रीवाच्या वधासाठी फेकला.
Verse 63
तत्कुम्भकर्णस्यभुजप्रविद्धंशूलंशितंकाञ्चनदामजुष्टम् ।क्षिप्रंसमुत्पत्यनिगृह्यदोर्भ्यांबभञ्जवेगेनसुतोऽनिलस्य ।।।।
कुंभकर्णाच्या भुजांनी फेकलेला तो धारदार, सुवर्णबंधांनी शोभलेला शूल पवनपुत्र हनुमानाने क्षणात उडी मारून दोन्ही बाहूंनी पकडला आणि वेगाने मोडून टाकला.
Verse 64
कृतंभारसहस्रस्यशूलंकालायसंमहत् ।बभञ्जजानुमारोप्यतदाहृष्टःप्लवङ्गमः ।।।।
हजार भार वजनाचे बनवलेले ते काळ्या लोखंडाचे महान शूल, हर्षित वानराने गुडघ्यावर ठेवून तेव्हा मोडून टाकले.
Verse 65
शूलंभग्नंहनुमतादृष्टवावानरवाहिनी ।हृष्टाननादबहुशस्सर्वतश्चापिदुद्रुवे ।।।।
हनुमानाने शूल मोडलेले पाहून वानरसेना हर्षित झाली। ती वारंवार गर्जना करू लागली आणि सर्व बाजूंनी वेगाने धावून पुढे सरसावली।
Verse 66
बभूवथपरित्रस्तोराक्षसोविमुखोऽभवत् ।सिंहनादं च तेचक्रुःप्रहृष्टावनगोचराः ।।।।मारुतिंपूजयाञ्चक्रुर्दृष्टवाशूलंतथागतम् ।
तेव्हा राक्षस भयभीत झाला व विमुख झाला। हर्षित वनचर वानरांनी सिंहनाद केला; आणि शूल असे भग्न झालेले पाहून त्यांनी मारुती (हनुमान) यांचा पूजन-सन्मान केला।
Verse 67
स तत्तथाभग्नमवेक्ष्यशूलंचुकोपरक्षोधिपतिर्महात्मा ।उत्पाट्यलङ्कामलयात्सशृङ्गंजघानसुग्रीवमुपेत्यतेन ।।।।
अशा रीतीने आपले शूल भग्न झालेले पाहून महात्मा राक्षसाधिपती क्रोधाने पेटून उठला। त्याने लंकेचा मलय पर्वत शिखरासह उपटून, समोर येणाऱ्या सुग्रीवावर त्याच्याने घाव घातला।
Verse 68
स शैलशृङ्गाभिहतोविसंज्ञःपपातभूमौयुधिवानरेन्द्रः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञनेदुःप्रहृष्टास्त्वथयातुधानाः ।।।।
शैलशिखराच्या आघाताने वानरेन्द्र सुग्रीव रणांगणात बेशुद्ध होऊन भूमीवर कोसळला। तो जमिनीवर अचेत पडलेला पाहून राक्षस हर्षित झाले आणि जयघोष करू लागले।
Verse 69
मभ्युपेत्याद्भुतघोरवीर्यं स कुम्भकर्णोयुधिवानरेन्द्रम् ।जहारसुग्रीवमभिप्रगृह्ययथानिलोमेघमतिप्रचण्डः ।।।।
अद्भुत व घोर पराक्रम असलेला कुंभकर्ण रणात वानरराजाजवळ येऊन सुग्रीवाला घट्ट पकडून उचलून घेऊन गेला—जसा अतिप्रचंड वारा मेघाला उडवून नेतो।
Verse 70
स तंमहामेघनिकाशरूपमुत्पाट्यगच्छन्युधिकुम्भकर्णः ।रराजमेरुप्रतिमानरूपोमेरुर्यथाभ्युछ्रचितघोरशृङ्गः ।।।।
युद्धात कुम्भकर्ण त्या महा-मेघासारख्या रूपधारीला उपटून घेऊन चालला; तो मेरुपर्वतासारखा तेजस्वी दिसत होता—जसा उंच व भयाण शिखरांनी युक्त मेरु शोभतो।
Verse 71
ततस्तमादायजगामवीरस्संस्तूयमानोयुधिराक्षसेन्द्रैः ।शृण्वन्निनादंत्रिदिवालयानांप्लवङ्गराजग्रहविस्मितानाम् ।।।।
मग तो वीर त्याला उचलून निघून गेला; युद्धात राक्षसेंद्रांकडून स्तुत होत असताना, वानरराज पकडला गेल्याने विस्मित झालेल्या त्रिदिववासींचा कोलाहल तो ऐकत होता।
Verse 72
ततस्तमादायतदा स मेनेहरीन्द्रमिन्द्रोपममिन्द्रवीर्यः ।अस्मिन् हतेसर्वमिदंहतंस्यात्सराघवंसैन्यमितीन्द्रशत्रुः ।।।।
त्याला पकडून इंद्रासारख्या पराक्रमाचा इंद्रशत्रू हरींद्र सुग्रीवाला इंद्रतुल्य मानू लागला आणि म्हणाला—“हा मारला गेला तर राघवासह ही सारी सेना जणू मारलीच जाईल।”
Verse 73
विद्रुतांवाहिनींदृष्टवावानराणामितस्ततः ।कुम्भकर्णेनसुग्रीवंगृहीतंचापिवानरम् ।।।।हनुमांश्चिन्तयामासमतिमान् मारुतात्मजः ।
वानरांची वाहिनी इकडे-तिकडे पळून जाताना पाहून आणि कुम्भकर्णाने सुग्रीवाला पकडलेले पाहून, बुद्धिमान मारुतात्मज हनुमान विचार करू लागला।
Verse 74
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।।।
सुग्रीव पकडला गेल्यावर मला काय करावे? जे माझ्यासाठी न्याय्य व उचित आहे ते मी सर्वथा करीन. पर्वतासारखा पराक्रम धारण करून मी त्या राक्षसाचा नाश करीन.
Verse 75
एवंगृहीतेसुग्रीवेकिंकर्तव्यंमयाभवेत् ।।6.67.74।।यद्वैन्यायंमयाकर्तुंतत्करिष्यामिसर्वधा ।भूत्वापर्वतसङ्काशोनाशयिष्यामिराक्षसम् ।।6.67.75।।
सुग्रीव पकडला गेल्यावर मला काय करावे? जे माझ्यासाठी न्याय्य व उचित आहे ते मी सर्वथा करीन. पर्वतासारखा पराक्रम धारण करून मी त्या राक्षसाचा नाश करीन.
Verse 76
मयाहतेसंयतिकुम्भकर्णेमहाबलेमुष्टिविशीर्णदेहे ।विमोचितेवानरपार्थिवे च भवन्तुहृष्टाःप्लवगास्समस्ताः ।।।।
जेव्हा महाबली कुंभकर्ण माझ्याकडून रणांगणात मारला जाईल—मुष्टिप्रहारांनी ज्याचे शरीर विदीर्ण होईल—आणि वानरांचा राजा मुक्त होईल, तेव्हा सर्व प्लवग आनंदित होवोत.
Verse 77
अथवास्वयमप्येषमोक्षंप्राप्स्यतिपार्थिव ।गृहीतोऽयंयदिभवेत्रिदशैस्सासुरोरगैः ।।।।
किंवा, हे राजन्, हा स्वतःच आपला मोक्ष—म्हणजे सुटका—प्राप्त करील; जरी देवांनी असुर व नागांसह याला पकडले तरीही.
Verse 78
मन्ये न तावदात्मानंबुध्यतेवानराधिपः ।शैलप्रहाराभिहतःकुम्भकर्णेनसंयुगे ।।।।
मला वाटते वानराधिपती अजूनही स्वतःला पूर्णपणे सावरू शकलेला नाही; कारण रणात कुंभकर्णाने त्याला शैलप्रहाराने आघात केला आहे.
Verse 79
अयंमुहूर्तात्सुग्रीवोलब्दसंज्ञोमहाहवे ।आत्मनोवानराणां च यत्पथ्यंतत्करिष्यति ।।।।
या महायुद्धात थोड्याच वेळात सुग्रीव शुद्धीवर येईल आणि स्वतःच्या तसेच वानरांच्या हिताचे जे योग्य तेच तो करील।
Verse 80
मयातुमोक्षितस्यास्यसुग्रीवस्यमहात्मनः ।अप्रीतिश्चभवेत्कष्टाकीर्तिनाशश्चशाश्वतः ।।।।
पण मीच जर या महात्मा सुग्रीवाला सोडविले, तर त्याला तीव्र अप्रसन्नता होईल आणि त्याची कीर्तीही कायमची मावळेल।
Verse 81
तस्मान्मुहूर्तंकाङ्क्षिष्येविक्रमंपार्थिवस्यतु ।भिन्नं च वानरानीकंतावदाश्वासयाम्यहम् ।।।।
म्हणून राजाच्या पराक्रमाचे दर्शन घेण्यासाठी मी क्षणभर थांबेन; तोवर विखुरलेल्या वानरसेनेला मी धीर देऊन स्थिर करीन।
Verse 82
इत्येवंचिन्तयित्वातुहनुमान्मारुतात्मजः ।भूयःसंस्तम्भयामासवानराणांमहाचमूम् ।।।।
असा विचार करून, मारुतात्मज हनुमानाने पुन्हा वानरांच्या महान सेनेचे धैर्य व उत्साह दृढ केला।
Verse 83
स कुम्भकर्णोऽथविवेशलङ्कांस्पुरन्तमादायमहाकपिंतम् ।विमानचर्यागृहगोपुरस्थैःपुष्पाग्य्रवर्षैरवकीर्यमाणः ।। ।
त्यानंतर तो कुंभकर्ण त्या तडफडणाऱ्या महाकपीला घेऊन लंकेत शिरला. त्यावेळी विमाने, महाल आणि गोपुरांवर उभ्या असलेल्या लोकांनी त्याच्यावर उत्तम फुलांचा वर्षाव केला.
Verse 84
लाजगन्धोदवर्षैस्तुसिच्यमानश्सनैश्शनैः ।राजवीथ्यास्तुशीतत्वात्संज्ञांप्रापमहाबलः ।।।।
लाह्या आणि सुगंधी पाण्याच्या वर्षावाने भिजल्यामुळे, तसेच राजमार्गाच्या शीतलतेमुळे त्या महाबलीला हळूहळू शुद्ध आली.
Verse 85
ततस्ससंज्ञामुपलभ्यकृच्छ्राद्बलीयसस्तस्यभुजान्तरस्थः ।अवेक्षमाणःपुरसाजमार्गंविचिन्तयामासमुहुर्महात्मा ।।।।
त्यानंतर त्या बलवान राक्षसाच्या बाहूंमध्ये अडकलेल्या महात्मा सुग्रीवाने मोठ्या कष्टाने शुद्धीवर येऊन नगराचा राजमार्ग पाहिला आणि क्षणभर विचार केला.
Verse 86
एवंगृहीतेनकथंनुनामशक्यंमयासम्प्रतिकर्तुमद्य ।तथाकरिष्यामियथाहरीणांभविष्यतीष्टं च हितं च कार्यम् ।।।।
"अशा प्रकारे पकडल्यामुळे आता मी काय करू शकतो? तरीही मी असे काहीतरी करीन जे वानरांसाठी प्रिय आणि हितकारक असेल आणि ज्यामुळे कार्य साध्य होईल."
Verse 87
ततःकराग्रैःसहसासमेत्यराजाहरीणाममरेन्द्रशत्रुम् ।खरैश्चकर्णौदशनैश्चनासांददंशपार्श्वेषु च कुम्भकर्णम् ।।।।
त्यानंतर वानरराजाने वेगाने झेप घेऊन आपल्या तीक्ष्ण नखांनी इंद्रशत्रू कुंभकर्णाचे कान आणि दातांनी नाक तोडले, तसेच त्याच्या बरगड्यांवरही प्रहार केला.
Verse 88
स कुम्भकर्णोहृतकर्णनासोविदारितस्तेनरदैर्नखैश्च ।रोषाभिभूतःक्षतजार्द्रगात्रःसुग्रीवमाविध्यपिपेषभूमौ ।।।।
कान व नाक तुटल्यामुळे आणि दात व नखांनी फाडल्यामुळे कुंभकर्ण क्रोधाने व्याकुळ झाला. रक्ताने माखलेल्या शरीराच्या त्या राक्षसाने सुग्रीवाला पकडून जमिनीवर आपटले आणि चिरडून टाकले.
Verse 89
स भूतलेभीमबलाभिपिष्टस्सुरारिभिस्स्सैरभिहन्यमानः ।जगामखंवेगवदभ्युपेत्यपुनश्चरामेणसमाजगाम ।।।।
देवशत्रूंकडून भयंकर बळाने जमिनीवर रगडले जाऊनही, तो (सुग्रीव) वेगाने आकाशात उडाला आणि पुन्हा रामाजवळ येऊन पोहोचला.
Verse 90
कर्णनासाविहीनस्तुकुम्भकर्णोमहाबलः ।रराजशोणितैःसिक्तोगिरिःप्रस्रवणैरिव ।।।।
कान आणि नाक नसतानाही महाबली कुंभकर्ण रक्ताने भिजून, झरे वाहणाऱ्या पर्वताप्रमाणे शोभून दिसत होता.
Verse 91
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।।।
रक्ताने भिजलेला, विशाल देह असलेला आणि भयानक पराक्रम गाजवणारा तो राक्षस युद्धासाठी सज्ज झाला. काजळाच्या ढिगासारखा आणि संध्याकाळच्या ढगासारखा दिसणारा रावणचा तो धाकटा भाऊ क्रोधाने रक्त ओकत शोभून दिसत होता.
Verse 92
शोणितार्द्रोमहाकायोराक्षसोभीमविक्रमः ।युद्धायाभिमुखोभीमोमनश्चक्रेनिशाचरः ।।6.67.91।।नीलाञ्जनचयप्रख्यःसस्नध्यइवतोयदः ।अमर्षाच्छोणितोद्गारीशुशुभेरावणानुजीः ।।6.67.92।।
नीलांजनराशीप्रमाणे श्याम, जणू स्निग्ध मेघसमूह; अमर्षाने रक्त उगाळीत रावणाचा अनुज कुंभकर्ण भयङ्कर तेजाने शोभून दिसला।
Verse 93
गतेतुतस्मिन् सुरराजशत्रुःक्रोधात्प्रदुद्रावरणायभूयः ।अनायुधोऽस्मीतिविचिन्त्यरौद्रोघोरंतदामुद्गरमाससाद ।।।।
तो गेल्यावर देवाधिराजाचा शत्रू क्रोधाने पुन्हा रणास धावला। ‘मी निःशस्त्र आहे’ असे विचारून त्या रौद्राने तेव्हा भयंकर मुद्गर (लोखंडी गदा) हस्तगत केला।
Verse 94
ततस्सपुर्यास्ससहसामहात्मानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।बभक्षरक्षोयुधिकुम्भकर्णःप्रजायुगान्तानगिरिवप्रवृद्धः ।।।।
मग महात्मा कुंभकर्ण नगरातून सहसा बाहेर पडून रणात त्या उग्र वानरसैन्यात घुसला आणि त्यांना भक्षण करू लागला—जसा युगान्ताचा दावानल प्रजेला गिळून टाकतो।
Verse 95
बुभुक्षितःशोणइतमांसगृध्नुःप्रविव्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।चखादरक्षांसिहरीन् पिशाचान् ऋक्षांश्चमोहाद्युधिकुम्भकर्णः ।यथैवमृत्युर्हरतेयुगान्ते स भक्ष्यामासहरींश्चमुख्यान् ।।।।
भुकेला, रक्त-मांसाचा लोभी कुंभकर्ण त्या उग्र वानरसैन्यात घुसला। रणात मोहाने त्याने राक्षस, वानरवीर, पिशाच आणि अस्वलांनाही खाऊन टाकले; आणि युगान्ती मृत्यू जसा प्राण्यांना हरतो, तसा तो प्रमुख वानरांनाही गिळू लागला।
Verse 96
एकंद्वौत्रीन् बहून् क्रुद्धोवानरान्सहराक्षसैः ।समादायैकहस्तेनप्रचिक्षेपत्वरन्मुखे ।।।।
क्रोधाने तो एक, दोन, तीन—अगदी अनेक—वानरांना राक्षसांसह एकाच हाताने उचलून त्वरेने आपल्या मुखात टाकीत असे।
Verse 97
सम्प्रस्रवंस्तदामेदश्शोणिते च महाबलः ।वध्यमानोनगेन्द्राग्रैर्भक्ष्यामासवानरान् ।।।।
तेव्हा तो महाबली, मेद व रक्त वाहत असतानाही, पर्वतशिखरांच्या प्रहारांनी घायाळ होत असूनही, वानरांना सतत भक्षीत राहिला।
Verse 98
तेभक्ष्यमाणाहरयोरामंजुग्मुस्तदागतिम् ।कुम्भकर्णोभृशंक्रुद्धःकपीन् खादन् प्रधावति ।।।।
भक्षिले जात असलेले ते हरिवीर तेव्हा रामाच्या शरणास गेले; पण कुम्भकर्ण अत्यंत क्रुद्ध होऊन, धावतधावत कपिंना खात त्यांच्या मागे धावला।
Verse 99
शतानिसप्तचाष्टौ च विंशत्रतिंशत्तथैव च ।सम्परिष्वज्यबाहुभ्यांखादवनिपरिधावति ।।।।
तो दोन्ही बाहू सर्वत्र पसरून त्यांना कवेत घेत असे—कधी शेकड्यांनी, कधी सात-आठांच्या घोळक्यांनी, कधी वीस-तीसांच्या संख्येने—आणि त्यांना धरून इकडे-तिकडे धावत भक्षीत असे।
Verse 100
मेदोवसाशोणितदिग्धगात्रःकरायवसक्तग्रथितान्त्रमालः ।ववर्षशूलानिसतीक्षणदंष्ट्रःकालोयुगान्तस्थइववृद्धः ।।।।
मेद, वसा व रक्ताने माखलेले अंग, कानांवर गुंतलेल्या आतड्यांची माळ धारण केलेली, अतितीक्ष्ण दातांचा तो युगांतकाळीच्या भीषण काळासारखा शूलांची वर्षा करू लागला।
Verse 101
तस्मिन् कालेसुमित्रायाःपुत्रःपरबलार्दनः ।चकारलक्ष्मणःक्रुद्धोयुद्धंपरपुरञ्जयः ।।।।
त्या वेळी सुमित्रापुत्र लक्ष्मण—शत्रुबलाचा मर्दन करणारा, शत्रुपुरांचा विजेता—क्रोधाने रणांगणात युद्ध करू लागला।
Verse 102
स कुम्भकर्णस्यशरान् शरीरेसप्तवीर्यवान् ।निचखादाददेचान्यावनिससर्ज च लक्ष्मणः ।।।।
मग वीर्यवान लक्ष्मणाने कुंभकर्णाच्या शरीरात सात बाण रोवले; नंतर इतर बाण घेऊन त्याने पुन्हा पुन्हा बाणांचा मारा केला।
Verse 103
पीड्यमानस्तदस्त्रंतुविशेषंतत्सराक्षसः ।ततश्चुकोपबलवान्सुमित्रानन्दवर्दनः ।।।।
त्या अस्त्राने पीडित झालेल्या त्या राक्षसाने त्याचा विशेष प्रभाव निष्फळ केला; तेव्हा सुमित्रेचा आनंद वाढविणारा बलवान लक्ष्मण क्रोधाने प्रज्वलित झाला।
Verse 104
अथास्यकवचंशुभ्रंजाम्भूनदमयंशुभम् ।प्रच्छादयामासशरैस्सन्ध्याभ्रमिवमारुतः ।।।।
मग त्याने त्या उज्ज्वल, शुभ, जांबूनद-सुवर्णमय कवचावर बाणांचा वर्षाव करून ते असे झाकले, जसे वारा संध्याकाळच्या मेघसमूहाला आच्छादित करतो।
Verse 105
नीलाञ्जनचयप्रख्यश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।अपीड्यमानश्शुशुभेमेघैस्सूर्यइवांशुमान् ।।।।
नीलांजनाच्या ढिगासारखा श्याम, सुवर्णभूषणांनी विभूषित आणि बाणांनी आच्छादित होत असूनही तो व्याकुळ झाला असे दिसले नाही; मेघांनी झाकला तरी किरणमय सूर्य जसा शोभतो, तसा तो उजळून दिसला।
Verse 106
ततस्सराक्षसोभीमस्सुमित्रानन्दवर्धनम् ।सावज्ञमेवप्रोवाचवाक्यंमेघौघनिस्स्वनः ।।।।
त्यानंतर मेघसमूहाच्या गर्जनेसारखा नाद असलेला तो भीषण राक्षस सुमित्रेचा आनंद वाढविणाऱ्या लक्ष्मणाला अवहेलनेने बोलू लागला।
Verse 107
अन्तकस्याप्यकष्टेन युधि जेतारमाहवे ।युध्यतामामभीतेनख्यापितावीरतात्वया ।।।।
‘रणात ज्याने अन्तकाला (मृत्यूला)ही सहज जिंकले आहे, अशा माझ्याशी निर्भय होऊन युद्ध करून तू आपली वीरता प्रसिद्ध केलीस।’
Verse 108
प्रगृहीतायुधस्येहमृत्योरिवमहामृधे ।तिष्ठन्नप्रग्रतःपूज्यःकिमुयुद्धप्रदायकः ।।।।
‘या महायुद्धात मृत्यूसारखा शस्त्र हातात घेऊन माझ्यासमोर जो उभा राहतो तोही पूज्य आहे; मग जो धैर्याने युद्ध देऊ पाहतो, तो तर अधिकच माननीय!’
Verse 109
ऐरावतंबलेनसमारूढोवृतःसर्वामरैःप्रभुः ।नैवशक्रोऽपिसमरेस्थितपूर्वःकदाचन ।।।।
बलवान ऐरावतावर आरूढ होऊन, सर्व अमरांनी वेढलेला देवांचा अधिपती शक्र (इंद्र)सुद्धा—समरात माझ्या समोर कधीच उभा राहिला नाही, कधीही नाही।
Verse 110
अद्यत्वयाहम्सौमित्रेबालेनापि , नापिपराक्रमैः ।तोषितोगन्तुमिच्छामित्यामनुज्ञाप्यराघवम् ।।।।
सौमित्रे, आज तू—अजून तरुण असलास तरी—आपल्या पराक्रमाने मला संतुष्ट केलेस. म्हणून राघवाची अनुमती घेऊन मी निघू इच्छितो।
Verse 111
यत्तुवीर्यबलोत्साहैस्तोषितोऽहंरणेत्वया ।राममेवैकमिच्छामिहन्तुंयस्मिन् हतेहतम् ।।।।
रणात तू आपल्या शौर्य, बल आणि उत्साहाने मला संतुष्ट केलेस, हे खरे; तरीही मला एकट्या रामालाच मारायचे आहे—तो मारला की सर्व काही मारल्यासारखेच होते।
Verse 112
रामेमयात्रनिहतेयेऽन्येस्थास्यन्तिसंयुगे ।तानहंयोधयिष्यामिस्वबलेनप्रमाथिना ।।।।
इथे माझ्या हातून राम मारला गेल्यावर, संग्रामात जे इतर उभे राहतील—त्यांना मी माझ्याच प्रचंड, चिरडून टाकणाऱ्या बळाने लढवीन।
Verse 113
इत्युक्तवाक्यंतद्रक्षःप्रोवाचस्तुतिसंहितम् ।मृधेघोरतरंवाक्यंसौमित्रिःप्रहसन्निव ।।।।
अशी स्तुतिसंहित व रणांगणात अत्यंत घोर वाणी तो राक्षस बोलला; तेव्हा सौमित्री लक्ष्मण जणू हसतच प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 114
यस्त्वंशक्रादिभिर्वरैरसह्यःप्राप्यपौरुषम् ।तत्सत्यंनान्यथावीरदृष्टस्तेऽद्यपराक्रमः ।।।।एषदाशरथीरामस्तिष्ठत्यद्रिरिवाचलः ।
वीरा! तू प्राप्त केलेले पौरुष असे आहे की इंद्रादि श्रेष्ठांनाही तू असह्य आहेस—हे सत्य. आज तुझा पराक्रम दिसून आला. पण येथे दाशरथी राम पर्वतासारखा अचल उभा आहे.
Verse 115
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।।।
हे ऐकून त्या निशाचराने लक्ष्मणाची अवहेलना केली; महाबली कुंभकर्ण सौमित्रीला ओलांडून केवळ रामावरच धावून गेला, जणू पृथ्वीच कंपित करीत होता।
Verse 116
इतिश्रुत्वाह्यनादृत्यलक्ष्मणं स निशाचरः ।।6.67.115।।अतिक्रम्य च सौमित्रिंकुम्भकर्णोमहाबलः ।राममेवाभिदुद्रावकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.67.116।।
हे ऐकून महाबली निशाचर कुंभकर्णाने लक्ष्मणाला दुर्लक्ष केले; सौमित्रीला मागे टाकून तो सरळ रामाकडे धावला, जणू धरणी थरथरली।
Verse 117
अथदाशरथींरामोरौद्रमस्त्रंप्रयोजयन् ।कुम्भकर्णस्यहृदयेससर्जनिशितान् शरान् ।।।।
मग दाशरथी रामाने रौद्र अस्त्राचा प्रयोग करून कुंभकर्णाच्या हृदयप्रदेशात तीक्ष्ण बाण सोडले।
Verse 118
तस्यरामेणविद्धस्यसहसाभिप्रधावतः ।अङ्गालमिश्राःक्रुद्धस्यमुखान्निश्चेरुरर्चिषः ।।।।
रामाच्या बाणाने विद्ध होऊन तो क्रोधाने सहसा धावून आला. तेव्हा त्याच्या मुखातून अंगारमिश्रित प्रज्वलित ज्वाळा उसळून बाहेर पडल्या.
Verse 119
रामास्त्रविद्धोघोरंवैनदन्राक्षसपुङ्गवः ।अभ्यधावतसङ्कृद्धोहरीन् निद्रावयन् रणे ।।।।
रामास्त्रांनी विद्ध झालेला राक्षसपुंगव भयंकर गर्जना करू लागला. तो अत्यंत संतप्त होऊन रणात धावला आणि वानरांना पळवून लावू लागला.
Verse 120
तस्योरसिनिमग्नास्तेशराबर्हिणवाससः ।हस्ताच्छास्यपरिभ्रष्टागदाचोर्व्यांपपात ह ।।।।
मोरपिसांनी शोभलेले ते बाण त्याच्या उरात रुतले. आणि त्याच्या हातातून गदा निसटून भूमीवर पडली.
Verse 121
आयुधानि च सर्वाणिविप्राकीर्यन्तभूतले ।स निरायुधमात्मानंयदामेनेमहाबलः ।।।।मुष्टिभ्यां च चरणाभ्यां च चकारकदनंमहत् ।
त्याची सर्व आयुधे भूमीवर विखुरली. तेव्हा महाबलीने स्वतःला निरायुध समजताच मुठी व पायांनी महान कदन माजवले.
Verse 122
स बाणैरतिविद्धाङ्गःक्षतजेनसमुक्षितः ।।।।रुधिरंपरिसुस्रावगिरिःप्रस्रवणंयथा ।
तो बाणांनी सर्वांगाने अतिविद्ध होऊन जखमांच्या रक्ताने पूर्ण भिजला; आणि पर्वतावरून झरा फुटावा तसे त्याच्यातून रक्तधारा वाहू लागल्या।
Verse 123
स तीव्रेण च कोपेनरुधिरेण च मूर्छितः ।।।।वानरान्राक्षसानृक्षान्खादन्विपरिधावति ।
तो तीव्र क्रोधाने आणि रक्तोन्मादाने मूर्च्छित होऊन वानर, राक्षस व अस्वले यांना खात खात सर्वत्र धावू लागला।
Verse 124
अथशृङ्गंसमाविध्यभीमंभीमपराक्रमः ।चिक्षेपराममुद्धिश्यबलवानन्तकोपमः ।।।।
मग भीमपराक्रमी तो बलवान, क्रोधात जणू अंतकासमान, एक भयंकर गिरिशिखर फिरवून रामाकडे लक्ष्य करून फेकून दिले।
Verse 125
अप्राप्तमन्तरारामःसप्तभिस्तमजिह्मगैः ।चिच्छेदगिरिशृङ्गंतंपुनःसन्धायकार्मुकम् ।।।।
ते शिखर मध्येच पोहोचण्यापूर्वी, रामाने धनुष्य पुन्हा सज्ज करून सात अचूक, सरळगामी बाणांनी ते गिरिशिखर तुकडे तुकडे केले।
Verse 126
ततस्तुरामोधर्मात्मातस्यशृङ्गंमहत्तदा ।।।।शरैःकाञ्चनचित्राङ्गैश्चिच्छेदपुरुषर्षभः ।
त्यानंतर धर्मात्मा, पुरुषश्रेष्ठ रामाने त्या वेळी त्या महान शिखरास सुवर्णवर्णाने शोभित तेजस्वी बाणांनी छेदून टाकले।
Verse 127
तन्मेरुशिखराकारंद्योतमानमिवश्रिया ।।।।द्वेशतेवानराणां च पतमानमपातयत् ।
मेरुशिखरासारखा विशाल, श्रीने जणू दीप्त असा तो घनपिंड पडता पडता वानरांचे दोनशे वीर भूमिसात झाला।
Verse 128
तस्मिन् काले स धर्मात्मालक्ष्मणोराममब्रवीत् ।।।।कुम्भकर्णवधेयुक्तोयोगान् परिमृशन्बहून् ।
त्या वेळी धर्मात्मा लक्ष्मण कुम्भकर्णवधास उद्युक्त होऊन अनेक उपायांचा विचार करीत श्रीरामांना म्हणाला।
Verse 129
नैवायंवानरान्राजन्नविजानातिराक्षसान् ।।।।मत्तश्शोणितगन्धे न स्वान् परांश्चैवखादति ।
हे राजन्! रक्ताच्या गंधाने मत्त झालेला हा आता वानर व राक्षस यांचा भेद ओळखत नाही; आपले आणि परके दोघांनाही तो गिळतो।
Verse 130
साध्वेनमधिरोहस्तुसर्वतोवानरर्षभाः ।।।।यूथपाश्चयथामुख्यास्तिष्ठन्त्वस ।
वानरांतील श्रेष्ठ वीरांनी सर्व बाजूंनी याच्यावर चढून त्याला आवळून धरावे; आणि यूथपती व प्रमुख योद्ध्यांनी याच्या सभोवती सर्वत्र उभे राहावे।
Verse 131
अप्ययंदुर्मतिःकालेगुरुभारप्रपीडितः ।।।।प्रपतन्राक्षसोभूमौनान्यान्हन्यात्ल्पवङ्गमान् ।
हा दुर्मती राक्षसही या वेळी जड भाराने पीडित होऊन भूमीवर कोसळला आहे; आता तो इतर वानरांचा वध करू शकणार नाही.
Verse 132
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराजपुत्रस्यधीमतः ।।।।तेसमारुरुहुर्हृष्टाःकुम्भकर्णंप्लवङ्गमाः ।
धीमान राजपुत्राचे ते वचन ऐकून वानर आनंदित झाले आणि कुम्भकर्णावर चढून बसले.
Verse 133
कुम्भकर्णस्तुसङ्कृद्धस्समारूढःप्लवङ्गमैः ।।।।व्यधूनयत्तान्वेगेनदुष्टहस्तीवहस्तिपान् ।
वानर चढताच कुम्भकर्ण संतप्त क्रोधाने पेटला आणि वेगाने त्यांना झटकून टाकले—जसा दुष्ट हत्ती आपल्या माहुताला फेकून देतो.
Verse 134
तान् न्दृष्टवानिर्धुतान्रामोदुष्टोऽयमितिराक्षसः ।।।।समुत्पपातवेगेनधनुरुत्तममाददे ।
त्यांना झटकून दूर फेकलेले पाहून राम म्हणाला, “हा राक्षस दुष्ट आहे,” आणि वेगाने उडी मारून आपले उत्तम धनुष्य उचलले.
Verse 135
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।।।
क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांनी तो वीर राघव जणू दृष्टीनेच जाळीत, वेगाने राक्षसावर धावून गेला; आणि कुम्भकर्णाच्या भयाने व्याकुळ झालेल्या सर्व यूथपतींना त्याने हर्षित व धीर दिला.
Verse 136
क्रोधरक्तेक्षणोवीरोनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.67.135।।राघवोराक्षसंरोषाभिदुद्राववेगितः ।यूथपान्हर्षयन्सर्वान्कुम्भकर्णभयार्दितान् ।।6.67.136।।
क्रोधाने रक्त झालेल्या नेत्रांचा वीर राघव जणू नजरेनेच जाळीत, रोषाने प्रचंड वेगाने त्या राक्षसावर धावून गेला; आणि कुंभकर्णाच्या भयाने व्याकुळ झालेल्या सर्व वानर-यूथपतींना हर्ष व धैर्य देऊन उभारी दिली।
Verse 137
स चापमादायभुजङ्गकल्पंधृढज्यमुग्रंतपनीयचित्रम् ।हरीन् समाश्वास्यसमुत्पपातरामोनिबद्धोत्तमतूणबाणः ।।।।
भुजंगासारखा, दृढ प्रत्यंचेचा, उग्र आणि सुवर्णकांतिने शोभणारा धनुष्य हातात घेऊन, वानरांना धीर देत, उत्तम बाणांनी भरलेला तूणीर बांधून श्रीराम पुढे झेपावला।
Verse 138
स वानरगणैस्तैस्तुवृतःपरमदुर्जयः ।लक्ष्मणानुचरोरामस्सम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
त्या वानरगणांनी वेढलेला, अत्यंत दुर्जेय असा महाबली राम, लक्ष्मणासह दृढ निर्धाराने पुढे निघाला।
Verse 139
स ददर्शमहात्मानंकिरीटिनमरिन्दमम् ।शोणितावृतरक्ताक्षंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
तेव्हा त्याने मुकुटधारी, शत्रुदमन करणारा महात्मा महाबली कुंभकर्ण पाहिला—ज्याचे डोळे रक्तिम झाले होते आणि देह रक्ताने माखलेला होता।
Verse 140
सर्वान् समभिधावन्तंयथारुष्टंदिशागजम् ।मार्गमाणंहरीन्कक्रुद्धंराक्षसैःपरिवारितम् ।।।।
राक्षसांनी वेढलेला तो क्रोधाने उन्मत्त होऊन, दिशांचा रक्षक गज जसा धावतो तसा सर्वत्र धावू लागला आणि वानरांचा शोध घेऊ लागला।
Verse 141
व्निध्यमन्दरसङ्काशंकाञ्चनाङ्गदभूषणम् ।स्रवन्तंरुधिरंवक्त्राद्वर्षामेघमिवोथतितम् ।।।।
विंध्य किंवा मंदर पर्वतासारखा विशाल, सुवर्ण बाहुभूषणांनी अलंकृत तो, मुखातून रक्त सांडत, जणू पावसाळी मेघ धार ओतत होता।
Verse 142
जिह्वयापरिलिह्यन्तंसृक्किणीशोणितेक्षणम् ।मृद्नन्तंवानरानीकंकालान्तकयमोपमम् ।। ।।
रक्तवर्ण नेत्रांचा तो जिभेने तोंडाच्या कडा चाटीत, वानरसेनेला तुडवीत पुढे सरकला; तो जणू प्रलयकाळचा यमच भासत होता।
Verse 143
तंदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंप्रदीप्तानलवर्चसम् ।विस्फारयामासतदाकार्मुकंपुरुषर्षभः ।।।।
अग्नीसारखा प्रज्वलित तेज असलेल्या त्या राक्षसश्रेष्ठाला पाहून, पुरुषांतील वृषभ श्रीरामांनी तेव्हा आपले धनुष्य ओढून ताणले।
Verse 144
स तस्यचापनिर्घोषात्कुपितोराक्षसर्षभः ।अमृष्यमाणस्तंघोषमभिदुद्रावराघवम् ।।।।
त्याच्या धनुष्याच्या गर्जनेने राक्षसांतील वृषभ तो संतप्त झाला; तो नाद सहन न होऊन राघवावर सरळ धावून गेला।
Verse 145
ततस्तुवातोद्धतमेघकल्पंभुजङ्गराजोत्तमभोगबाहुम् ।तमापतन्तंधरणीराभमुवाचरामोकुम्भकर्णम् ।।।।
तेव्हा वाऱ्याने ढकललेल्या मेघासारखा, नागराजाच्या श्रेष्ठ फण्यांसारख्या भुजा असलेला, पर्वतासारखा कुम्भकर्ण धावत येताना पाहून श्रीरामांनी त्याला उद्देशून वचन म्हटले।
Verse 146
आगच्छरक्षोधिपमाविषादमवस्थितोऽहंप्रगृहीतचापः ।अवेहिमांराक्षसवंशनाशनंयस्त्वंमुहूर्ताद्भविता ।।।।
ये, हे राक्षसाधिप! खचू नकोस. मी धनुष्य हातात घेऊन येथे उभा आहे. मला ओळख—क्षणातच तू आपल्या राक्षसवंशाच्या नाशाचे कारण ठरशील।
Verse 147
रामोऽयमितिविज्ञायजहासविकृतस्वनम् ।अभ्यधावतसङ्ककृद्धोहरीवनिद्रावयन्रणे ।।।।
“हा राम आहे” असे ओळखून कुम्भकर्ण विकृत गर्जनेसह हसला. मग क्रोधाने रणात वानरांना उधळीत तो धावून गेला।
Verse 148
पातयन्निवसर्वेषांहृदयनिवनौकसाम् ।प्रहस्यविकृतंभीमंसमेघस्न्तितोपमम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।
वनवासी वानरांची हृदये जणू कोसळावीत अशी, मेघगर्जनेसारखी भीषण विकृत हसत महातेजस्वी कुम्भकर्ण राघवाला म्हणाला।
Verse 149
नाहंविराधोविज्ञेयो न कबन्दःखरो न च ।न वाली न च मारीचःकुम्भकर्णःसमागतः ।।।।
मला विराध समजू नकोस, ना कबन्ध, ना खर; ना वाली, ना मारीच—मी कुम्भकर्ण आहे, आणि मी येथे आलो आहे।
Verse 150
पश्यमेमुद्गरंभीमंसर्वकालायसंमहत् ।अनेननिर्जितादेवादानवाश्चपुरामया ।।।।
पहा माझा हा भीषण, विशाल, सर्वथा लोखंडी मुद्गर; याच्याच बळावर मी पूर्वी देव आणि दानवांनाही जिंकले होते।
Verse 151
विकर्णवासइतिमांनावज्ञातुंत्वमर्हसि ।स्वल्पाऽपिहि न मेपीडार्णनासाविनाशनात् ।।।।
‘कान-नाक नसलेला’ म्हणून मला तुच्छ मानू नकोस; कान-नाक नष्ट झाल्याने मला किंचितही वेदना होत नाही।
Verse 152
दर्शयेक्ष्वाकुशार्दूलवीर्यंगात्रेषुमेलघु ।ततस्त्वांभक्षयिष्यामिदृष्टपौरुषविक्रमम् ।।।।
हे इक्ष्वाकुवंश-शार्दूल! माझ्या अंगांवर तुझे शौर्य दाखव; तुझा पुरुषार्थ-विक्रम पाहून मग मी तुला भक्षण करीन।
Verse 153
स कुम्भकर्णस्यवचोनिशम्यरामस्सुपुङ्खान् विससर्जन् ।तैराहतोवज्रसमवेगैर्नचुक्षुभे न व्यथतेसुरारिः ।।।।
कुंभकर्णाचे वचन ऐकून रामाने सुबक पिसांनी युक्त बाण सोडले; वज्रासमान वेगाच्या त्या बाणांनी घायाळ होऊनही देवांचा शत्रू न ढळला, न व्याकुळ झाला।
Verse 154
यैस्सायकैस्सालवरानिकृत्तावालीहतोवानरपुङ्गवश्च ।तेकुम्भकर्णस्यतदाशरीरंवज्रोपमं न व्यधयांप्रचक्रुः ।।।।
ज्या बाणांनी बलवान् शालवृक्ष छिन्न झाले आणि वानरश्रेष्ठ वालीचा वध झाला, तेच वज्रतुल्य शर तेव्हा कुंभकर्णाच्या देहाला भेदू शकले नाहीत।
Verse 155
स वारिधाराइवसायकास्तान् पिबन् शरीरेणमहेन्द्रशत्रुः ।जघानरामस्यशरप्रवेगंव्याविध्यतंमुग्रवेगम् ।।।।
तो महेंद्रशत्रु त्या बाणांना पावसाच्या धारांसारखे देहात ‘पिऊन’ गेला; मग गदा फिरवून, गदेच्या प्रचंड वेगाने रामाच्या शरप्रवाहाचा वेग थोपविण्यास प्रहार केला।
Verse 156
ततस्तुरक्षःक्षतजावलिप्तंवित्रासनंदेवमहचमूनाम् ।व्याविध्यतंमुद्गरमुग्रवेगंनिद्रावयामासचमूंम् ।।।।
मग तो राक्षस जखमांच्या रक्ताने माखलेला, देवांच्या महाचमूलाही भयभीत करणारा; उग्र वेगाने गदा फिरवून वानरसेनेला पळवून मূर्च्छितप्राय करू लागला।
Verse 157
वायव्यमादायततोमहास्त्रंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।समुद्गरंतेनजघानबाहुं स कृत्तबाहुस्तुमुलंनाद ।।।।
तेव्हा रामाने वायव्य महास्त्र घेऊन त्या निशाचरावर प्रक्षेप केला; त्याने गदा धारण केलेला बाहू छिन्न केला, आणि बाहू तुटलेला कुंभकर्ण भयंकर गर्जना करू लागला।
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
राघवाच्या बाणाने छिन्न झालेला, पर्वतशिखरासारखा विशाल व गदेसह असलेला त्याचा बाहू हरिराजाच्या सेनेवर पडला आणि त्या वानरवाहिनीला चिरडून टाकला।
Verse 158
स तस्यबाहुर्गिरिशृङ्गकल्पःसमुद्गरोराघवबाणकृत्तः ।पपाततस्मिन् हरिराजसैन्येजघानतांवानरवाहिनीं ।।6.17.158।।
राघवाच्या बाणाने छिन्न झालेला, पर्वतशिखरासारखा विशाल व गदेसह असलेला त्याचा बाहू हरिराजाच्या सेनेवर पडला आणि त्या वानरवाहिनीला चिरडून टाकला।
Verse 159
तेवानराभग्नहतावशेषाःपर्यन्तमाश्रित्यतदाविषण्णाः ।प्रपीडिताङ्गाददृशुस्सुघोरंनरेन्द्ररक्षोधिपन्निपातम् ।।।।
तेव्हा भग्न, जखमी व शोकाकुल उरलेले वानर काठावर आश्रय घेऊन, वेदनेने पिचलेले अवयव घेऊन, नरेन्द्र श्रीराम आणि राक्षसाधिप कुम्भकर्ण यांचा अत्यंत घोर सामना पाहू लागले।
Verse 160
स कुम्भकर्णोऽस्त्रनिकृत्तबाहुर्महासिकृत्ताग्रइवाचलेन्द्रः ।उत्पाटयामासकरेणवृक्षंततोऽभिदुद्रावरणेनरेन्द्रम् ।।।।
अस्त्राने भुजा छिन्न झाल्यावरही कुम्भकर्ण असा भासला जणू एखाद्या महान पर्वताचा शिखर तलवारीने कापला आहे। मग त्याने हाताने ताडवृक्ष उपटून रणात नरेन्द्र श्रीरामांवर धाव घेतली।
Verse 161
स तस्यबाहुंसहतालवृक्षंसमुद्यतंपन्नगभोगकल्पम् ।इन्द्रास्त्रयुक्तेनजघानरामोबाणेनजाम्भूनदचित्रितेन ।।।।
ताडवृक्षासह उचललेली त्याची भुजा सर्पफणासारखी वळलेली होती; तिला रामांनी इन्द्रास्त्रयुक्त, जाम्बूनद सुवर्णाने झळकणाऱ्या बाणाने प्रहार करून छिन्न केले।
Verse 162
स कुम्भकर्णस्यभुजोनिकृत्तःपपातभूमौगिरिसन्निकाशः ।विवेष्टमानोनिजाघनवृक्षान् शैलान्शिलावानरराक्षसांश्च ।।।।
कुम्भकर्णाची छिन्न भुजा पर्वतासारखी विशाल होऊन भूमीवर कोसळली. कोसळताना ती फिरत फिरत वृक्ष, शिला, शैलखंड तसेच वानर व राक्षस योद्ध्यांनाही चिरडीत गेली।
Verse 163
तंछिन्नबाहुंसमवेक्ष्यरामःसमापतन्तंसहसानदन्तम् ।द्वावर्धचन्द्रौनिशितौप्रगृह्यचिच्छेदपादौयुधिराक्षसस्य ।।।।
छिन्नबाहू असूनही जो राक्षस सहसा गर्जत धावत आला, त्यास पाहून श्रीरामांनी तत्काळ दोन तीक्ष्ण अर्धचंद्राकार बाण उचलून रणांगणात त्याचे दोन्ही पाय छेदिले।
Verse 164
तौतस्यपादौप्रदिशोदिशश्चगिरेर्गुहाश्चैवमहार्णवं च ।लङ्कां च सेनांकपिराक्षसानांविनादयन्तौविनिपेततुश्च ।।।।
त्याचे ते दोन्ही पाय इतक्या प्रचंड निनादाने कोसळले की उपदिशा-दिशा, पर्वतगुहा आणि महा-समुद्रही घुमू लागला; त्या गजराने लंका व वानर-राक्षसांची सेना देखील हादरली।
Verse 165
निकृत्तबाहुद्विनिकृत्तपादोविदार्यवक्त्रंबडबामुखाभम् ।दुद्रावरामंसहसाभिगर्जन् राहुर्यथाचन्द्रमिवान्तऽरिक्षे ।।।।
भुजा छिन्न आणि दोन्ही पायही छिन्न झाले तरी त्याने बडवामुख-अग्नीप्रमाणे ज्वलंत तोंड विदीर्ण करून, सहसा गर्जत रामाकडे धाव घेतली—जसा आकाशात राहू चंद्रावर झडप घालतो।
Verse 166
अपूरयत्तस्यमुखंशिताग्रैरामश्शरैर्हेमपिनद्धपुङ्खैः ।स पूर्णवक्त्रो न शशाकवक्तुंचुकूजकृच्छ्रेणमुमूर्छचापि ।।।।
मग रामांनी सुवर्णबद्ध पिसांनी युक्त तीक्ष्णाग्र बाणांनी त्याचे तोंड भरून टाकले। तोंड भरल्यामुळे तो बोलू शकला नाही; कष्टाने कण्हत राहिला आणि शेवटी मूर्च्छितही झाला।
Verse 167
अथाददेसूर्यमरीचिकल्पं स ब्रह्मदण्डान्तककाकलकल्पम् ।अरिष्टमैन्द्रंनिशितंसुपुङ्खंरामश्शरंमारुततुल्यवेगम् ।।।।
त्यानंतर रामांनी तो बाण उचलला—सूर्यकिरणासारखा तेजस्वी, ब्रह्मदंडासमान आणि अंतक-कालासारखा प्रचंड; इंद्रशक्तीने अभिमंत्रित, विनाशक, अत्यंत तीक्ष्ण, सु-पिसांनी युक्त आणि वाऱ्यासारखा वेगवान।
Verse 168
तंवज्रजाम्भूनदचारुपुङ्खंप्रदीप्तसूर्यज्वलनप्रकाशम् ।महेन्द्रवज्राशनितुल्यवेगंरामःप्रचिक्षेपनिशाचराय ।।।।
तेव्हा रामाने त्या निशाचरावर वज्रासारखा, सुवर्णमंडित सुंदर पंख असलेला, मणिमय तेजाने दीप्त, सूर्य-अग्निसम प्रकाशमान, महेंद्राच्या वज्रास तुल्य वेगवान असा बाण प्रक्षेपिला।
Verse 169
स सायकोराघवबाहुचोदितोदिशस्स्वभासादशसम्प्रकाशयन् ।विधूमवैश्वानरभीमदर्शनोजगामशक्राशनिवीर्यविक्रमः ।।।।
राघवाच्या बाहूने प्रेरित झालेला तो बाण आपल्या तेजाने दहा दिशांना प्रकाशमान करीत पुढे गेला। धूररहित अग्नीसारखा भयावह दिसणारा तो शक्राच्या वज्रासारख्या बळ-पराक्रमाने वेगाने धावला।
Verse 170
स तन्महापर्वतकूटसन्निभंविवृत्तदंष्ट्रंचलचारुकुण्डलम् ।चकर्तरक्षोधिपतेश्शिरस्तदायथैववृत्रस्यपुरापुरन्दरः ।।।।
तेव्हा त्याने राक्षसाधिपतीचे मस्तक छेदिले—महापर्वतशिखरासारखे, बाहेर आलेल्या दातांनी युक्त, आणि हलणाऱ्या सुंदर कुंडलांनी शोभित—जसे पूर्वी पुरंदर (इंद्र) ने वृत्राचे शिर छेदिले होते।
Verse 171
कुम्भकर्णशिरोभातिकुण्डलालङ्कृतंमहत् ।आदित्येऽभ्युदितेरात्रौमध्यस्थइवचन्द्रमाः ।।।।
कुंडलांनी अलंकृत कुंभकर्णाचे विशाल शिर असे शोभून दिसत होते, जसे अदिती-नक्षत्र उदयास आल्यावर रात्री आकाशाच्या मध्यभागी चंद्रमा प्रकाशतो।
Verse 172
तद्रामबाणाभिहतंपपातरक्षःशिरःपर्वतसन्निकाशम् ।बभञ्जचर्यागृहगोपुराणिप्राकारमुच्चंतमपातयच्च ।।।।
रामाच्या बाणाने घायाळ झालेले ते राक्षसाचे पर्वतासारखे विशाल शिर भूमीवर कोसळले. कोसळताच त्याने घरे व उंच गोपुरे चुरडून टाकली आणि तो उंच प्राकारही ढासळविला॥
Verse 173
तच्चातिकायंहिमहत्प्रकाशंरक्षस्तदातोयनिधौपपात ।ग्राहान्परान् मीनवरान्भुजङ्गान् ममर्दभूमिच तदाविवेश ।।।।
तेव्हा अतिविशाल व तेजस्वी असा तो राक्षस जलनिधीत कोसळला. कोसळताना त्याने तेथील मगर, मोठे मासे व सर्प यांना चिरडून टाकले आणि मग जणू भूमीतच शिरून गेला॥
Verse 174
तस्मिन्हतेब्राह्मणदेवशत्रौमहाबलेसंयतिकुम्भकर्णे ।चचालभूर्भूमिधराश्चसर्वेहर्षाच्चदेवास्तुमुलंविनेदुः ।।।।
ब्राह्मण व देवांचे शत्रू असा महाबली कुंभकर्ण रणात मारला गेल्यावर पृथ्वी व सर्व पर्वत हादरले; आणि हर्षाने देवांनी प्रचंड जयघोष केला॥
Verse 175
ततस्तुदेवर्षिमहर्षिपन्नगाःसुराश्चभूतानिसुपर्णगुह्यकाः ।सयक्षगन्धर्वगणानभोगताःप्रहर्षितारामपराक्रमेण ।।।।
मग देवर्षी, महर्षी, नाग, देव, सर्व भूतगण—सुपर्णजात, गुह्यक, तसेच आकाशात संचार करणारे यक्ष व गंधर्वगण यांसह—रामाच्या पराक्रमाने अत्यंत हर्षित झाले॥
Verse 176
ततस्तुतेतस्यवधेनभूरिणामनस्विनोनैरृतराजबान्धवाः ।विनेदुरुच्चैर्व्यथितारघूत्तमंहरिंसमीक्ष्यैवयथासुरार्धिताः ।।।।
मग त्याच्या महान् वधामुळे व्यथित झालेले नैरृतराजाचे धैर्यवान बांधव मोठ्याने आक्रोश करू लागले. रघुकुलश्रेष्ठ रामाला पाहताच ते तसेच भयभीत झाले, जसे देवांनी पूजिलेल्या हरि (इंद्र)ला पाहून हत्ती घाबरतात॥
Verse 177
स देवलोकस्यतमोनिहत्यसूर्योयथाराहुमुखाद्विमुक्तः ।तथाव्यभासीद्धरिसैन्यमध्येनिहत्यरामोयुधिकुम्भकर्णम् ।।।।
जसा देवलोकातील तम नष्ट करून राहूच्या मुखातून मुक्त झालेला सूर्य तेजाने उजळतो, तसाच रणात कुंभकर्णाचा वध करून वानरसेनेच्या मध्यभागी श्रीराम तेजस्वीपणे शोभून दिसला।
Verse 178
प्रहर्षमीयुर्भवश्चवानराःप्रबुद्धपद्मप्रतिमैरिवाननैः ।अपूजयन् राघवमिष्टभागिनंहतेरिसौभीमबलेदुरासदम् ।।।।
प्रबुद्ध कमळांसारख्या मुखांनी वानर अत्यंत हर्षित झाले; आणि भीषण बळाचा, दुर्जेय शत्रू मारला गेल्यावर इष्टफल देणाऱ्या राघवाचे त्यांनी पूजन व सत्कार केला।
Verse 179
स कुम्भकर्णंसुरसैन्यमर्धनम् महत्सुयुद्धेषुकदाचनाजितम् ।नन्दहत्वाभरताग्रजोरणेमहासुरंवृत्रमिवामराधिपः ।।।।
देवसेनांचा संहार करणारा, महान युद्धांत कधीही न जिंकलेला कुंभकर्ण रणात मारून भरताचा अग्रज श्रीराम तसाच आनंदित झाला, जसा अमराधिप इंद्र महासुर वृत्राचा वध करून हर्षित होतो।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma under catastrophic force: Rāma must intervene decisively to protect collapsing allied formations, yet even righteous violence produces collateral loss (notably when Kumbhakarna’s severed arm falls into the Vanara ranks and kills many).
Boastful claims of invincibility (Kumbhakarna’s ‘death-conqueror’ rhetoric) are answered by dharmic steadiness and calibrated action: courage is validated not by bravado but by disciplined endurance, protection of the vulnerable, and unwavering aim toward restoring order.
Laṅkā is the primary war-theatre; Malaya mountain is invoked as a physically uprooted weapon; celestial-cultural references include Indra on Airāvata and Rudra/Indra-linked astras, situating the duel within a cosmological frame of divine warfare imagery.