Sarga 9
विभीषणोपदेशः — Vibhishana’s Counsel to Ravana
युद्धकाण्ड
या सर्गाच्या आरंभी राक्षसांची युद्धसज्जता जणू सूचीप्रमाणे वर्णिली आहे। इंद्रजित् इत्यादी प्रमुख राक्षस-नायक क्रोधाने पेटून परिघ, पट्टिश, प्रास, शक्ति, शूल, परशु, धनुष्य-बाण व तीक्ष्ण खड्ग धारण करून उठतात आणि राम, लक्ष्मण, सुग्रीव व हनुमान यांचा वध करण्याचा निर्धार व्यक्त करतात. तेव्हा विभीषण मध्ये पडून त्या सशस्त्र सभेला थांबवितात व नीतीयुक्त, क्रमबद्ध उपदेश करतात। ते सांगतात—साम, दान, भेद या तीन उपायांनी जे साध्य होत नाही, तेही विचारपूर्वकच पराक्रमाने करावे; अवमान व उतावळेपणाने नव्हे, तर पद्धतशीर परीक्षणानेच सिद्धी मिळते। शत्रूला तुच्छ मानू नका—हनुमानाचे समुद्र-लांघणे त्यांच्या असामान्य सामर्थ्याचे प्रमाण आहे—आणि सीताहरण हा रावणाचा मूळ अपराध धर्मदृष्टीने न्याय्य कसा, असा प्रश्नही ते उपस्थित करतात। विभीषण शांततेचा मार्ग सुचवितात—क्रोध सोडा, धर्मनिष्ठ व दृढव्रती रामाशी निरर्थक वैर करू नका, आणि मैथिली सीतेला परत द्या; अन्यथा लंका व राक्षसांचा विनाश अटळ आहे। रावण हे ऐकून सभा विसर्जित करून राजप्रासादात निघून जातो; उपदेश औपचारिकरीत्या संपतो, पण त्याचा सारार्थ तो मनापासून स्वीकारत नाही।
Shlokas
Verse 1
ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।।।
त्यानंतर निकुंभ, रभस, महाबली सूर्यशत्रु, सुप्तघ्न, यज्ञहर राक्षस, महापार्श्व व महोदर; दुर्धर्ष अग्निकेतु व रश्मिकेतु; तसेच महातेजस्वी, बलवान रावणपुत्र इंद्रजित; मग प्रहस्त, विरूपाक्ष, महाबल वज्रदंष्ट्र, धूम्राक्ष, अतिकाय आणि दुर्मुख—हे सर्व राक्षस परिघ, पट्टिश, प्रास, शक्ति, शूल, परशु, धनुष्य-बाण आणि विशाल तीक्ष्ण खड्ग उचलून, अत्यंत क्रुद्ध होऊन उडी मारून उठले व तेजाने जणू प्रज्वलित होऊन रावणास म्हणाले।
Verse 2
ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।
अग्निकेतु आणि दुर्धर्ष रश्मिकेतु हा राक्षस उभा राहिला; तसेच रावणाचा पुत्र, महातेजस्वी व बलवान इंद्रजितही।
Verse 3
ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।
आज आपण राम, सुग्रीव आणि लक्ष्मण यांचा वध करू; आणि ज्याच्यामुळे लंकेवर आघात झाला, त्या दीन हनुमंतालाही।
Verse 4
ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।
त्यांनी परिघ, पट्टिश, प्रास, शक्ति, शूल व परशु अशी शस्त्रे; तसेच बाणांसह धनुष्ये आणि विशाल तीक्ष्ण खड्गही उचलले।
Verse 5
ततोनिकुम्भोरभसस्सूर्यशत्रुर्महाबलः ।सुप्तघ्नोयज्ञहारक्षोमहापार्श्वमहोदरौ ।।6.9.1।।अग्निकेतुश्चदुर्धर्षोरश्मिकेतुश्चराक्षस: ।इन्द्रजिच्चमहातेजाबलवान्रावणात्मजः ।।6.9.2।।प्रहस्तोऽथविरूपाक्षोवज्रदंष्ट्रोमहाबलः ।धूम्राक्षश्चातिकायश्चदुर्मुखश्चैवराक्षसः ।।6.9.3।।परिघान्पट्टिशान्प्रासान्शक्तिशूलपरश्वधान् ।चापानिचसबाणानिखङ्गांश्चविपुलान्शितान् ।।6.9.4।।प्रगृह्यपरमक्रुद्धास्समुत्पत्यचराक्षसाः ।अब्रुवन्रावणंसर्वेप्रदीप्ताइवतेजसा ।।6.9.5।।
शस्त्रे उचलून परम क्रोधाने उठलेले राक्षस स्वतेजाने जणू ज्वाळांसारखे प्रज्वलित होऊन, सर्वांनी एकत्र रावणास संबोधिले।
Verse 6
अद्यरामंवधिष्यामस्सुग्रीवंसचलक्ष्मणम् ।कृपणंचहनूमन्तंलङ्कायेनप्रधर्षिता ।।।।
आज आपण राम, सुग्रीव आणि लक्ष्मण यांचा वध करू; आणि ज्याच्यामुळे लंकेवर आघात झाला, त्या दीन हनुमंतालाही।
Verse 7
तान्गृहीतायुधान् सर्वान्वारयित्वाविभीषणः ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंपुनःप्रत्युपवेश्यतान् ।।।।
हातात शस्त्रे घेतलेल्या त्या सर्वांना विभीषणाने आवरले, पुन्हा बसविले; आणि हात जोडून नम्रतेने रावणास हितवचन सांगितले।
Verse 8
अप्युपायैस्त्रिभिस्तातयोऽर्थःप्राप्तुंनशक्यते ।तस्यविक्रमकालांस्तान्युक्तानाहुर्मनीषिणः ।।।।
हे तात! तीन उपायांनीही जर उद्दिष्ट साध्य होत नसेल, तर मनीषी म्हणतात—तेव्हाच योग्य प्रयत्नांसह संयत पराक्रमाचा काळ येतो।
Verse 9
प्रमत्तेष्यभियुक्तेषुदैवेनप्रहतेषुच ।विक्रमास्तातसिध्यन्तिपरीक्ष्यविधिनाकृताः ।।।।
हे तात! जे प्रमत्त असतात, जे आधीच दबलेले असतात, आणि जे दैवाने आहत झालेले असतात—अशांविरुद्ध परिस्थिती तपासून विधिपूर्वक केलेला पराक्रम सफल होतो।
Verse 10
अप्रमत्तंकथंतंतुविजिगीषुंबलेस्थितम् ।जितरोषंदुराधर्षतंप्रधर्षयितुमिच्छथ ।।।।
जो सदैव सावध आहे, विजय इच्छिणारा आहे, बळावर स्थिर आहे, क्रोध जिंकलेला आहे आणि ज्याला धडक देणे कठीण आहे—त्याला तुम्ही कसे दडपून टाकू इच्छिता?
Verse 11
समुद्रंलङ्घयित्वातुघोरंनदनदीपतिम् ।गतिंहनूमतोलोकेकोविद्यात्तर्कयेतवा ।।।।
भयंकर, नद-नद्यांचा अधिपती असलेल्या समुद्राला लंघून हनुमानाने जी गती केली—ती या लोकी कोण जाणू शकला असता, किंवा कोण कल्पू शकला असता?
Verse 12
बलान्यपरिमेयानिवीर्याणिचनिशाचराः ।परेषांसहसाऽवज्ञानकर्तव्याकथञ्चन ।।।।
हे निशाचरांनो! शत्रूंची बळे व पराक्रम अपरिमित आहेत; म्हणून घाईघाईने कोणत्याही प्रकारे त्यांची अवहेलना कधीही करू नका।
Verse 13
किंचराक्षसराजस्यरामेणापकृतंपुरा ।आजहारजनस्थानाद्यस्यभार्यांयशस्विनः ।।।।
आणि राक्षसराजाचा रामाने पूर्वी काय अपकार केला होता, की त्याने जनस्थानातून त्या यशस्वी पुरुषाची पत्नी पळवून आणली?
Verse 14
खरोयद्यतिवृत्तस्तुरामेणनिहतोरणे ।अवश्यंप्राणिनांप्राणारक्षितव्यायथाबलम् ।।।।
मर्यादा ओलांडणारा खर जर रणात रामाने मारला, तर ते योग्यच आहे; कारण प्रत्येक प्राण्याने आपल्या सामर्थ्यानुसार प्राणरक्षण अवश्य करावे.
Verse 15
एतन्निमित्तंवैदेहीभयंनस्सुमहद्भवेत् ।आहृतासापरित्याज्याकलहार्थेकृतेनकिम् ।।।।
याच कारणाने वैदेही आपल्यासाठी अत्यंत मोठा भय ठरते; तिला येथे आणले आहे, तर तिला परत देणेच योग्य—ज्या कृत्याने केवळ कलह वाढतो, ते धरून ठेवण्यात काय लाभ?
Verse 16
नतुक्षमंवीर्यवतातेनधर्मानुवर्तिना ।वैरंनिरर्थकंकर्तुंदीयतामस्यमैथिली ।।।।
धर्मानुसार वागणाऱ्या त्या पराक्रमी पुरुषाशी निरर्थक वैर ठेवणे योग्य नाही; मैथिली त्याला परत द्यावी.
Verse 17
यावन्नसगजांसाश्वांबहुरत्नसमाकुलाम् ।पुरींदारयतेबाणैर्दीयतामस्यमैथिली ।।।।
तो आपल्या बाणांनी हत्ती-घोड्यांनी परिपूर्ण, बहुरत्नांनी समृद्ध अशी ही पुरी विदीर्ण करील, त्याआधीच मैथिली त्याला परत द्यावी।
Verse 18
यावत्सुघोरामहतीदुर्धर्षाहरिवाहिनी ।नावस्कन्दतिनोलङ्कांतावत्सीताप्रदीयताम् ।।।।
अत्यंत भयंकर, विशाल व दुर्धर्ष अशी वानरसेना लंकेवर चढाई करण्यापूर्वीच सीतेला परत द्यावे।
Verse 19
विनश्येद्धिपुरीलङ्काशूरास्सर्वेचराक्षसाः ।रामस्यदयितापत्नीनस्वयंनयदिदीयते ।।।।
रामाची प्रिय पत्नी तुम्ही स्वेच्छेने परत दिली नाही, तर लंकेची पुरी आणि सर्व राक्षस—शूरसुद्धा—निश्चितच नष्ट होतील।
Verse 20
प्रसादयेत्वांबन्धुत्वात्कुरुष्यवचनंमम ।हितंतथ्यमहंब्रूमिदीयतामस्यमैथिली ।।।।
बंधुत्वाच्या नात्याने मी तुला विनवितो—माझे वचन मान. मी हिताचे व सत्यच बोलतो: मैथिली त्याला परत द्या।
Verse 21
पुराशरत्सूर्यमरीचिसन्निभान्नवाग्रपुङ्खान् सुदृढान्नृपात्मजः ।सृजत्यमोघान्विशिखान्वधायतेप्रदीयतांदशरधायमैथिली ।।।।
शरद्ऋतूतील सूर्यकिरणांसारखे तेजस्वी, नवे पिसे लावलेले, अतिशय दृढ व अचूक असे बाण राजपुत्र तुझ्या वधासाठी सोडण्यापूर्वीच—मैथिलीला दाशरथी रामांना परत दे।
Verse 22
त्वजस्वकोपंसुखधर्मनाशनंभजस्वधर्मंरतिकीर्तिवर्धनम् ।प्रसीदजीवेमसपुत्रबान्धवाःप्रदीयतांदाशरथायमैथिली ।।।।
सुख व धर्माचा नाश करणारा क्रोध सोड; रती (उचित आनंद) व कीर्ती वाढविणाऱ्या धर्माचे आश्रय घे। प्रसन्न हो—जेणेकरून आम्ही पुत्र-बांधवांसह जगू; मैथिलीला दाशरथी रामांना परत दे।
Verse 23
विभीषणवच्शुत्वारावणोराक्षसेश्वराः ।विसर्जयित्वातान्सर्वान्प्रविवेशस्वकंगृहम् ।।।।
विभीषणाचे वचन ऐकून राक्षसांचा अधिपती रावण सर्वांना निरोप देऊन आपल्या गृहात प्रवेशला।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Laṅkā should escalate into total war or pursue restitution by returning Sītā: Vibhīṣaṇa argues that Rāvaṇa’s initial act (abduction) is the true provocation, and that continuing enmity against a dharma-aligned opponent is strategically and ethically ruinous.
Upadeśa centers on nīti guided by dharma: do not disregard an enemy’s capacities, attempt recognized diplomatic means before force, abandon anger that destroys virtue, and choose actions that preserve life, kinship, and civic stability through just repair rather than pride.
Laṅkā functions as the threatened polity; the ocean (samudra) is referenced through Hanumān’s unprecedented crossing as proof of extraordinary agency; Janasthāna appears as the remembered site tied to earlier conflict and the abduction narrative.