Sarga 107
आदित्यहृदयम् (Aditya Hridayam Upadeśa — Agastya’s Instruction to Rāma)
युद्धकाण्ड
या सर्गात रणभूमीवर राम क्षणभर युद्धाच्या तीव्रतेने मनाने भारावलेला दिसतो आणि समोर रावण पूर्ण सज्ज उभा असतो. तेव्हा देवसमूहासह ऋषी अगस्त्य येऊन निर्णायक संग्रामाचे साक्षीदार होतात व रामाला “गुह्यं सनातनम्” असे सांगून आदित्यहृदय स्तोत्राचा उपदेश करतात। अगस्त्य सूर्य/आदित्याला जगन्नियंता, देव-प्राणी व यज्ञधर्माचा अंतर्यामी आधार, सृष्टी-संहारकर्ता, अंधार व शीत निवारक, तेजस्वी ग्रह-नक्षत्रांचा अधिपती आणि वैदिक कर्मांचे कारण व फलस्वरूप म्हणून स्तुती करतात। एकाग्र उपासना व त्रिकाल पठण केल्याने शोकनाश, चिंता-निवारण आणि विजयप्राप्ती होते असे ते सांगतात। राम आचमन करून आदित्याचे ध्यान करतात व स्तोत्र जपतात; त्यांची बुद्धी निर्मळ होऊन हर्ष जागतो। मग धनुष्य उचलून दृढ निश्चयाने रावणवधासाठी पुढे सरसावतात। शेवटी सूर्यदेवाची अनुमोदनयुक्त तातडीची प्रेरणा मिळून युद्धातील निकट विजय सूचित होतो।
Shlokas
Verse 1
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
तेव्हा युद्धाने थकलेला, रणांगणात चिंतनात स्थिर असलेला राम आणि समोर युद्धास सज्ज उभा असलेला रावण यांना पाहून, देवांसह रण पाहण्यासाठी आलेले भगवान् ऋषी अगस्त्य जवळ येऊन रामास म्हणाले॥
Verse 2
ततोयुद्धपरिश्रान्तंसमरेचिन्तयास्थितम् ।रावणंचाग्रतोदृष्टवायुद्धायसमुपस्थितम् ।।6.107.1।।दैवतैश्चसमागम्यद्रष्टुमभ्यागतोरणम् ।उपागम्याब्रवीद्राममगस्त्योभगवान् ऋषिः ।।6.107.2।।
तेव्हा युद्धाने थकलेले, रणांगणात चिंतनात स्थिर असलेले श्रीराम आणि समोर युद्धासाठी सज्ज असलेला रावण यांना पाहून, देवतांसह रण पाहण्यासाठी भगवान ऋषी अगस्त्य आले। जवळ येऊन त्यांनी श्रीरामांना सांगितले॥
Verse 3
राम राम महाबाहो शृणुगुह्यंसनातनम् ।येनसर्वानरीस्वत्ससमरेविजयिष्यसे ।।6.107.3।।
राम, हे महाबाहो! वत्सा, हे सनातन व गुह्य उपदेश ऐक; ज्यामुळे तू समरात सर्व शत्रूंवर विजय मिळवशील।
Verse 4
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘आदित्यहृदय’ हे परम पवित्र, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे आहे. ते विजय देणारे, नित्य जपण्यास योग्य, अक्षय व परम कल्याणकारी आहे. ते सर्व मंगलांतील श्रेष्ठ मंगल, सर्व पापांचा नाश करणारे, चिंता व शोक शांत करणारे आणि उत्तम रीतीने आयुष्य व बल वाढविणारे आहे।
Verse 5
आदित्यहृदयंपुण्यंसर्वशत्रुविनाशनम् ।जयावहंजपेन्नित्यमक्षय्यंपरमंशिवम् ।।6.107.4।।सर्वमङ्गलमङ्गल्यंसर्वपापप्रणाशनम् ।चिन्ताशोकप्रशमनमायुर्वर्धनमुत्तमम् ।।6.107.5।।
‘आदित्यहृदय’ हे परम पवित्र, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे आहे. ते विजय देणारे, नित्य जपण्यास योग्य, अक्षय व परम कल्याणकारी आहे. ते सर्व मंगलांतील श्रेष्ठ मंगल, सर्व पापांचा नाश करणारे, चिंता व शोक शांत करणारे आणि उत्तम रीतीने आयुष्य व बल वाढविणारे आहे।
Verse 6
रस्मीमन्तंसमुद्यन्तंदेवासुरनमस्कृतम् ।पूजयस्वविवस्त्वन्तंभास्करंभुवनेश्वरम् ।।6.107.6।।
किरणांनी तेजस्वी, उदय पावणारा, देव व असुरांनी वंदित—विवस्वान भास्कर, भुवनेश्वर सूर्य याची पूजा कर।
Verse 7
सर्वदेवात्मकोह्येषतेजस्वीरस्मीभावनः ।एषदेवासुरगणान्लोकान्पातिगभस्तिभिः ।।6.107.7।।
हा तेजस्वी आदित्यच सर्व देवांचा आत्मस्वरूप आहे—किरणांचा स्रष्टा व धारक. आपल्या गभस्तींनी तो देवसमूह, असुरगण आणि सर्व लोकांचे रक्षण करतो.
Verse 8
एषब्रह्मा च विष्णुश्चशिवःस्कन्धःप्रजापतिः ।महेन्द्रोधनदःकालोयमःसोमोह्यपांपतिः ।।6.107.8।।
हाच ब्रह्मा, हाच विष्णू, हाच शिव; हाच स्कंद व प्रजापती. हाच महेंद्र, धनद (कुबेर), स्वयं काळ, यम, सोम आणि जलांचा अधिपती वरुण आहे.
Verse 9
पितरोवसवस्साध्याअश्विनौमरुतोमनुः ।वायुर्वह्निःप्रजाःप्राणऋतुकर्ताप्रभाकरः ।।6.107.9।।
हाच पितर, वसु व साध्य; हाच अश्विनीकुमार, मरुत व मनू. हाच वायू व अग्नी; ह्याच प्रजा आणि त्यांचा प्राण; हाच ऋतूंचा कर्ता, प्रभाकर सूर्य आहे.
Verse 10
आदित्यःसवितासूर्यःखगःपूषागभस्तिमान् ।सुवर्णसदृशोभानुर्हिरण्यरेतादिवाकरः ।।6.107.10।।
तू आदित्य आहेस, सविता आहेस, आकाशात संचार करणारा सूर्य आहेस; पोषण करणारा पूषा, किरणांनी दीप्तिमान; सुवर्णासारखा तेजस्वी भानु, हिरण्यरेता आणि दिवस प्रकट करणारा दिवाकर आहेस॥
Verse 11
हरिदश्वस्सहस्रार्चिस्सप्तसप्तिर्मरीचिमान् ।तिमिरोन्मथनश्शम्भुस्त्वष्टामार्तण्डकोऽंशुमान् ।।6.107.11।।
हरित अश्वांनी युक्त, सहस्र ज्वालांनी दीप्त, सप्त अश्वांनी वहन केलेला, किरणसमृद्ध—हे तमो-नाशक! हे शंभो! आपण त्वष्टा, मार्तंड आणि तेजस्वी अंशुमान आहात।
Verse 12
हिरण्यगर्भश्शिशिरस्तपनोभास्करोरविः ।अग्निगर्भोऽदितेःपुत्रःशङ्घश्शिशिरनाशनः ।।6.107.12।।
आपण हिरण्यगर्भ आहात; शीतलता व तप—दोन्ही स्वरूप; तपन, भास्कर, रवि; अग्निगर्भ, अदितीचा पुत्र, मंगलमय—आणि शिशिराचा नाश करणारे।
Verse 13
व्योमनाथस्तमोभेदीऋग्यजुस्सामपारगः ।घनवृष्टिरपांमित्रोविन्ध्यवीथीप्लवङ्गमः ।।6.107.13।।
आपण व्योमाचे नाथ, तमोभेदी, ऋग्-यजुः-साम यांचे पारगामी; घनवृष्टी करणारे, जलांचे मित्र, आणि विन्ध्यवीथीवर वेगाने संचार करणारे आहात।
Verse 14
आतपीमण्डलेमृत्युःपिङ्गलस्सर्वतापनः ।कविर्विश्वोमहातेजारक्तस्सर्वभवोद्भव: ।।6.107.14।।
आपण दीप्त मण्डलात तपणारे; शत्रूंना मृत्यु; पिंगलवर्ण; सर्वांना ताप देणारे; कवी, विश्वव्यापी, महातेजस्वी; प्रिय (रक्त) आणि सर्व भवाचा उद्गम आहात।
Verse 15
नक्षत्रग्रहताराणामधिपोविश्वभावनः ।तेजसामपितेजस्वीद्वादशात्मन्नमोऽस्तुते ।।6.107.15।।
आपण नक्षत्र, ग्रह व तारांचे अधिपती; विश्वाचे भावक-पालक; तेजस्वींमध्येही परम तेजस्वी—हे द्वादशात्मन्! आपल्याला नमस्कार असो।
Verse 16
नमःपूर्वायगिरयेपश्चिमायाद्रयेनमः ।ज्योतिर्गणानांपतयेदिनाधिपतयेनमः ।।6.107.16।।
पूर्व पर्वतावर उदय पावणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार, पश्चिम पर्वतावर अस्त पावणाऱ्या तुम्हांला नमस्कार। प्रकाशगणांचे स्वामी, दिनाधिपती तुम्हांला नमस्कार॥
Verse 17
जयायजयभद्रायहर्यश्वायनमोनमः ।नमोनमस्सहस्रांशोआदित्यायनमोनमः ।।6.107.17।।
जय देणाऱ्या, जयजन्य मंगल देणाऱ्या तुम्हांला वारंवार नमस्कार। हरित अश्वांनी युक्त तुम्हांला वारंवार नमस्कार; सहस्र किरणांचा आदित्य तुम्हांला वारंवार नमस्कार॥
Verse 18
नमउग्रायवीरायसारङ्गायनमोनमः ।नमःपद्मप्रबोधायमार्ताण्डायनमोऽस्तुते ।।6.107.18।।
उग्र पराक्रमी वीराला नमस्कार; सारंग म्हणून स्तुत्य तुम्हांला वारंवार नमस्कार। कमळांना जागविणाऱ्या, मार्तांड सूर्याला नमस्कार असो॥
Verse 19
ब्रह्मेशानाच्युतेशायसूर्यायादित्यवर्चसे ।भास्वतेसर्वभक्षायरौद्रायवपुषेनमः ।।6.107.19।।
ब्रह्मा, ईशान (शिव) आणि अच्युत (विष्णु) यांचाही ईश्वर, आदित्यसमान तेजस्वी सूर्याला नमस्कार। भास्वान, सर्वभक्षक, रुद्रतुल्य उग्र स्वरूपाला नमस्कार॥
Verse 20
तमोघ्नायहिमघ्नायशत्रुघ्नायामितात्मने ।कृतघ्नघ्नायदेवायज्योतिषांपतयेनमः ।।6.107.20।।
तमाचा नाश करणाऱ्या, हिमाचा नाश करणाऱ्या, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या, अमितस्वरूप परमात्म्यास नमस्कार। कृतघ्नतेचा नाश करणाऱ्या देवास, ज्योतींच्या स्वामीस प्रणाम॥
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
तप्त सुवर्णासारख्या प्रभेने दीप्त, हरि, विश्वकर्मा—जगाचा कर्ता यास नमस्कार। तमाचा संहार करणाऱ्या, स्वयं रुचिस्वरूप, लोकसाक्षीला प्रणाम॥
Verse 21
तप्तचामीकराभायहरयेविश्मकर्मणे ।नमस्तमोभिनिघ्नायरुचयेलोकसाक्षिणे।।1.107.21।।
तप्त सुवर्णासारख्या प्रभेने दीप्त, हरि, विश्वकर्मा—जगाचा कर्ता यास नमस्कार। तमाचा संहार करणाऱ्या, स्वयं रुचिस्वरूप, लोकसाक्षीला प्रणाम॥
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
हा प्रभुच भूतांचे नाश करतो आणि तोच त्यांची सृष्टीही करतो। तोच पाजतो, तोच तापवतो, आणि आपल्या किरणांनी तोच पर्जन्य पाडतो॥
Verse 22
नाशयत्येषवैभूतंतदेवसृजतिप्रभुः ।पायत्येषतपत्येषवर्षत्येष गभस्तिभिः ।1.107.22।।
हा प्रभुच भूतांचे नाश करतो आणि तोच त्यांची सृष्टीही करतो। तोच पाजतो, तोच तापवतो, आणि आपल्या किरणांनी तोच पर्जन्य पाडतो॥
Verse 23
एषसुप्तेषुजागर्तिभूतेषुपरिनिष्ठितः ।एषचैवाग्निहोत्रं च फलंचैवाग्निहोत्रिणाम् ।।6.107.23।।
हा सुप्तांमध्येही जागा असतो, सर्व भूतांत दृढपणे प्रतिष्ठित असतो। हाच अग्निहोत्र आहे आणि अग्निहोत्र करणाऱ्यांचे फळही हाच आहे॥
Verse 24
वेदश्चक्रतवश्चैवक्रतूनांफलमेव च ।यानिकृत्यानिलोकेषुसर्वेषुपरमप्रभुः ।।6.107.24।।
तोच वेद आहे आणि तोच यज्ञ आहेत; यज्ञांचे फळही तोच आहे। सर्व लोकांत जी जी कृत्ये केली जातात, त्यांवर तोच परम प्रभु आहे॥
Verse 25
एनमापत्सुकृच्छ्रेषुकान्तारेषुभयेषु च ।कीर्तयन्पुरुषःकश्चिनावसीदतिराघव ।।6.107.25।।
हे राघवा! आपत्ती, क्लेश, निर्जन अरण्य व भय यांच्या वेळी जो कोणी त्याचे कीर्तन करतो, तो कधीही नैराश्यात बुडत नाही।
Verse 26
पूजयस्वैनमेकाग्रोदेवदेवंजगत्पतिम् ।एतत्त्रिगुणितंजप्त्वायुद्धेषुविजयिष्यसि ।।6.107.26।।
एकाग्र चित्ताने देवदेव, जगत्पती त्यांची पूजा कर. हे स्तोत्र त्रिवार जपल्यास तू युद्धांत विजय मिळवशील।
Verse 27
अस्मिन् क्षणेमहाबाहोरावणंत्वंवधिष्यसि ।एवमुक्त्वाततोऽगस्त्योजगाम स यथागतम् ।।6.107.27।।
हे महाबाहो! याच क्षणी तू रावणाचा वध करशील. असे बोलून अगस्त्य मुनी जसे आले तसेच परत निघून गेले.
Verse 28
एतच्छ्रुत्वामहातेजानष्टशोकोऽभवत्तदा ।धारयामाससुप्रीतोराघवःप्रयतात्मवान् ।।6.107.28।।
हे ऐकून महातेजस्वी राघवाचा शोक तत्क्षणी नष्ट झाला. अतिशय प्रसन्न व संयतचित्त होऊन त्याने तो उपदेश दृढपणे धारण केला.
Verse 29
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
आदित्याचे दर्शन घेऊन स्तोत्रजप केल्यावर तो परम हर्षाने भरून गेला. त्रिवार आचमन करून शुद्ध होऊन त्या वीराने धनुष्य उचलले. रावणाकडे पाहून हर्षितचित्ताने तो युद्धासाठी पुढे सरसावला आणि त्याच्या वधासाठी महान प्रयत्नाने दृढनिश्चयी झाला.
Verse 30
आदित्यंप्रेक्ष्यजप्त्वातुपरंहर्षमवाप्तवान् ।त्रिराचम्यशुचिर्भूत्वाधनुरादायवीर्यवान् ।।6.107.29।।रावणंप्रेक्ष्यहृष्टात्मायुद्धार्थंसमुपागमत् ।सर्वयत्नेनमहतावधेतस्यधृतोऽभवत् ।।6.107.30।।
आदित्याचे दर्शन घेऊन स्तोत्रजप केल्यावर तो परम हर्षाने भरून गेला. त्रिवार आचमन करून शुद्ध होऊन त्या वीराने धनुष्य उचलले. रावणाकडे पाहून हर्षितचित्ताने तो युद्धासाठी पुढे सरसावला आणि त्याच्या वधासाठी महान प्रयत्नाने दृढनिश्चयी झाला.
Verse 31
तेव्हा सूर्यदेवांनी रामाकडे पाहून अंतःकरणाने आनंदित होऊन महान हर्ष अनुभवला. निशाचराधिपती (रावण) याचा नाश निश्चित आहे असे जाणून, जमलेल्या देवसमूहामधून ते म्हणाले—“लवकर कर!”
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s re-centering before a decisive act of lethal force: Agastya directs him to employ disciplined worship (Aditya-hṛdaya) to remove grief and hesitation, aligning battlefield action with dharma rather than impulsive anger.
The upadeśa presents Āditya as both cosmic governor and inner witness: the same principle that sustains worlds and Vedic rites also stabilizes the warrior’s mind. Victory is framed as the fruit of clarity, devotion, and alignment with ṛta (order).
The scene is the Laṅkā battlefield (contextual war-ground), while the cultural landmarks are ritual-ethical: ācamana (purificatory sipping), agnihotra and Vedic sacrifice imagery, and the stotra tradition embodied by Aditya-hṛdaya.