Sarga 56

Verse 1

तद्दृष्टवासुमहत्कर्मकृतंवानरतस्तमैः ।क्रोधमाहारयामासयुधितीव्रमकम्पनः ।।6.56.1।।

युद्धात वानरश्रेष्ठांनी केलेले ते महान पराक्रम पाहून अकंपनाच्या मनात तीव्र क्रोध उसळला।

Verse 2

क्रोधमूर्चितरूपस्तुधून्वन्परमकार्मुकम् ।दृष्टवातुकर्मशत्रूणांसारथिंवाक्यमब्रवीत् ।।6.56.2।।

क्रोधाने मूर्च्छित होऊन तो आपले परम धनुष्य हलवीत, शत्रूंची कृत्ये पाहून आपल्या सारथ्यास वचन बोलला।

Verse 3

तत्त्त्वैतावत्त्वरितंरथंप्रापयसारथे ।यत्रैतेबहवोघ्नन्तिसुबहून्राक्षसान्रणे ।।6.56.3।।

हे सारथे, रथ त्वरित त्या ठिकाणी ने, जिथे हे रणात असंख्य राक्षसांचा संहार करीत आहेत।

Verse 4

एतेऽत्रबलवन्तोहिभीमकोपाश्चवानराः ।द्रुमशैलप्रहरणास्तिष्ठन्तिप्रमुखेमम ।।6.56.4।।

‘येथे हे बलवान वानर उभे आहेत—क्रोधात अत्यंत भीषण; वृक्ष व शिळा हीच ज्यांची शस्त्रे. माझ्या प्रमुख नायक जिथे तैनात आहेत तिथे मला घेऊन चला।’

Verse 5

एतान्निहन्तुमिच्छामिसमरश्लाघिनोह्यहम् ।एतैःप्रमथितंसर्वंदृश्यतेराक्षसांबलम् ।।6.56.5।।

‘मी या वानरांचा संहार करू इच्छितो, कारण मी युद्धगौरवाचा अभिमानी आहे. यांच्यामुळेच संपूर्ण राक्षससेना मथित व भग्न झालेली दिसते.’

Verse 6

ततःप्रजवनाश्वेनरथेनरथिनांवरः ।हरीनभ्यहनत्क्रोधाच्छरजालैकम्पनः ।।6.56.6।।

त्यानंतर रथिनांमध्ये श्रेष्ठ अकम्पन वेगवान अश्वांनी युक्त रथावर आरूढ होऊन, क्रोधाने वानरांवर घन बाणजाळाचा मारा करू लागला।

Verse 7

नस्थातुंवानराश्शेकुःकिंपुनर्योद्धुमाहवे ।अकम्पनशरैर्भग्नास्सर्वएवविदुद्रुवुः ।।6.56.7।।

वानरांना उभेही राहवेना—मग रणात लढणे कसे? अकम्पनाच्या बाणांनी विदीर्ण होऊन ते सर्वच पळून गेले.

Verse 8

तान्मृत्युवशमापन्नानकम्पनवंशगतान् ।समीक्ष्यहनुमान्ज्ञातीनुपतस्थेमहाबलः ।।6.56.8।।

अकम्पनाच्या प्रहाराने मृत्युवश झालेले आपले बांधव पाहून महाबली हनुमान त्यांच्या रक्षणार्थ पुढे उभा राहिला.

Verse 9

तंमहाप्लवगंदृष्टवासर्वेतेप्लवगयूथपा: ।समेत्यसमरेवीरास्सहिताःपर्यवारयन् ।।6.56.9।।

त्या महाप्लवंगाला पाहून सर्व वानर-यूथपती, समरातील वीर, एकत्र येऊन एकदिलाने त्याला चहूबाजूंनी वेढून उभे राहिले।

Verse 10

अवस्थितंहनूमन्तंतेदृष्टवाहरियूथपा: ।बभूवुर्बलवन्तोहिबलवन्तंसमाश्रिताः ।।6.56.10।।

स्थिर उभ्या हनुमंताला पाहून वानरयूथांचे नायक त्या महाबलवानाची शरण गेले; आणि त्या बलवंताचा आश्रय घेताच तेही बलवान झाले।

Verse 11

अकम्पनस्तुशैलाभंहनूमन्तमवस्थितम् ।महेन्द्रइवदाराभिश्शरैरभिववर्षह ।।6.56.11।।

परंतु अकंपनाने पर्वतासारखा अचल उभ्या हनुमंतावर, जसा महेंद्र (इंद्र) धारांनी पाऊस पाडतो, तशी बाणांची मुसळधार वर्षा केली।

Verse 12

अचिन्तयित्वाबाणौघान् शरीरेपतितान्शितान् ।अकम्पनवधार्थायमनोदध्रेमहाबलः ।।6.56.12।।

शरीरात रुतलेल्या तीक्ष्ण बाणांच्या वर्षावाकडे दुर्लक्ष करून, त्या महाबलवानाने अकंपन-वधासाठीच मन दृढ केले।

Verse 13

सप्रहस्यमहातेजाहनुमान् मारुतात्मजः ।अभिदुद्रावतद्रक्षःकम्पयन्निवमेदिनीम् ।।6.56.13।।

तेव्हा महातेजस्वी मारुतात्मज हनुमान हसत-हसत त्या राक्षसावर असा धावून गेला, जणू पृथ्वीच कंपित करीत आहे।

Verse 14

तस्याभिनर्दमानस्यदीप्यमानस्यतेजसा ।बभूवरूपंदुर्धर्षंदीप्तस्येवविभावसोः ।।6.56.14।।

तो गर्जत आणि तेजाने प्रज्वलित होताच त्याचे रूप दुर्धर्ष झाले—जसे प्रज्वलित अग्नीचे।

Verse 15

आत्मानंमप्रहरणंज्ञात्वाक्रोधसमन्वितः ।शैलमुत्पाटयामासवेगेनहरिपुङ्गवः ।।6.56.15।।

आपण निःशस्त्र आहोत असे जाणून क्रोधाने भरलेल्या वानरश्रेष्ठ हनुमानाने वेगाने एक पर्वत उपटून काढला।

Verse 16

गृहीत्वातंमहाशैलंपाणिनैकेनमारुतिः ।सविनद्यमहानादंभ्रामयामासवीर्यवान् ।।6.56.16।।

पराक्रमी मारुतीने तो महाशैल एका हातानेच धरून प्रचंड गर्जना केली आणि तो फिरवू लागला।

Verse 17

ततस्तमभिदुद्रावराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।पुराहिनमुचिंसङ् ख्येवज्रेणेवपुरन्दरः ।।6.56.17।।

मग हनुमान राक्षसेंद्र अकम्पनावर तुटून पडला; जसा पुरंदर इंद्राने पूर्वी संग्रामात वज्राने नमुचीवर प्रहार केला होता।

Verse 18

अकम्पनस्तुतद्दृष्टवागिरिशृङ्गंसमुद्यतम् ।दूरादेवमहाबाणैरर्धचन्द्रैर्व्यदारयत् ।।6.56.18।।

परंतु अकम्पनाने उचललेले पर्वतशिखर पाहताच दूरूनच अर्धचंद्राकार महाबाणांनी ते फाडून टाकले।

Verse 19

तत्पर्वताग्रमाकाशेरक्षोबाणविदारितम् ।विकीर्णंपतितंदृष्टवाहनुमान्क्रोधमूर्छितः ।।6.56.19।।

आकाशात राक्षसाच्या बाणांनी विदीर्ण झालेले ते पर्वतशिखर तुकडे-तुकडे होऊन विखुरत पडताना पाहून हनुमान क्रोधाने व्याकुळ झाला।

Verse 20

सोऽश्वकर्णंसमासाद्यरोषदर्पान्वितोहरिः ।तूर्णमुत्पाटयामासमहागिरिमिवोच्छ्रितम् ।।6.56.20।।

तेव्हा रोष व दर्पाने युक्त तो वानरवीर अश्वकर्ण वृक्षाजवळ जाऊन, महागिरीसारखा उंच तो वृक्ष क्षणात उपटून टाकला।

Verse 21

तंगृहीत्वामहास्कन्धंसोऽश्वकर्णंमहाद्युतिः ।प्रहस्यपरयाप्रीत्याभ्रामयामासभूतले ।।6.56.21।।

त्या विशाल खोडाच्या अश्वकर्ण वृक्षाला धरून महाद्युतिमान हनुमान परमानंदाने हसत तो भूमीवर फिरवू लागला।

Verse 22

प्रधावन्नूरुवेगेनप्रभञ्जंस्तरसाद्रुमान् ।हनूमान्परमक्रुद्धश्चरणैर्दारयत्क्षितम् ।।6.56.22।।

अतिशय क्रुद्ध हनुमान प्रचंड वेगाने धावत, वेगात वृक्ष मोडीत आणि पायांनी पृथ्वी फाडीत पुढे गेला।

Verse 23

गजांश्चसगजारोहान्सरथान्रथिनस्तथा ।जघानहनुमान् भीमान् राक्षसांश्चपदातिगान् ।।6.56.23।।

हनुमानाने हत्ती त्यांच्या आरोहांसह, रथ सारथ्यांसह, आणि पायदळ भयंकर राक्षसांनाही पराभूत करून ठार केले।

Verse 24

तमन्तकमिवक्रुद्धंसद्रुमंप्राणहारिणम् ।हनूमन्तमभिप्रेक्ष्यराक्षसाविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.24।।

प्राणहर वृक्ष हातात घेऊन, अंतकासारखा क्रुद्ध हनुमान पाहताच राक्षस घाबरून सैरावैरा पळून गेले।

Verse 25

तमापतन्तंसङ्कृद्धंराक्षसानांभयावहम् ।ददर्शाकम्पनोवीरश्चुक्षोधचननादच ।।6.56.25।।

राक्षसांना भयावह असा, अत्यंत क्रुद्ध होऊन धावून येणारा त्याला वीर अकंपनाने पाहिला; तोही संतापून गर्जना करू लागला।

Verse 26

सचतुर्दशभिर्बाणैश्शितैर्देहविदारणैः ।निर्बिभेदहनूमन्तंमहावीर्यमकम्पनः ।।6.56.26।।

मग महावीर अकंपनाने देह विदीर्ण करणाऱ्या तीक्ष्ण चौदा बाणांनी हनुमानाला भेदून टाकले।

Verse 27

सतदाप्रतिविद्धस्तुबह्वीभिश्शरवृष्टभिः ।हनूमान्ददृशेवीरःप्ररूढइवसानुमान् ।।6.56.27।।

त्या वेळी अनेक बाणवृष्टींनी वारंवार विद्ध होऊनही वीर हनुमान अढळ दिसला—जणू वनाच्छादित उतारांसह उभा असलेला पर्वत।

Verse 28

विरराजमहाकायोमहावीर्योमहामना: ।पुष्पिताशोकसङ्काशोविधूमइवपावकः ।।6.56.28।।

महाकाय, महावीर्य व महामना हनुमान तेजाने विराजमान झाला—फुललेल्या अशोकवृक्षासारखा, धूररहित अग्नीसारखा।

Verse 29

ततोऽन्यंवृक्षमुत्पाट्यकृत्वावेगमनुत्तमम् ।शिरस्यभिजघानाशुराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।।6.56.29।।

मग त्याने दुसरा वृक्ष उपटून, अनुपम वेग एकवटून, राक्षसेंद्र अकंपनाच्या मस्तकी क्षणार्धात घाव घातला।

Verse 30

सवृक्षेणहतस्तेनसक्रोधेनमहात्मना ।राक्षसोवानरेन्द्रेणपपातचममारच ।।6.56.30।।

त्या क्रोधाविष्ट महात्मा वानरेन्द्राच्या त्या वृक्षप्रहाराने घायाळ होऊन तो राक्षस कोसळला आणि मृत्युमुखी पडला।

Verse 31

तंदृष्टवानिहतंभूमौराक्षसेन्द्रमकम्पनम् ।व्यथिताराक्षसास्सर्वेक्षितिकम्पइवद्रुमाः ।।6.56.31।।

भूमीवर निहत झालेला राक्षसेंद्र अकंपन पाहून सर्व राक्षस व्याकुळ होऊन, जणू भूकंपात वृक्ष थरथरावेत तसे थरथरले।

Verse 32

त्यक्तप्रहरणास्सर्वेराक्षसास्तेपराजिताः ।लङ्कामभिययुस्त्रस्तावानरास्तैभिद्रुताः ।।6.56.32।।

पराभूत झालेले ते सर्व राक्षस शस्त्रे टाकून, भयभीत होऊन लंकेकडे पळाले; वानरांनी त्यांचा पाठलाग करून त्यांना हुसकावले।

Verse 33

तेमुक्तकेशाःसम्भ्रान्ताभग्नमानाःपराजिताः ।स्रवच्छ्रमजलैरङ्गैश्श्वसन्तोविप्रदुद्रुवुः ।।6.56.33।।

ते पराभूत, गोंधळलेले व मनोभंग झालेले होते; केस विस्कटले, अंगावरून श्रमजल वाहत होते, आणि धापा टाकीत ते घाबरून पळून गेले।

Verse 34

अन्योन्यंप्रममन्थुस्तेविविशुर्नगरंभयात् ।पृष्ठतस्तेतुसम्मूढाःप्रेक्षमाणामुहुर्मुहुः ।।6.56.34।।

भीतीने ते एकमेकांना ढकलत-चिरडत नगरात शिरले; आणि गोंधळून गेलेले ते वारंवार मागे वळून पाहू लागले।

Verse 35

तेषुलङ्कांप्रविष्टेषुराक्षसेषुमहाबलाः ।समेत्यहरयस्सर्वेहनूमन्तमपूजयन् ।।6.56.35।।

ते महाबल राक्षस लंकेत शिरताच सर्व हरयो एकत्र येऊन हनुमंताचा श्रद्धेने सत्कार करू लागले.

Verse 36

सोऽपिप्रहृष्टस्तान् सर्वान् हरीन् सम्प्रत्यपूजयत् ।हनुमान्सत्त्वसम्पन्नोयथार्हमनुकूलतः ।।6.56.36।।

आनंदित व सत्त्वसम्पन्न हनुमानानेही त्या सर्व वानरांचा योग्यतेप्रमाणे, अनुकूल भावाने प्रतिसत्कार केला.

Verse 37

विनेदुश्चयथाप्राणंहरयोजितकाशिनः ।चकर्षुश्चपुनस्तत्रसप्राणानपिराक्षसान् ।।6.56.37।।

विजयाच्या तेजाने दीप्त झालेले हरि यथाशक्ती गर्जू लागले; आणि तेथे पुन्हा त्यांनी जिवंत राक्षसांनाही ओढत-खेचत (कैदी करून) आणले.

Verse 38

सवीरशोभामभजन्महाकपिःसमेत्यरक्षांसिनिहत्यमारुतिः ।महासुरंभीमममित्रनाशनःयथैवविष्णुर्बलिनंचमूमुखे ।।6.56.38।।

समरात राक्षसांशी भिडून त्यांचा संहार करून महाकपी मारुती—अमित्रनाशक—वीरशोभेने उजळून निघाला; जसा रणांगणात भीषण महादैत्यांचा वध करून भगवान् विष्णु तेजस्वी भासतो।

Verse 39

अपूजयन्देवगणास्तदाकपिंस्वयंचरामोऽतिबलश्चलक्ष्मणः ।तथैवसुग्रीवमुखाःप्लवङ्गमाविभीषणश्चैवमहाबलस्तथा ।।6.56.39।।

तेव्हा देवगणांनी त्या कपिवीराचा सत्कार केला; आणि स्वयं अतिबली श्रीरामाने सौमित्रि लक्ष्मणासह, तसेच सुग्रीवमुख वानरनायकांनी व महाबली विभीषणानेही हनुमंताची स्तुती केली।