Sarga 59

Verse 1

तस्मिन्हतेराक्षससैन्यपालेप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।भीमयुधंसागरतुल्यवेगंविदुद्रुवेराक्षसराजसैन्यम् ।।6.59.1।।

वानरांतील वृषभसमान वीराने युद्धात राक्षससेनापालाचा वध केल्यावर, भीषण आयुधांनी सज्ज व सागरासारख्या वेगाने धावणारी राक्षसराजाची सेना खचून पळून गेली.

Verse 2

गत्वाऽथरक्षोधिपतेश्शशंसुस्सेनापतिंपावकसूनुशस्तम् ।तच्छापितेषांवचनंनिशम्यरक्षोधिपःक्रोधवशंजगाम ।।6.59.2।।

मग जे उरले होते ते राक्षसाधिपाकडे जाऊन सांगू लागले की सेनापती पावकपुत्राने (अग्निपुत्राने) मारला आहे। त्यांचे वचन ऐकून राक्षसाधिप क्रोधाच्या आधीन झाला।

Verse 3

सङ् ख्येप्रहस्तंनिहतंनिशम्यशोकार्दितःक्रोधपरीतचेताः ।उवाचतान्राक्षसयूथमुख्यानिन्द्रोयथानिर्जरयोथमुख्यान् ।।6.59.3।।

रणात प्रहस्त मारला गेला हे ऐकून तो शोकाने व्याकुळ व क्रोधाने व्यापलेला होऊन राक्षस-सेनांच्या प्रमुखांना तसे म्हणाला, जसे इंद्र अमर-सेनेच्या नायकांना संबोधतो.

Verse 4

नावज्ञारिपवेकार्यायैरिन्द्रबलसूदनः ।सूदितस्सैन्यपालोमेसानुयात्रस्सकुञ्जरः ।।6.59.4।।

शत्रूचा कधीही अवमान करू नका; ह्याच शत्रूने माझा सेनापती मारला आहे—जो इंद्राच्या सैन्यालाही चिरडून टाकण्यास समर्थ होता—अनुयायी व हत्तींसह।

Verse 5

सोऽहंरिपुविनाशायविजयायाविचारयन् ।स्वयमेवगमिष्यामिरणशीर्षंतदद्भुतम् ।।6.59.5।।

शत्रूचा विनाश व विजय यांचा निश्चय करून, कोणताही विलंब न करता, मी स्वतः त्या अद्भुत रणशीर्षावर जाईन॥

Verse 6

अद्यतद्वानरानीकंरामंचसहलक्ष्मणम् ।निर्दहिष्यामिबाणौघैर्वनंदीप्स्सैरिवानगिभिः ।।6.59.6।।

आज मी त्या वानरसेनेला—आणि लक्ष्मणासह रामालाही—बाणांच्या प्रवाहाने भस्म करीन; जणू अग्निशलाका नसतानाही ज्वाळा वन जाळून टाकतात.

Verse 7

सएवमुक्त्वाज्वलनप्रकाशंरथंतुरङ्गोत्तमराजयुक्तम् ।प्रकाशमानंवपुषाज्वलन्तंसमारुरोहामरराजशत्रुः ।।6.59.7।।

असे बोलून इंद्रशत्रू रावण अग्निसारखा तेजस्वी, श्रेष्ठ राजअश्वांनी युक्त, सुवर्णकांतीने झळकणाऱ्या ज्वलंत रथावर आरूढ झाला।

Verse 8

सशङ्खभेरीपणवप्रणादैरास्फोटितक्षेळ्वितसिंहनादैः ।पुण्यैस्स्तवैश्चाप्यभिपूज्यमानस्तदाययौराक्षसराजमुख्य:।। 6.59.8।।

शंख-भेरी-पणवांच्या निनादांसह, टाळ्यांच्या गजरासह, जयघोष व सिंहनादांनी दुमदुमत—पवित्र स्तोत्रांनी पूजिला जात—तेव्हा राक्षसराजांचा प्रमुख पुढे निघाला।

Verse 9

सशैलजीमून्तिकाशरूपैर्मांसादनैःपावकदीप्तनेत्रैः ।बभौवृतोराक्षसराजमुख्योभूतैर्वृतोरुद्रइवासुरेशः ।।6.59.9।।

पर्वत व घनमेघांसारख्या रूपांचे, मांसभक्षक, अग्निदीप्त नेत्रांचे भूतगणांनी वेढलेला राक्षसराजांचा अग्रणी तसा तेजस्वी भासला—जसा असुरांमध्ये भूतांनी वेढलेला रुद्र शोभतो।

Verse 10

ततोनगर्यास्सहसामहौजानिष्क्रम्यतद्वानरसैन्यमुग्रम् ।महार्णवाभ्रस्तनितंददर्शसमुद्यतंपादपशैलहस्तम् ।।6.59.10।।

तेव्हा तो महापराक्रमी सहसा नगरातून बाहेर पडला आणि त्या उग्र वानरसेनेला पाहिले—महासागर व मेघगर्जनेप्रमाणे निनाद करणारी, हातांत वृक्ष व शैल उचलून सज्ज झालेली।

Verse 11

तद्राक्षसानीकमतिप्रचण्डमालोक्यरामोभुजगेन्द्रबाहुः ।विभीषणंशस्त्रभृतांवरिष्ठमुवाचसेवानुगतःपृथुश्रीः ।।6.59.11।।

अतिशय प्रचंड राक्षससेना पाहून, नागेंद्रासारख्या भुजा असलेले, व्यापक तेजाने उजळलेले व आपल्या सैन्यासह असलेले श्रीराम शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ विभीषणास म्हणाले।

Verse 12

नानापताकध्वजशस्त्रजुष्टंप्रासासिशूलायुथवज्रजुष्टम् ।कस्येदमक्षोभ्यमभीरुजुष्टंमहेन्द्रोपमनागजुष्टम् ।।6.59.12।।

ही कोणाची अचल व निर्भय सेना आहे—जी नानाविध ध्वज-पताकांनी शोभित, भाले, तलवारी, त्रिशूळ, गदा व वज्रसदृश आयुधांनी सज्ज, आणि महेंद्र पर्वतासारख्या विशाल हत्तींच्या बळावर उभी आहे?

Verse 13

ततस्तुरामस्यनिशम्यवाक्यंविभीषणंश्शक्रसमानवीर्यः ।शशंसरामस्यबलप्रवेगंमहात्मनांराक्षसपुङ्गवानाम् ।।6.59.13।।

तेव्हा इंद्रासमान पराक्रमी विभीषणाने रामाचे वचन ऐकून, महात्मा राक्षसपुंगवांचा बलवेग रामाला सांगितला।

Verse 14

योऽसौगजस्कन्धगतोमहात्मानवोदितार्कोपमताम्रवक्त्रः ।प्रकम्पयन्नागशिरोऽभ्युपैतिह्यकम्पनंत्वेनमवेहिराजन् ।।6.59.14।।

हे राजन्! जो तो महात्मा गजाच्या खांद्यावर आरूढ आहे, ज्याचे तांबूस मुख नवोदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी आहे, आणि जो हत्तीचे मस्तक कंपित करीत पुढे येत आहे—त्याला तू ‘अकम्पन’ असेच जाण।

Verse 15

योऽसौरथस्थोमृगराजकेतुर्दून्वस्थिन्दनुश्शक्रधनुःप्रकाशम् ।करीवभात्युग्रविवृत्तदंष्ट्रस्सइन्द्रजिन्नामवरप्रधानः ।।6.59.15।।

जो तो रथावर उभा आहे, ज्याच्या ध्वजावर सिंहचिन्ह आहे, आणि जो इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी धनुष्य धारण करीत आहे—भयानक पुढे आलेल्या दातांनी तो हत्तीप्रमाणे भासतो; वरांनी विभूषित तोच ‘इंद्रजित्’ होय।

Verse 16

यश्चैषव्निध्यास्तमहेन्द्रकल्पोधन्वीरथस्थोऽतिरथोतिवीरः ।विष्पारयन् चापमतुल्यमानंनाम्नातिकायोऽतिविवृद्धकायः ।।6.59.16।।

आणि हा दुसरा—विंध्य व महेंद्र पर्वतासारखा, रथस्थ धनुर्धर, अतिरथ व अतिवीर—अतुलनीय प्रचंड धनुष्य ताणीत आहे; याचे नाव ‘अतिकाय’, ज्याचे शरीर अत्यंत विशाल व वाढलेले आहे।

Verse 17

योऽसौनवार्कोदितताम्रचक्षुरारुह्यघण्टानिनदप्रणादम् ।गजंखरंगर्जतिवैमहात्मामहोदरोनामसएषःवीरः ।।6.59.17।।

जो नवोदित सूर्याप्रमाणे ताम्रलोचन आहे, घंटानिनादासारखा गजर करणाऱ्या गजावर आरूढ होऊन कठोर गर्जना करीत आहे—तोच महात्मा वीर ‘महोदर’ नामे प्रसिद्ध आहे।

Verse 18

योऽसौहयंकाञ्चनचित्रभाण्डमारुह्यसन्ध्याभ्रगिरिप्रकाशम् ।प्रासंसमुद्यम्यमरीचिनद्धंपिशाचएषोऽशनितुल्यवेगः ।।6.59.18।।

जो सुवर्णचित्रित भूषणांनी अलंकृत, संध्याकाळच्या मेघांनी वेढलेल्या पर्वतासारखा दीप्तिमान अश्वावर आरूढ आहे, किरणांनी झळकणारा प्रास उचलून धरतो—तो वज्रतुल्य वेगवान ‘पिशाच’ आहे।

Verse 19

यश्चैषशूलंनिशितंप्रगृह्यविद्युत्प्रभंकिङ्करवज्रवेगम् ।वृषेन्द्रमास्थायगिरिप्रकाशमायातियोऽसौत्रिशिरायशस्वी ।।6.59.19।।

आणि हा जो विद्युत्सम प्रभा असलेला तीक्ष्ण त्रिशूल धारण करून, वज्रवेगाने धावणारा, पर्वतासारखा तेजस्वी श्रेष्ठ वृषभावर आरूढ होऊन येतो—हा यशस्वी ‘त्रिशिरा’ आहे।

Verse 20

असौचजीमूतनिकाशरूपःकुम्भःपृथुव्यूढसुजातवक्षाः ।समाहितःपन्नगराजकेतुर्विष्पारयन्यातिधनुर्विधून्वन् ।।6.59.20।।

हा कुम्भ मेघासारख्या रूपाचा, विशाल व सुदृढ वक्षस्थळ असलेला; पूर्ण सज्ज, नागराजाचा केतु धारण करून, धनुष्य ताणीत व हलवीत पुढे येत आहे।

Verse 21

यश्चैषजाम्बूनदवज्रजुष्टंदीप्तंसधूमंपरिघंप्रगृह्य ।आयातिरक्षोबलकेतुभूतःसोऽसौनिकुम्भोऽद्भुतघोरकर्मा ।।6.59.21।।

आणि हा जो जाम्बूनद सुवर्ण व वज्रांनी जडित, धुरकट तेजाने प्रज्वलित परिघ हातात घेऊन, राक्षससेनेचा केतु होऊन पुढे येतो—तोच अद्भुत व घोर कर्म करणारा ‘निकुम्भ’ आहे।

Verse 22

यश्चैषचापासिशरौघजुष्टंपताकिनंपावकदीप्तरूपम् ।रथंसमास्थायविभात्युदग्रोनरान्तकोऽसौनगशृङ्गयोधी ।।6.59.22।।

हा ध्वजयुक्त, अग्निदीप्त-रूप, धनुष्य-तलवार व बाणसमूहांनी भरलेल्या रथावर आरूढ होऊन उंच तेजाने उजळतो—तोच पर्वतशिखरांशी युद्ध करणारा नरान्तक आहे।

Verse 23

यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: ।भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।।त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् ।अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।

हा विविध भयानक रूपांच्या—वाघ, उंट, गजेंद्र, मृग व अश्वमुखी, उन्मत्त फिरत्या नेत्रांच्या भूतांनी वेढलेला तेजाने उजळतो—तोच देवांचाही दर्प नष्ट करणारा आहे।

Verse 24

यश्चैषनानाविधघोररूपैर्व्याघ्रोष्ट्रनागेन्द्रमृगाश्ववक्त्रै: ।भूतैर्वृतोभातिविवृत्तनेत्स्रैसोऽसौसुराणामपिदर्पहन्ता ।।6.59.23।।त्रैतदिन्दुप्रतिमंविभातिछत्रंसितंसूक्ष्मशलाकमग्य्रम् ।अत्रैषरक्षोधिपतिर्महात्माभूतैर्वृतोरुद्रइवावभाति ।।6.59.24।।

त्याच्या वर चंद्रासारखे उजळ, सूक्ष्म काड्यांचे श्रेष्ठ शुभ्र राजछत्र शोभते। येथे तो महात्मा राक्षसाधिपती भूतांनी वेढलेला, गणांसह रुद्रासारखा दीप्तिमान दिसतो।

Verse 25

असौकिरीटीचलकुण्डलास्योनगेन्द्रविन्ध्योपमभीमकायः ।महेन्द्रवैवस्वतदर्पहन्तारक्षोधिपस्सूर्यइवावभाति ।।6.59.25।।

तो राक्षसाधिपती मुकुटधारी आहे; हलणाऱ्या कुंडलांनी त्याचे मुख शोभते. त्याचे भीषण शरीर पर्वतराज व विंध्यासारखे आहे. इंद्र व यमाचाही दर्प हरिणारा तो सूर्याप्रमाणे तेजस्वी भासतो।

Verse 26

प्रत्युवाचततोरामोविभीषणमरिन्दम् ।अहोदीप्तमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।।6.59.26।।

तेव्हा शत्रुनिवारक श्रीराम विभीषणास म्हणाले— “अहो! राक्षसांचा स्वामी रावण महातेजाने अत्यंत दीप्तिमान आहे।”

Verse 27

आदित्यइवदुष्प्रेक्ष्योरश्मिभिर्भातिरावणः ।सुव्यक्तंलक्ष्यतेह्यस्यरूपंतेजःसमावृतम् ।।6.59.27।।

रावण आदित्याप्रमाणे किरणांनी झळाळतो; त्याच्याकडे पाहणे कठीण आहे. तेजाने आच्छादित असल्यामुळे त्याचे रूप स्पष्ट दिसत नाही.

Verse 28

देवदानववीराणांवपुर्नैवंविधंभवेत् ।यादृशंराक्षसेन्द्रस्यवपुरेतत्प्रकाशते ।।6.59.28।।

देव-दानव वीरांमध्येही असे रूप आढळत नाही; जसे हे राक्षसेन्द्राचे देदीप्यमान शरीर प्रकट होत आहे.

Verse 29

सर्वेपर्वतसङ्काशास्सर्वेपर्वतयोधिनः ।सर्वेदीप्तायुधधरायोधाश्चास्यमहोजस:।। 6.59.29।।

त्याचे सर्व योद्धे पर्वतासारखे आहेत; सर्वजण पर्वत फेकून लढणारे आहेत; सर्वांच्या हाती दीप्त शस्त्रे—हे त्याचे महाबलवान रणवीर आहेत.

Verse 30

भातिरक्षोराजोऽसौप्रदीप्त्तैर्भीमविक्रमैः ।भूतैःपरिवृतस्तीक्ष्णैर्देहवद्भिरिवान्तकः ।।6.59.30।।

तो राक्षसराज ज्वलंत तेजाने उजळून, भीषण पराक्रमी व तीक्ष्ण देहधारी भूतांनी वेढलेला असा शोभून दिसतो—जणू आपल्या रूपांनीच वेढलेला अंतक (मृत्यू)।

Verse 31

दिष्ट्याऽयमद्यपापात्माममदृष्टिपथंगतः ।अद्यक्रोधंविमोक्ष्यामिसीताहरणसम्भवम् ।।6.59.31।।

सुदैवाने आज हा पापात्मा माझ्या दृष्टीपथात आला आहे. आज सीताहरणातून उत्पन्न झालेला माझा क्रोध मी मुक्त करीन।

Verse 32

एवमुक्त्वाततोरामोधनुरादायवीर्यवान् ।लक्ष्मणानुचरस्तस्थौसमुद्धृत्यशरोत्तमम् ।।6.59.32।।

असे बोलून पराक्रमी रामाने धनुष्य उचलले; लक्ष्मण सोबत राहिला, आणि रामाने श्रेष्ठ बाण उचलून युद्धास सज्ज होऊन स्थिर उभा राहिला।

Verse 33

ततःसरक्षोधिपतिर्महात्मारक्षांसितान्याहमहाबलानि ।द्वारेषुचर्यागृहगोपुरेषुसुनिर्वृतास्तिष्ठतनिर्विशङ्काः ।।6.59.33।।

तेव्हा महात्मा राक्षसाधिपतीने त्या महाबलवान राक्षसांना सांगितले—“द्वारांवर, पहाऱ्याच्या ठिकाणी आणि नगरगोपुरांवर निश्चिंत व निर्भय होऊन ठाम उभे राहा।”

Verse 34

हाऽगतंमांसहितंभवद्भिर्वनौकसश्छिद्रमिदंविदित्वा ।शून्यापुरींदुष्प्रसहांप्रमथ्यप्रधर्षयेयुस्सहसासमेताः ।।6.59.34।।

जर वनवासी हे जाणतील की मी तुमच्यासह इथे आलो आहे, तर ते याला एक छिद्र समजतील; ते झटपट एकत्र येऊन क्षणभर रिकामी झालेल्या, दुर्जेय नगरीत घुसून तिला चिरडून-फोडून उध्वस्त करतील।

Verse 35

विसर्जयित्वासचिवांस्ततस्तान्गतेषुरक्षस्सुयथानियोगम् ।व्यचारयद्वानरसागरौघंमहाझषःपूर्णमिवार्णवौघम् ।।6.59.35।।

मग रावणाने त्या सचिवांना निरोप दिला. आणि राक्षस आज्ञेनुसार आपापल्या ठिकाणी गेल्यावर तो वानरांच्या विशाल ‘समुद्रा’त असा संचार करू लागला—जणू एखादा महा-मासा भरलेल्या सागराच्या उफाळत्या लाटांना चिरत पुढे जातो.

Verse 36

तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यदीप्तेषुचापंयुधिराक्षसेन्द्रम् ।महत्समुत्पाट्यमहीधराग्रंदुद्रावरक्षोधिपतिंहरीशः ।।6.59.36।।

युद्धात तेजस्वी धनुष्य घेऊन राक्षसराज धावून येत आहे असे पाहताच, वानराधिपतीने एक प्रचंड पर्वतशिखर उपटले आणि राक्षसाधिपतीकडे धाव घेतली।

Verse 37

तच्छैलशृङ्गंबहुवृक्षसानुंप्रगृह्यचिक्षेपनिशाचराय ।तमापतन्तंसहसासमीक्ष्यचिच्छेदबाणैस्तपनीयपुङ्खैः ।।6.59.37।।

अनेक वृक्षांनी भरलेल्या उतारांसह ते पर्वतशिखर उचलून सुग्रीवाने निशाचरावर फेकले. ते वेगाने येताना पाहताच रावणाने सुवर्ण-पुंखांच्या बाणांनी क्षणार्धात त्याचे तुकडे केले।

Verse 38

तस्मिन् प्रवृद्धोत्तमसानुवृक्षेशृङ्गेविकीर्णेपतितेपृथिव्याम् ।महाहिकल्पंशरमन्तकाभंसमादधेराक्षसलोकनाथः ।।6.59.38।।

तो उंच, उत्तम वृक्षांनी युक्त शिखर तुटून फुटून भूमीवर विखुरले पडताच, राक्षसलोकनाथाने महा-सर्पासारखा आणि मृत्यूसमान भयानक असा एक बाण धनुष्यावर चढविला।

Verse 39

सतंगृहीत्वाऽनिलतुल्यवेगंसविस्फुलिङ्गज्वलनप्रकाशम् ।बाणंमहेन्द्राशनितुल्यवेगंचिक्षेपसुग्रीववधायरुष्टः ।।6.59.39।।

क्रोधाने त्याने तो बाण उचलला—वाऱ्यासारखा वेगवान, ठिणग्या उडवणाऱ्या ज्वालेसारखा तेजस्वी, आणि इंद्राच्या वज्रासारखा प्रचंड वेगाचा—आणि सुग्रीववधासाठी तो सोडला।

Verse 40

ससायकोरावणबाहुमुक्तःशक्राशनिप्रख्यवपुश्शिताग्रः ।सुग्रीवमासाद्यबिभेदवेगाद्गुहेरिताक्रौञ्चमिवोग्रशक्तिः ।।6.59.40।।

रावणाच्या बाहूने सोडलेला तो तीक्ष्णाग्र बाण, इंद्राच्या वज्रासारखा भयंकर, वेगाने सुग्रीवापाशी पोहोचून त्याला भेदून गेला—जसा गुहाने फेकलेला उग्र शक्तीशस्त्र क्रौंच पर्वताला फोडून गेला होता।

Verse 41

ससायकार्तोविपरीतचेताःकूजन्पृथिव्यांनिपपातवीरः ।तंप्रेक्ष्यभूमौपतितंविसंज्ञंनेदुःप्रहृष्टायुधियातुधानाः ।।6.59.41।।

बाणाने जखमी झालेला तो वीर, बुद्धी भ्रमित होऊन करुण आर्त स्वर काढीत पृथ्वीवर कोसळला. त्याला भूमीवर बेशुद्ध पडलेला पाहून रणांगणात हर्षित झालेले यातुधान (राक्षस) मोठ्याने गर्जना करू लागले।

Verse 42

ततोगवाक्षोगवयस्सुदंष्ट्रस्त्वथर्षभोज्योतिमुखोनलश्च ।शैलान् समुत्पाट्यविवृद्धकायाःप्रदुद्रुवुस्तंप्रतिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.42।।

मग गवाक्ष, गवय, सुदंष्ट्र तसेच ऋषभ, ज्योतिमुख आणि नल—पराक्रमाने देह वाढवून—शिळा उपटून त्या राक्षसेंद्रावर धावून गेले।

Verse 43

तेषांप्रहारान् सचकारमोघान् रक्षोधिपोबाणशतैःशिताग्रैः ।तान्वानरेन्द्रानपिबाणजालैर्बिभेदजाम्बूनदचित्रपुङ्खैः ।।6.59.43।।

त्यांचे प्रहार राक्षसाधिपाने तीक्ष्णाग्र शेकडो बाणांनी व्यर्थ केले; आणि जांबूनद सुवर्णासारख्या तेजस्वी, विचित्र पिसांनी युक्त बाणांच्या वर्षावाने त्या वानरेंद्रांनाही भेदून टाकले।

Verse 44

तेवानरेन्द्रास्त्रिदशारिबाणैर्भिन्नानिपेतुर्भुविभीमकायाः ।ततस्तुतद्वानरसैन्यमुग्रंप्रच्छादयामाससबाणजालैः ।।6.59.44।।

देवशत्रूच्या बाणांनी विदीर्ण झालेले ते भीमकाय वानरेंद्र भूमीवर कोसळले. मग त्याने त्या उग्र वानरसेनेवर बाणांच्या घन जाळ्याची मुसळधार वर्षा करून तिला सर्वत्र झाकून टाकले.

Verse 45

तेवध्यमानाःपतिताःप्रवीरानानद्यमानाभयशल्यविद्धाः ।शाखामृगारावणसायकार्ताजग्मुश्शरण्यंशरणंस्मरामम् ।।6.59.45।।

वध होत असता कोसळलेले ते श्रेष्ठ वानरवीर भय-रूपी शल्याने विद्ध होऊन आर्त नाद करू लागले. रावणाच्या बाणांनी पीडित ते शाखामृग शरण देणाऱ्या श्रीरामांनाच शरण मानून त्यांच्याकडे धावले.

Verse 46

ततोमहात्मासधनुर्धनुष्मानादायरामस्सहसाजगाम ।तंलक्ष्मणःप्राञ्जलिरभ्युपेत्यउवाचवाक्यंपरमार्थयुक्तम् ।।6.59.46।।

मग महात्मा धनुर्धर श्रीरामांनी क्षणात धनुष्य उचलले आणि पुढे निघाले. हात जोडून नम्रतेने जवळ येत लक्ष्मणांनी परमार्थयुक्त, सत्यनिष्ठ वचन उच्चारले.

Verse 47

काममार्यस्सुपर्याप्तोवधायास्यदुरात्मनः ।विधमिष्याम्यहंचैतमनुजानीहिमांविभो ।।6.59.47।।

हे आर्य! या दुरात्म्याचा वध करण्यास मी पूर्ण समर्थ आहे. मी याला नष्ट करीन—हे विभो, मला आज्ञा द्या.

Verse 48

तमब्रवीन्महातेजारामस्सत्यपराक्रमः ।गच्छयत्नपरश्चापिभवलक्ष्मण संयुगे ।।6.59.48।।

तेव्हा महातेजस्वी, सत्यपराक्रमी श्रीराम म्हणाले—“लक्ष्मण, जा; आणि युद्धात यत्नशील व सावध राहा.”

Verse 49

रावणोहिमहावीर्योरणेऽद्भुतपराक्रमः ।त्रैलोक्येनापिसङ्क्रुद्धोदुष्प्रसह्योनसंशयः ।।6.59.49।।

रावण खरोखरच महावीर आहे; रणांगणात त्याचा पराक्रम अद्भुत आहे। तो क्रुद्ध झाला की त्रैलोक्यालाही तो दुर्जेय—यात संशय नाही॥

Verse 50

तस्यच्छिद्राणिमार्गस्वस्वच्छिद्राणिचलक्ष्य ।चक्षुषाधनुषायत्ना प्रक्षात्मानंसमाहितः ।।6.59.50।।

त्याच्या दुर्बल जागा शोध आणि आपल्या दुर्बल जागांचाही सावधपणे विचार कर। दृष्टी स्थिर ठेवून, धनुष्य हातात घेऊन, यत्नपूर्वक, संयमित मनाने स्वतःचे रक्षण कर॥

Verse 51

राघवस्यवचश्श्रुत्वासपरिष्वज्याभिपूज्यच ।अभिवाद्यतत् रामंययौसौमित्रिराहवम् ।।6.59.51।।

राघवाचे वचन ऐकून सौमित्रिने त्यांना आलिंगन दिले, श्रद्धेने पूजन-सन्मान केला; मग रामांना नमस्कार करून तो युद्धासाठी निघून गेला॥

Verse 52

सरावणंवारणहस्तबाहुंददर्शभीमोद्यतदीप्तचापम् ।प्रच्छादयन्तंशरवृष्टिजालैस्तान्वानराभनिन्नविकीर्णदेहान् ।।6.59.52।।

त्याने रावणाला पाहिले—हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे भुजा असलेला, भयानकपणे दीप्त धनुष्य उगारलेला। तो बाणवृष्टीच्या जाळ्यांनी रणभूमी झाकीत होता, आणि वानर योद्धे विदीर्ण देहांनी तुटून-फुटून विखुरलेले पडले होते॥

Verse 53

तमालोक्यमहातेजाहनूमान्मारुतात्मजः ।निवार्यशरजालानिप्रदुद्रावसरावणम् ।।6.59.53।।

त्याला पाहून महातेजस्वी मारुतात्मज हनुमानाने बाणांचे जाळे परतावले आणि रावणाकडे सरळ धाव घेतली।

Verse 54

रथंतस्यसमासाद्यबाहुमुद्यम्यदक्षिणम् ।त्रासयन्रावणंधीमान्हनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.54।।

त्याच्या रथाजवळ जाऊन धीरबुद्धी हनुमानाने उजवा बाहू उंचावला; रावणाला धाक दाखवीत तो असे बोलला।

Verse 55

देवदानवगन्धर्वायक्षाश्चसहराक्षैसैः ।अवश्यंतुत्वयाभग्नावानरेभ्यस्तुतेभयम् ।।6.59.55।।

देव, दानव, गंधर्व आणि यक्ष—सह राक्षसांसह—तू निश्चयच पराभूत केलेस; पण आता तुला भय वानरांपासून वाटते.

Verse 56

एषमेदक्षिणोबाहुःपञ्चशाखःसमुद्यतः ।विधमिष्यतितेदेहाद्भूतात्मानंचिरोषितम् ।।6.59.56।।

हा माझा उजवा बाहू—पाच शाखांचा (बोटांचा)—उंचावला आहे; तो तुझ्या देहातून दीर्घकाळ वसलेला प्राणात्मा हाकलून देईल.

Verse 57

श्रुत्वाहनुमतोवाक्यंरावणोभीमविक्रमः ।संरक्तनयनःक्रोधादिदंवचनमब्रवीत् ।।6.59.57।।

हनुमानाचे वचन ऐकून भीषण पराक्रमी रावण क्रोधाने डोळे लाल करून असे बोलला।

Verse 58

क्षिप्रंप्रहरनिःशङ्कंस्थिरांकीर्तिमवाप्नुहि ।ततस्त्वांज्ञातविक्रान्तंनाशयिष्यामिवानर ।।6.59.58।।

त्वरित प्रहार कर, निःशंक होऊन; अचल कीर्ती मिळव. मग तुझा पराक्रम जाणून मी तुला नष्ट करीन, हे वानरा.

Verse 59

रावणस्यवचश्श्रुत्वावायुसूनुर्वचोऽब्रवीत् ।प्रहृतंहिमयापूर्वमक्षंतवसुतंतव ।।6.59.59।।

रावणाचे वचन ऐकून वायुपुत्र म्हणाला—‘होय, मी पूर्वीच तुझा पुत्र अक्ष यास प्रहार करून पाडले आहे.’

Verse 60

एवमुक्तोमहातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।आजघानानिलसुतंतलेनोरसिवीर्यवान् ।।6.59.60।।

असे म्हटल्यावर महातेजस्वी राक्षसेश्वर रावणाने पराक्रमी होऊन अनिलसुत (हनुमान) याच्या उरावर तळहाताने प्रहार केला.

Verse 61

सतलाभिहतस्तेनचचालचमुहुर्मुहुः ।स्थित्वामुहूर्तंतेजस्वीस्थैर्यंकृत्वामहामतिः ।।6.59.61।।आजघानाभिसङ्कृद्धस्तलेनैवामरद्विषम् ।

त्याच्या तळहाताच्या प्रहाराने हनुमान वारंवार डगमगला. मग तो तेजस्वी महामती क्षणभर स्थिर उभा राहिला; स्थैर्य सावरून, क्रोधाने प्रज्वलित होऊन, देवद्वेष्टा (रावण) यासही तळहातानेच प्रहार केला.

Verse 62

ततस्ततेनाभिहतोवानरेणमहात्मना ।।6.59.62।।दशग्रीवःसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।

तेव्हा त्या महात्मा वानराच्या घावाने दशग्रीव रावण असा हादरला, जसा भूमिकंपात अचल पर्वतही थरथरतो।

Verse 63

सङ्ग्रामेतंतथादृष्टवारावणंतलताडितम् ।।6.59.63।।ऋषयोवानराःसिद्धानेदुर्देवास्सहासुरैः ।

संग्रामात रावणाला असा तळहाताच्या घावाने ताडित झालेला पाहून ऋषी, वानर आणि सिद्धांनी जयघोष केला; देवतांनीही असुरांसह मोठा निनाद केला।

Verse 64

अथाऽश्वास्यमहातेजारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।6.59.64।।साधुवानर वीर्येणश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।

मग महातेजस्वी रावण श्वास सावरून म्हणाला— “साधु, वानरा! तुझ्या पराक्रमामुळे तू प्रशंसनीय आहेस, जरी तू माझा शत्रू असलास तरी।”

Verse 65

रावणेनैवमुक्तस्तुमारुतिर्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.65।।धिगस्तुममवीर्येणयस्त्वंजीवसिरावण ।

रावणाने असे म्हटल्यावर मारुती उत्तरला— “धिक्कार असो माझ्या पराक्रमाला, की तू रावण अजूनही जिवंत आहेस!”

Verse 66

सकृत्तुप्रहरेदानींदुर्भुद्धे किंविकत्थसे ।।6.59.66।।ततस्त्वांमामिकामुष्टिर्नयिष्यतियमक्षयम् ।

“आता पुन्हा एकदाच प्रहार कर, दुर्बुद्धे! उगीच का बढाया मारतोस? मग माझी ही मुठी तुला यमलोकास नेईल।”

Verse 67

तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।।संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् ।पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।

मारुतीच्या वचनांनी टोचला जाऊन त्याचा क्रोध तेव्हाच प्रज्वलित झाला। रक्तवर्ण नेत्रांनी तो पराक्रमी पुरुष प्रयत्नाने उजवी मुठ उचलून वेगाने वानराच्या उरावर घाव घातला।

Verse 68

तोमारतिवाक्येनकोधस्तस्यतदाऽज्वलत् ।।6.59.67।।संरक्तनयनोयत्नान्मुष्टिमुद्यम्यदक्षिणम् ।पातयामासवेगेनवानरोरसिवीर्यवान् ।।6.59.68।।

मारुतीच्या वचनांनी टोचला जाऊन त्याचा क्रोध तेव्हाच प्रज्वलित झाला। रक्तवर्ण नेत्रांनी तो पराक्रमी पुरुष प्रयत्नाने उजवी मुठ उचलून वेगाने वानराच्या उरावर घाव घातला।

Verse 69

हनूमान् वक्षसिव्यूढेसञ्चचालहतःपुनः ।विह्वलंतुतदादृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।।6.59.69।।रथेनातिरथशशीघ्रंनीलंप्रतिसमभ्यगात् ।

उरावरच्या घावाने हनुमान पुन्हा आहत होऊन डगमगला। तेव्हा महाबलवान हनुमान विह्वल झालेला पाहून तो अतिरथी रावण रथाने शीघ्र नीलाकडे गेला।

Verse 70

राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।।पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः ।शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।

राक्षसांचा प्रतापी अधिपती दशग्रीव, सर्पासारख्या भयंकर व मर्मभेदी बाणांनी वानरसेनेचा नायक नील याच्यावर सर्व बाजूंनी प्रहार करू लागला।

Verse 71

राक्षसानामधिपतिर्धशग्रीवःप्रतापवान् ।।6.59.70।।पन्नगप्रतिमैर्भीमैःपरमर्माभिभेदिभिः ।शरैरादीपयामासनीलंहरिचमूपतिम् ।।6.59.71।।

बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने दबलेला वानरसेनापती नीलाने एका हाताने पर्वतशिखर उपटून राक्षसाधिपती रावणावर भिरकावले।

Verse 72

सशरौघसमायस्तोनीलःकपिचमूपतिः ।करेणेकैनेशैलाग्रंरक्षोधिपतयेऽसृजत् ।।6.59.72।।

बाणांच्या मुसळधार वर्षावाने दबलेला वानरसेनापती नीलाने एका हाताने पर्वतशिखर उपटून राक्षसाधिपती रावणावर भिरकावले।

Verse 73

हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः ।विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।।नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् ।अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।

तेजस्वी महामना हनुमानही सावरून युद्धाची इच्छा धरून पाहात क्रोधाने म्हणाला— “राक्षसेश्वर रावण नीलासोबत युद्धात गुंतला आहे; जो दुसऱ्याशी लढत आहे त्याच्यावर धावून जाणे योग्य नाही।”

Verse 74

हनूमानपितेजस्वीसमाश्वस्तोमहामनाः ।विप्रेक्षमाणोयुद्धेप्सुस्सरोषमिदमब्रवीत् ।।6.59.73।।नीलेनसहसंयुक्तंरावणंराक्षसेश्वरम् ।अन्येनयुद्यमानस्यनयुक्तमभिधावनम् ।।6.59.74।।

गिरीचे शिखर चुरडून पडलेले पाहून परवीरसंहारक वानरसेनापती नील प्रलयाग्नीप्रमाणे क्रोधाने धगधगला।

Verse 75

रावणोऽपिमहातेजास्तंच्छृङ्गंसप्तभिःशरैः ।आजघानसुतीक्ष्णाग्रैस्तद्विकीर्णंपपातह ।।6.59.75।।

महातेजस्वी रावणाने त्या पर्वतशिखरावर अतितीक्ष्ण अग्र असलेल्या सात बाणांनी प्रहार केला; ते तुकडे-तुकडे होऊन कोसळले।

Verse 76

तद्विकीर्णंगिरेश्शृङ्गंदृष्टवाहरिचमूपतिः ।कालानगिरिवजज्वालकोपेनपरवीरहा ।।6.59.76।।

गिरीचे शिखर चुरडून पडलेले पाहून परवीरसंहारक वानरसेनापती नील प्रलयाग्नीप्रमाणे क्रोधाने धगधगला।

Verse 77

सोऽश्वकर्णान्धान् शालांश्चूताश्चापिसुपुष्पितान् ।अन्यांश्चविविधान् वृक्षान्नीलश्चिक्षेपसंयुगे ।।6.59.77।।

मग युद्धात नीलाने अश्वकर्ण, शाल, फुलांनी बहरलेले आंबे आणि इतरही विविध वृक्ष उपटून फेकले।

Verse 78

सतान्वृक्षान् समासाद्यप्रतिचिच्छेदरावणः ।अभ्यवर्षत्सुघोरेणशरवर्षेणपावकिम् ।।6.59.78।।

रावणाने त्या वृक्षांना समोरून भिडून प्रत्युत्तरादाखल छिन्नभिन्न केले आणि अग्निपुत्र नीलावर अतिभयंकर बाणवृष्टी केली।

Verse 79

अभिवृष्टश्शरौघेणमेघेनेवमहाबलः ।ह्रस्वंकृत्वाततोरूपंध्वजाग्रेनिपपातह ।।6.59.79।।

मेघवृष्टीसारख्या बाणांच्या धारांनी भिजूनही महाबली नीलाने तेव्हा आपले रूप लहान केले आणि रावणाच्या ध्वजदंडाच्या टोकावर जाऊन उतरला।

Verse 80

पावकात्मजमालोक्यध्वजाग्रेसमवस्थितम् ।जज्वालरावणःक्रोधात्ततोनीलोननादच ।।6.59.80।।

ध्वजाच्या अग्रभागी उभा असलेला पावकपुत्र नील पाहताच रावण क्रोधाने ज्वाळेसारखा भडकला; तेव्हा नीलानेही महागर्जना केली।

Verse 81

ध्वजाग्रेधनुषश्चाग्रेकिरीटाग्रेचतंहरिम् ।लक्ष्मणोऽथहनूमांश्चदृष्टवारामश्चविस्मिताः ।।6.59.81।।

तो वानर कधी ध्वजाच्या अग्रावर, कधी धनुष्याच्या अग्रावर, तर कधी मुकुटाच्या शिखरावर जाताना पाहून लक्ष्मण, हनुमान आणि रामही विस्मयचकित झाले।

Verse 82

रावणोऽपिमहातेजाःकपिलाघवविस्मितः ।अस्त्रमाहारयामासदीप्तमाग्नेयमद्भुतम् ।।6.59.82।।

महातेजस्वी रावणही त्या कपिच्या लाघवाने विस्मित झाला; मग त्याने अद्भुत, प्रज्वलित असे आग्नेयास्त्र सिद्ध केले।

Verse 83

ततस्तेचुक्रुशुर्हृष्टालब्दलक्षाःप्लवङ्गमाः ।नीललाघवसम्भ्रान्तंदृष्टवारावणमाहवे ।।6.59.83।।

तेव्हा ते प्लवंगम हर्षित झाले; लक्ष्य साधले असे मानून, नीलाच्या लाघवाने रणात गोंधळलेल्या रावणाला पाहून त्यांनी जयघोष केला।

Verse 84

वानराणांचनादेवसंरब्दोरावणस्तदा ।सम्भ्रमाविष्टहृदयोनकिञ्चित्प्रत्यपद्यत ।।6.59.84।।

वानरांच्या गजराने तेव्हा रावण अधिकच संतप्त झाला; संभ्रमाने ग्रासलेल्या मनाने तो कोणताही योग्य उपाय ठरवू शकला नाही।

Verse 85

आग्नेयेनाधसंयुक्तंगृहीत्वारावणश्शरम् ।ध्वजशीर्षस्थितंसीलमुदैक्षतनिशाचरः ।।6.59.85।।

तेव्हा निशाचर रावणाने आग्नेय अस्त्राने संयुक्त असा बाण हातात घेऊन ध्वजाच्या शिखरावर उभ्या असलेल्या नीलाकडे दृष्टी स्थिर केली।

Verse 86

ततोऽब्रवीन्महातेजारावणोराक्षसेश्वरः ।कपेलाघवयुक्तोऽसिमाययापरयाऽनया ।।6.59.86।।

मग महातेजस्वी राक्षसेश्वर रावण म्हणाला—“अरे कपे! तू चपळ कपट-कौशल्याने युक्त आहेस; या परक्या मायावी छलाने।”

Verse 87

जीवितंखलुरक्षस्वयदिशक्तोऽपिवानर ।तानितान्यात्मरूपाणिसृजसित्वमनेकशः ।।6.59.87।।

हे वानरा! तू खरोखर समर्थ असशील तर आपले प्राण वाचव; कारण तू पुन्हा पुन्हा स्वतःची अनेक रूपे धारण करतोस।

Verse 88

तथापित्वांमयामुक्तस्सायोकोऽस्त्रप्रयोजितः ।जीवितंपरिरक्षन्तंजीविताद्भ्रंशयिष्यति ।।6.59.88।।

तरीही माझ्याकडून सोडलेला—अस्त्रमंत्राने प्रेरित—हा बाण, तू जीव वाचवू पाहिलास तरी, तुला प्राणांपासून दूर करील।

Verse 89

एवमुक्त्वामहाबाहूरावणोराक्षसेश्वरः ।सन्धायबाणमस्त्रणचमूपतिमताडयत् ।।6.59.89।।

असे बोलून महाबाहू राक्षसेश्वर रावणाने अस्त्रसंधान करून बाण जोडला आणि सेनापती नीलावर प्रहार केला।

Verse 90

सोऽस्त्रयुक्तेनबाणेननीलोवक्षसिताडितः ।निर्धह्यमानस्सहसानिपपातमहीतले ।।6.59.90।।

अस्त्रयुक्त बाणाने वक्षस्थळी घायाळ झालेला नील, त्या तेजाने जळत जळत, सहसा भूमीवर कोसळला।

Verse 91

पितृमहात्म्यसंयोगात्मनश्चापितेजसा ।जानुभ्यानुपतद्भूमौनतुप्राणैर्व्ययुज्यत ।।6.59.91।।

पित्याच्या महात्म्याच्या संयोगाने आणि स्वतःच्या तेजाच्या बळाने नील गुडघ्यांवर भूमीवर पडला; पण प्राणांपासून तो विलग झाला नाही।

Verse 92

विसंज्ञंवानरंदृष्टवादशग्रीवोरणोत्सुकः ।रथेनाम्बुदनादेनसौमित्रिमभिदुद्रुवे ।।6.59.92।।

विसंज्ञ वानराला पाहून रणोत्सुक दशग्रीव, मेघगर्जनेसारखा नाद करीत रथावरून सौमित्राकडे धावून गेला।

Verse 93

आसाद्यरणमध्येतंवारयित्वास्थितोज्वलन् ।धनुर्विष्फारयामासकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.59.93।।

रणाच्या मध्यात त्याच्याजवळ पोहोचून मार्ग अडवून तो ज्वलंतासारखा उभा राहिला; धनुष्याची टंकार केली, जणू पृथ्वीच कंपवील।

Verse 94

तमाहसौमित्रिरदीनसत्त्वोविष्फारयन्तंधनुरप्रमेयम् ।अभ्येहिमामद्यनिशाचरेन्द्रनवानरांस्त्वप्रतियोद्धुमर्हः ।।6.59.94।।

अदीन पराक्रमी सौमित्रि, अप्रमेय धनुष्य टणकारत असलेल्या त्यास म्हणाला— “आज माझ्याशी ये, हे निशाचरेंद्र; वानरांशी युद्ध करणे तुला शोभत नाही।”

Verse 95

सतस्यवाक्यंप्रतिपूर्णघोषंज्याशब्दमुग्रंचनिशम्यराजा ।आसाद्यसौमित्रिमवस्थितंतंकोपान्वितोवाचमुवाचरक्षः ।।6.59.95।।

त्याची घुमणारी, आव्हान देणारी वाणी आणि प्रत्यंचेचा उग्र टणकार ऐकून राक्षसांचा राजा स्थिर उभ्या सौमित्रिकडे आला व क्रोधाने भरून बोलला।

Verse 96

दिष्ट्यासिमेराघव दृष्टिमार्गंप्राप्तोऽन्तगामीविपरीतबुद्धिः ।अस्मिन् क्षणेयास्यसिमृत्युदेशंसम्पाद्यमानोममबाणजालैः ।।6.59.96।।

“दिष्ट्या, हे राघव, तू माझ्या दृष्टीच्या मर्यादेत आला आहेस। विपरीत बुद्धीने तू अंताकडे चाललास; माझ्या बाणजाळ्याने विद्ध होऊन याच क्षणी मृत्युलोकास जाशील।”

Verse 97

तमाहसौमित्रिरविस्मयानोगर्जन्तमुद्वृत्तसिताग्रदंष्ट्रम् ।राजन्नगर्जन्तिमहाप्रभावाविकत्थसेपापकृतांवरिष्ठ ।।6.59.97।।

उंचावलेले शुभ्र टोकदार दात दाखवीत गर्जणाऱ्या त्यास पाहूनही अविस्मित सौमित्रि म्हणाला— “राजन्, महाप्रभावी असे गर्जत नाहीत; तू तर बढाई मारतोस—पापकृत्य करणाऱ्यांत श्रेष्ठ!”

Verse 98

जानामिवीर्यंतवराक्षसेन्द्रबलंप्रतापंचपराक्रमंच ।अवस्थितोऽहंशरचापपाणिरागच्छकिंमोघविकत्थनेन ।।6.59.98।।

“हे राक्षसेन्द्र, तुझे वीर्य मला ठाऊक आहे—तुझे बल, प्रताप आणि पराक्रमही। मी धनुष्य-बाण हातात घेऊन सज्ज उभा आहे; ये—व्यर्थ बढाईचा काय उपयोग?”

Verse 99

सएवमुक्तःकुपितस्ससर्जरक्षोथिपस्सप्तशरान् सुपुङ्खान् ।तान्लक्ष्मणःकाञ्चनचित्रिपुङ्खैश्चिच्छेदबाणैर्निशिताग्रधारैः ।।6.59.99।।

असे ऐकून क्रुद्ध झालेल्या राक्षसाधिपतीने सु-पंखांचे सात बाण सोडले। ते लक्ष्मणाने सुवर्णचित्रित पिसाऱ्यांचे, तीक्ष्णधार बाणांनी छेदून टाकले॥

Verse 100

तान् प्रेक्षमाणस्सहसानिकृत्तानिकृत्तभोगानिवपन्नगेन्द्रान् ।लङ्केश्वरःक्रोधवशंजगामससर्जचान्यान्निशितान्पृषत्कान् ।।6.59.100।।

ते बाण सहसा छिन्न झालेले पाहून—जणू नागराजांचे भोग कापले गेले असावेत—लंकेश्वर रावण क्रोधाच्या आधीन झाला आणि त्याने पुन्हा इतर तीक्ष्ण बाण सोडले।

Verse 101

सबाणवर्षंतुववर्षतीव्रंरामानुजःकार्मुकसम्प्रयुक्तम् ।क्षुरार्धचन्द्रोत्तमकर्णिभल्लैःशरांश्चचिच्छेदनचुक्षुभेच ।।6.59.101।।

तेव्हा रामानुज लक्ष्मणाने धनुष्य पूर्ण ताणून तीव्र बाणवृष्टी केली; आणि क्षुर, अर्धचंद्र, उत्तम, कर्णी व भल्ल अशा शरांनी शत्रूचे बाण छेदूनही तो किंचितही विचलित झाला नाही।

Verse 102

सबाणजालान्यथतानितानिमोघानिपश्यंस्त्रिदशारिराजः ।विसिस्मियेलक्ष्मणलाघवेनपुनश्चबाणान्निशितान्मुमोच ।।6.59.102।।

आपले बाणांचे जाळे एकामागून एक निष्फळ होताना पाहून, देवांचा शत्रू तो राजा (रावण) लक्ष्मणाच्या चपळतेने विस्मित झाला आणि पुन्हा तीक्ष्ण बाण सोडू लागला।

Verse 103

सलक्ष्मणश्चापिशरान् शिताग्रान्महेन्द्रतुल्योऽशनितुल्यवेगान् ।सन्धायचापेज्वलनप्रकाशान् ससर्जरक्षोधिपतेर्वधाय ।।6.59.103।।

तेव्हा लक्ष्मणही महेंद्रासमान, वज्रासारख्या वेगाचे व अग्निप्रकाशाने दीप्त असे तीक्ष्णाग्र बाण धनुष्यात संधान करून राक्षसाधिपतीच्या वधासाठी सोडू लागला ॥6.59.103॥

Verse 104

सतान् प्रचिच्छेदहिराक्षसेन्द्रःछित्वाचतन्लक्ष्मणमाजघान ।शरेणकालाग्निसमप्रभेणस्वयम्भुदत्तेनललाटदेशे ।।6.59.104।।

परंतु राक्षसेन्द्राने ते बाण तुकडे तुकडे करून टाकले; आणि स्वयम्भूने दिलेल्या, प्रलयाग्निसमान तेजस्वी बाणाने लक्ष्मणाच्या ललाटावर घाव घातला ॥6.59.104॥

Verse 105

सलक्ष्मणोरावणसायकार्तश्चचालचापंशिधिलंप्रगृह्य ।पुनश्चसंज्ञांप्रतिलभ्यकृच्छ्राच्चिच्छेदचापंत्रिदशेन्द्रशत्रो ।।6.59.105।।

रावणाच्या बाणाने व्यथित झालेला लक्ष्मण शिथिल धनुष्य धरून डगमगला; पण कष्टाने शुद्धीवर येऊन त्रिदशेंद्र-शत्रूचे धनुष्य छेदून टाकले ॥6.59.105॥

Verse 106

निकृत्तचापंत्रिभिराजघानबाणैस्तदादाशरथिश्शिताग्रैः ।ससायकार्तोविचचालराजाकृच्छ्राच्छसंज्ञांपुनराससाद ।।6.59.106।।

धनुष्य छिन्न झाल्यावर दाशरथीने तेव्हा तीक्ष्णाग्र तीन बाणांनी त्या राजावर प्रहार केला; बाणांनी जखमी झालेला राजा डगमगला आणि कष्टाने पुन्हा शुद्धीवर आला ॥6.59.106॥

Verse 107

सकृत्तचापःशरताडितश्चमेदार्द्रगात्रोरुधिरावसिक्तः ।जग्राहशक्तिंस्वयमुग्रशक्तिस्स्वयम्भुदत्तांयुधिदेवशत्रुः ।।6.59.107।।

धनुष्य तुटलेले, बाणांनी घायाळ; देह मेदाने माखलेला व रक्ताने भिजलेला। देवांचा शत्रू, उग्र पराक्रमी, युद्धात स्वयम्भू-प्रदत्त शक्ती (भाला) उचलून धरू लागला ॥6.59.107॥

Verse 108

सतांसधूमानलसन्निकाशांवित्रासनींसंयतिवानराणाम् ।चिक्षेपशक्तिंतरसाज्वलन्तींसौमित्रयेराक्षसराष्ट्रनाथः ।।6.59.108।।

तेव्हा राक्षसराज्याचा अधिपती रणांगणात वानरांना भयभीत करणारी, धुरकट अग्नीप्रमाणे दीप्त व ज्वलंत अशी शक्ती प्रचंड वेगाने सौमित्री (लक्ष्मण) यांच्यावर फेकून दिली।

Verse 109

तामापतन्तींभरतानुजोऽस्त्रैर्जघानबाणैश्चहुताग्निकल्पैः ।तथापिसातस्यविवेशशक्तिर्भुजान्तरंदाशरथेर्विशालम् ।।6.59.109।।

धावून येणाऱ्या त्या शक्तीला भरतानुजाने हुताग्नीप्रमाणे दाहक बाणांनी व अस्त्रांनी आघात केला; तरीही ती शक्ती दाशरथीच्या विशाल वक्षस्थळात घुसली।

Verse 110

सशक्तिमान् शक्तिसमाहतःसन् प्रजज्वालमुहुःरघुप्रवीरः ।तंविह्वलन्तंसहसाभ्युपेत्यजग्राहराजातरसाभुजाभ्याम् ।।6.59.110।।

शक्तिमान असूनही शक्तीच्या आघाताने जखमी झालेला रघुवीर (लक्ष्मण) वारंवार दाहाने जळून उठला; तेव्हा राजा (रावण) सहसा धावून येऊन वेगाने दोन्ही भुजांनी त्याला पकडून धरले।

Verse 111

हिमवान् मन्दरोमेरुस्तैलोक्यंवासहामरैः ।शक्यंभुजाभ्यामुद्धर्तुंनसङ् ख्येभरतानुजः ।।6.59.111।।

हिमवान, मंदर, मेरू—किंवा देवांसह त्रैलोक्य—दोन भुजांनी उचलणे शक्य आहे; पण रणात भरतानुज (लक्ष्मण) उचलता येणे शक्य नव्हते।

Verse 112

शक्त्याब्राह्म्याहिसौमित्रिस्ताडितास्तुस्तनान्तरे ।विष्णोरचिन्यन्त्यंस्वंभागमात्मानंप्रत्यनुस्मरत् ।।6.59.112।।

सौमित्रि ब्राह्मी शक्तीने वक्षस्थळाच्या मध्यभागी आघात झालेला असतानाही, अंतःकरणात विष्णूचा आपला अचिंत्य अंश—स्वस्वरूप—पुन्हा स्मरू लागला।

Verse 113

ततोदानवदर्पघ्नंसौमित्रिंदेवकण्टकः ।तंपीडयित्वाबाहुभ्यांनप्रभुर्लङ्घनेऽभवत् ।।6.59.113।।

त्यानंतर देवांचा कण्टक रावणाने, दानवांचा दर्प नष्ट करणाऱ्या सौमित्रिला दोन्ही बाहूंनी दाबून धरले; तरीही त्याला उचलून लंघन करण्यास तो समर्थ झाला नाही।

Verse 114

अथवायुसुतःक्रुद्धोरावणंसमभिद्रवत् ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।6.59.114।।

मग वायुपुत्र हनुमान क्रुद्ध होऊन रावणावर धावून गेला आणि क्रोधाने प्रज्वलित होऊन वज्रासारख्या मुष्टीने त्याच्या उरावर घाव घातला।

Verse 115

तेनमुष्टिप्रहारेणरावणोराक्षसेश्वरः ।जानुभ्यामपतद्भूमौचचालचपपातच ।।6.59.115।।

त्या मुष्टीच्या प्रहाराने राक्षसांचा स्वामी रावण हादरला; तो गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळला—डगमगला आणि पडला।

Verse 116

अस्यैश्चनेत्रैश्श्रवणैःपपातरुधिरंबहु ।विघूर्णमानोनिश्चेष्टोरथोपस्थउपाविशत् ।।6.59.116।।

त्याच्या मुखातून, डोळ्यांतून व कानांतून पुष्कळ रक्त वाहू लागले; तो गरगर फिरून निश्चेष्ट झाला आणि रथाच्या आसनावर ढळून बसला।

Verse 117

विसंज्ञोमूर्च्छ्रितश्चासीन्नचस्थानंसमालभत् ।विसंज्ञंरावणंदृष्टवासमरेभीमविक्रमम् ।।6.59.117।।ऋषयोवानराश्चैवनेदुर्देवास्सवासवाः ।

तो मूर्च्छित होऊन विसंज्ञ झाला आणि आपले स्थानही सावरू शकला नाही। रणांगणात भीषण पराक्रमी रावण विसंज्ञ झालेला पाहून ऋषी, वानर आणि इंद्रासह देवगणांनी जयघोष केला।

Verse 118

हनूमानपितेजस्वीलक्ष्मणंरावणार्धितम् ।।6.59.118।।आनयद्राघवाभ्याशंबाहुभ्यांपरिगृह्यतम् ।

तेजस्वी हनुमानानेही रावणाने जखमी केलेल्या लक्ष्मणाला दोन्ही बाहूंनी उचलून राघव (श्रीराम) यांच्या जवळ आणले।

Verse 119

वायुसूनोःसुहृत्त्वेनभक्त्यापरमयाचसः ।।6.59.119।।शत्रूणामप्रकम्प्योऽपिलघुत्वमगमत्कपेः ।

वायुपुत्राशी असलेल्या स्नेहभावाने आणि परम भक्तीने, शत्रूंसमोर अढळ असलेला तो (लक्ष्मण)ही कपिप्रती कोमल व नम्र झाला।

Verse 120

तंसमुत्सृज्यसाशक्तिःसौमित्रिंयुधिदुर्जयम् ।।6.59.120।।रावणस्यरथेतस्मिन् स्थानंपुनरुपागता ।

ती शक्ती (भाला), रणात दुर्जय सौमित्राला सोडून, रावणाच्या त्या रथावर आपल्या स्थानावर पुन्हा जाऊन बसली।

Verse 121

आश्वस्तश्चनिशल्यश्चलक्ष्मणश्शत्रुसूदनः ।।6.59.121।।विष्णोर्भागममीमांस्यमात्मानंप्रत्यनुस्मरन् ।

शत्रुसूदन लक्ष्मण आश्वस्त होऊन व शल्यरहित होऊन, आपल्या अंतःकरणात विष्णूचा अमेय अंश पुन्हा स्मरू लागला।

Verse 122

रावणोऽपिमहातेजाःप्राप्यसंज्ञांमहाहवे ।।6.59.122।।आददेनिशितान् बाणान् जग्राहचमहद्धमः ।

महातेजस्वी रावणही त्या महाहव्यात शुद्धीवर येऊन, तीक्ष्ण बाण उचलू लागला आणि आपले विशाल धनुष्य धारण केले।

Verse 123

निपातितमहावीरांद्रवन्तींवानरींचमूम् ।।6.59.123।।राघवस्तुरणेदृष्टवारावणंसमभिद्रवत् ।

रणात महावीर पडलेले व वानरसेना पळत-छत्रभंग होताना पाहून, राघव थेट रावणावर धावून गेला।

Verse 124

अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।।ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि ।विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।

तेव्हा हनुमान जवळ येऊन म्हणाला— “माझ्या पाठीवर आरूढ होऊन त्या राक्षसास दंड द्या; जसा समाहित विष्णू बलवान गरुडावर आरूढ होतो।”

Verse 125

अथैवमुपसङ्गम्यहनूमान्वाक्यमब्रवीत् ।।6.59.124।।ममपृष्ठंसमारुह्यराक्षसंशास्तुमर्हसि ।विष्णुर्यथागरुत्मन्तंबलवन्तंसमाहितः ।।6.59.125।।

वायुपुत्राचे वचन ऐकून राघव त्या बलवान, महाशूर महाकपीवर आरूढ झाला; आणि रणात मनुजाधिपाने रथस्थ रावणास पाहिले।

Verse 126

तच्छ्रुत्वाराघवोवाक्यंवायुपुत्रेणभाषितम् ।आरुरोहमहाशूरंबलवन्तंमहाकपिम् ।।6.59.126।।रथस्थंरावणंसङ् ख्येददर्शमनुजाधिपः ।

वायुपुत्राचे वचन ऐकून राघव त्या बलवान, महाशूर महाकपीवर आरूढ झाला; आणि रणात मनुजाधिपाने रथस्थ रावणास पाहिले।

Verse 127

तमालोक्यमहातेजाःप्रदुद्रावसराघवः ।।6.59.127।।वैरोचनिवक्रुद्धोविष्णुरभ्युद्यतायुधः ।

त्याला पाहताच महातेजस्वी राघव झपाट्याने धावून गेला—जणू वैरोचनिपुत्रावर क्रुद्ध झालेला भगवान् विष्णु, शस्त्र उचलून समोर झेपावला।

Verse 128

ज्याशब्दमकरोत्तीव्रंवज्रनिष्पेषनिस्वनम् ।।6.59.128।।गिरागम्भीरयारामोराक्षसेन्द्रमुवाचह ।

रामाने धनुष्याची प्रत्यंचा वज्राघातासारखा तीव्र निनाद करून वाजविली; मग गंभीर, तेजस्वी वाणीने राक्षसराजाला संबोधिले।

Verse 129

तिष्ठतिष्ठममत्वंहिकृत्वाविप्रियमीदृशम् ।।6.59.129।।क्वनुराक्षसशार्दूल गतोमोक्षमवाप्स्यसि ।

“थांब—थांब! माझ्यावर असा घोर अपकार करून, हे राक्षसशार्दूल, तू कुठे जाणार? कुठे जाऊन मोक्ष मिळवशील?”

Verse 130

यदीन्द्रवैवस्वतभास्करान्वास्वयम्भुवैश्वानरशंकरान्वा ।गमिष्यसित्वंदशवादिशोवातथापिमेनाद्यगतोविमोक्ष्यसे ।।6.59.130।।

तू इंद्र, वैवस्वत यम, भास्कर सूर्य यांच्याकडे जरी पळून गेलास, किंवा स्वयंभू ब्रह्मा, वैश्वानर अग्नी, शंकर यांची शरण घेतलीस; अथवा दहा दिशांत कुठेही गेलास—तरीही आज माझ्यासमोर आलास म्हणून तू सुटणार नाहीस।

Verse 131

यश्चैवशक्त्याभिहतस्त्वयाऽद्यइच्छन्विषादंसहसाभ्युपेत्य ।सएषरक्षोगणराजमृत्युःसपुत्रपौत्रस्यतवाद्ययुद्धे ।।6.59.131।।

आणि ज्याला तू आज शक्ती-शस्त्राने घायाळ केलेस—जो केवळ आपला विषाद दूर करावयास इच्छित होता—तोच आता सहसा पुढे धावून आला आहे। हे राक्षसगणाधिपा! आजच्या युद्धात तो तुझ्या व तुझ्या पुत्र-पौत्रांच्या मृत्युरूपाने उभा आहे।

Verse 132

एतेनचात्यद्भुतदर्शनानिशरैर्जवस्थानकृतालयानि ।चतुर्धशान्यात्तवरायुधानिरक्षःसहस्राणिनिषूदितानि ।।6.59.132।।

याच्याच बाणांनी जनस्थानात वस्ती करणारे, अद्भुत-भयानक रूपाचे आणि प्रचंड आयुधे धारण केलेले चौदा हजार राक्षस यानेच संहारले होते।

Verse 133

राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।।रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् ।आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।

राघवाचे वचन ऐकून महाबलवान राक्षसेन्द्र, पूर्व वैर स्मरून, प्रचंड रोषाने आविष्ट झाला; रणात राघवाला वहन करणाऱ्या महावेगवान वायुपुत्रावर त्याने प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखे दीप्त बाण सोडले।

Verse 134

राघवस्यवचश्श्रुत्वाराक्षसेन्द्रोमहाबलः ।वायुपुत्रंमहावेगंवहन्तंराघवंरणे ।।6.59.133।।रोषेणमहताविष्टःपूर्ववैरमनुस्मरन् ।आजघानशरैर्दीप्स्सैःकालानलशिखोपमैः ।।6.59.134।।

राघवाचे वचन ऐकून महाबलवान राक्षसेन्द्र, पूर्व वैर स्मरून, प्रचंड रोषाने आविष्ट झाला; रणात राघवाला वहन करणाऱ्या महावेगवान वायुपुत्रावर त्याने प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखे दीप्त बाण सोडले।

Verse 135

राक्षसेनाहवेतस्यताडितस्यापिसायकैः ।स्वभावतेजोयुक्तस्यभूयस्तेजोऽभ्यवर्धत ।।6.59.135।।

रणात राक्षसाच्या बाणांनी आघात झाला तरी, स्वभावतः तेजस्वी असलेल्या त्याचे तेज अधिकच वाढले।

Verse 136

ततोरामोमहातेजारावणेनकृतव्रणम् ।दृष्टवाप्लवगशार्दूलंक्रोधस्यवशमेयिवान् ।।6.59.136।।

तेव्हा महातेजस्वी श्रीरामांनी रावणाने जखमी केलेला वानरशार्दूल पाहून क्रोधाच्या अधीन झाले।

Verse 137

तस्याभिसङ्क्रम्यरथंसचक्रंसाश्वध्वजच्छत्रमहापताकम् ।ससारथिंसाशनिशूलखडगंरामःप्रचिच्छेदशरैस्सुपुङ्खैः ।।6.59.137।।

त्याच्याजवळ जाऊन श्रीरामांनी सु-पंख असलेल्या बाणांनी त्याचा चक्रयुक्त रथ—घोडे, ध्वज, छत्र व महापताका सहित—सारथीसह, तसेच वज्रतुल्य आयुधे, त्रिशूल व खड्गांसह तुकडे-तुकडे केला।

Verse 138

अथेन्द्रशत्रुंतरसाजघानबाणेनवज्राशनिसन्निभेन ।भुजान्तरेव्यूढसुजातरूपेवज्रेणमेरुंभगवानिवेन्द्रः ।।6.59.138।।

मग श्रीरामांनी प्रचंड वेगाने वज्रासारख्या तेजस्वी बाणाने इंद्रशत्रू रावणावर प्रहार केला; तो बाण त्याच्या दोन्ही भुजांच्या मधोमध, विस्तीर्ण व सुगठित वक्षस्थळी घुसला—जसा भगवान इंद्र वज्राने मेरू पर्वतावर आघात करावा।

Verse 139

योवज्रपातशनिसन्निपातान्नचक्षुभेनापिचचालराजा ।सरामबाणाभिहतोभृशार्तश्चचालचापंचमुमोचवीरः ।।6.59.139।।

जो राजा वज्रपात व अशनीच्या घोर आघातांनीही क्षणभर ढळत नसे, तोच रामबाणाने विद्ध होऊन तीव्र वेदनेने डगमगला; त्या वीराच्या हातातून धनुष्यही सुटून गेले।

Verse 140

तंविह्वलन्तंप्रसमीक्ष्यरामस्समाददेदीप्तमथार्थचन्द्रम् ।तेनार्कवर्णंसहसाकिरीटंचिच्छेदरक्षोधिपतेर्महात्मा ।।6.59.140।।

राक्षसाधिपतीला विह्वल होताना पाहून महात्मा रामांनी तेव्हा दीप्त अर्धचंद्राकार बाण उचलला; आणि त्याच बाणाने क्षणार्धात सूर्यवर्ण तेजस्वी त्याचा किरीट छिन्न केले।

Verse 141

तंनिर्विषाशीविषसन्निकाशंशान्तार्चिषंसूर्यमिवाप्रकाशम् ।गतश्रियंकृत्तकिरीटकूटमुवाचरामोयुधिराक्षसेन्द्रम् ।।6.59.141।।

युद्धात रामांनी त्या राक्षसेन्द्रास संबोधिले—विष संपलेला सर्प जसा, तसेच; शांत किरणांचा सूर्य जसा अप्रकाश, तसा; ज्याची शोभा गेली असून किरीटशिखर छिन्न झाले होते।

Verse 142

कृतंत्वयाकर्ममहत्सुभीमंहतप्रवीरश्चकृतस्त्वयाऽहम् ।तस्मात्परिश्रान्तइतिव्यवस्यन्नत्वांशरैर्मृत्युवशंनयामि ।।6.59.142।।

तू महान व अत्यंत भीषण कर्म केलेस, आणि तू माझे प्रमुख वीर मारून मला वीरहीन केलेस। म्हणून तुला परिश्रांत मानून मी ठरवितो की माझ्या बाणांनी तुला मृत्यूच्या अधीन करणार नाही।

Verse 143

गच्छानुजानामिरणार्धितस्त्वंप्रविश्यरात्रिंचरराजलङ्काम् ।आश्वस्यनिर्याहिरथीचधन्वीतदाबलंप्रेक्ष्यसिमेरथस्थः ।।6.59.143।।

जा—मी तुला अनुमती देतो. हे रात्रिचरराज! तू रणाने पीडित व थकलेला आहेस; लंकेत प्रवेश करून विश्रांती घे. मग रथी होऊन, धनुष्य धारण करून पुन्हा बाहेर ये—तेव्हा रथावरून तू माझे सामर्थ्य पाहशील।

Verse 144

सएवमुक्तोहतदर्पहर्षोनिकृत्तचापश्चहताश्वसूतः ।शरार्दितःकृत्तमहाकिरीटोविवेशलङ्कांसहसास्मराजा ।।6.59.144।।

असे संबोधिल्यावर तो राजा—ज्याचा दर्प व हर्ष नष्ट झाला, ज्याचे धनुष्य तुटले, ज्याचे घोडे व सारथी मारले गेले, जो बाणांनी विद्ध झाला आणि ज्याचा महान मुकुट छिन्न झाला—अतिशय घाईने लंकेत प्रविष्ट झाला।

Verse 145

प्रविष्टेरजनीचरेन्द्रेमहाबलेदाववदेवशत्रौ ।हरीन् विशल्यान् सहलक्ष्मणेनचकाररामःपरमाहवाग्रे ।।6.59.145।।

महाबली रजनीचरेंद्र—दानव व देवांचा शत्रू—लंकेत प्रविष्ट झाल्यावर, महायुद्धाच्या अग्रभागी लक्ष्मणासह श्रीरामांनी वानरांना बाणांचे शल्य काढून शल्यरहित केले।

Verse 146

तस्मिन्प्रभन्नेत्रिदशेन्द्रशतौसुरासुराभूतगणादिशश्च ।ससागरास्सर्षिमहोरगाश्चतथैवभूम्यम्बुचराश्चप्रहृष्टाः ।।6.59.146।।

इंद्रशत्रू पराभूत झाल्यावर देव, असुर, भूतगण व दिक्पाल; समुद्रांसह, ऋषी व महोरगांसह, तसेच भूमिचर व जलचर सर्व प्राणी हर्षाने प्रफुल्लित झाले।