Sarga 83

Verse 1

राघवश्चापिविपुलंतंराक्षसवनौकसाम् ।श्रुत्वासङ्ग्रामनिर्घोषंजाम्बवन्तमुवाच ह ।।6.83.1।।

राघवानेही राक्षस व वनवासी वानरांमधील तो प्रचंड संग्रामनिनाद ऐकून जांबवंताला संबोधिले।

Verse 2

सौम्यनूनंहनुमताकृतंकर्मसुदुष्करम् ।श्रूयते च यथाभीमस्सुमहावायुधस्वनः ।।6.83.2।।

हे सौम्य! निश्चयच हनुमंताने अत्यंत दुष्कर असे कार्य केले आहे; कारण भयंकर व महान् शस्त्रांचा गजर ऐकू येत आहे।

Verse 3

तद्गच्छकुरुसाहाय्यंस्वबलेनाभिसम्वृतः ।क्षिप्रमक्षपतेतस्यकपिश्रेष्ठस्ययुध्यतः ।।6.83.3।।

म्हणून आपल्या सैन्यबळाने वेढलेला जाऊन, हे ऋक्षपते, युद्ध करणाऱ्या त्या कपिश्रेष्ठास त्वरित साहाय्य कर।

Verse 4

ऋक्षराक्षस्तथोक्तस्तुस्वेनानीकेनसम्वृतः ।आगच्छत्पश्चिमद्वारंहनूमान्यत्रवानरः ।।6.83.4।।

असे सांगितल्यावर ऋक्षराज आपल्या सैन्याने वेढलेला पश्चिम द्वाराकडे गेला, जिथे वानर हनुमान उभा होता॥

Verse 5

अथायान्तंहनूमन्तंददर्शर्क्षपतिपथि ।वानरैःकृतसङ्ग्रामैश्श्वसद्भिरभिसम्वृतम् ।।6.83.5।।

तेव्हा मार्गावर ऋक्षराजाने हनुमंताला येताना पाहिले—युद्ध करून थकलेल्या, धापा टाकणाऱ्या वानरांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला होता।

Verse 6

दृष्टापथिहनूमांश्चतदृक्षबलमुद्यतम् ।नीलमेघनिभंभीमंसन्निवार्यन्यवर्तत ।।6.83.6।।

मार्गावर नीलमेघासारखे काळे, भयंकर व युद्धास उद्यत असे ते ऋक्षबल पाहून हनुमंताने त्यांना आवरून परत वळविले।

Verse 7

स तेनसहसैन्येनसन्निकर्षंमहायशाः ।शीघ्रमागम्यरामायदुःखितोवाक्यमब्रवीत् ।।6.83.7।।

मग तो महायशस्वी हनुमंत त्या सैन्यासह त्वरेने रामांच्या सन्निध आला आणि दुःखी होऊन हे वचन बोलला।

Verse 8

समरेयुध्यमानानामस्माकंप्रेक्षतांपुरः ।जघानरुदतींसीतामिन्द्रजिद्रावणात्मजः ।।6.83.8।।

आम्ही समरात लढत असताना, आमच्या डोळ्यांसमोर रडणाऱ्या सीतेवर रावणपुत्र इंद्रजिताने प्रहार केला।

Verse 9

उद्भ्रान्तचित्तस्तांदृष्टवाविषण्णोऽहमरिन्दमः ।तदहंभवतोवृतंविज्ञापयितुमागतः ।।6.83.9।।

हे अरिंदम! तिला पाहताच माझे चित्त व्याकुळ झाले, मी विषण्ण झालो; म्हणून जे घडले ते आपल्याला निवेदन करण्यास आलो आहे।

Verse 10

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवश्शोकमूर्चितः ।निपपाततदाभूमौछिन्नमूलंइवद्रुमः ।।6.83.10।।

त्याचे वचन ऐकून राघव शोकाने मूर्च्छित होऊन, मुळं छाटलेल्या वृक्षाप्रमाणे तेव्हा भूमीवर कोसळला।

Verse 11

तंभूमौदेवसङ्काशंपतितंदृश्यराघवम् ।अभिपेतुस्समुत्पत्यसर्वतःकपिसत्तमाः ।।6.83.11।।

भूमीवर पडलेला देवतुल्य राघव पाहून श्रेष्ठ वानर सर्व बाजूंनी उडी मारून धावून आले।

Verse 12

आसिञ्चन् सलिलैश्चैनंपद्मोत्पलसुगन्धिभिः ।प्रदहन्तमानासाद्यंसहसाग्निमिवोद्यतम् ।।6.83.12।।

ते त्याच्याजवळ येऊन कमळ-उत्पलसुगंधी जलाने त्याला शिंपडू लागले—जणू सहसा भडकलेला, जवळ न जाता येणारा अग्नी शांत करीत आहेत।

Verse 13

तंलक्ष्मणोऽथबाहुभ्यांपरिष्वज्यसुदुःखितः ।उवाचराममस्वस्थंवाक्यंहेत्वर्थसम्युतम् ।।6.83.13।।

तेव्हा अतिशय दुःखी लक्ष्मणाने आपल्या बाहूंनी अस्वस्थ श्रीरामांना आलिंगन देऊन, हेतू व अर्थयुक्त असे वचन उच्चारले।

Verse 14

शुभेवर्त्मनितिष्ठन्तंत्वामार्यविजितेन्द्रियम् ।अनर्थेभ्यो न शक्नोतित्रातुंधर्मोनिरर्थकः ।।6.83.14।।

हे आर्य! शुभ मार्गावर स्थिर, इंद्रियजयी अशा तुम्हाला जर धर्म अनर्थांपासून वाचवू शकत नसेल, तर तो धर्मच निरर्थक ठरतो।

Verse 15

भूतानांस्थावाराणां च जङ्गमानां च दर्शनम् ।यथास्ति न तथाधर्मस्तेननास्तीतिमेमतिः ।।6.83.15।।

स्थावर व जंगम अशा सर्व भूतांचे जे दर्शन घडते, त्याप्रमाणे सुख-दुःखाचा निर्धारक कारण धर्म नाही—असे माझे मत आहे।

Verse 16

यथैवस्थावरंव्यक्तंजङ्गमं न तथाविधम् ।नायमर्थस्तथायुक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।।6.83.16।।

जसे स्थावर जगत् स्पष्ट दिसते, तसे जंगम जगत् एका ठराविक नियमाने दिसत नाही; हा अर्थ तसा युक्त नाही—तुमच्यासारखा पुरुष विपत्तीला पडू नये।

Verse 17

यद्यधर्मोभवेद्भूतोरावणोनरकंव्रजेत् ।भवांश्चधर्मसम्युक्तोनैवंव्यसनमाप्नुयात् ।।6.83.17।।

जर अधर्म खरोखरच प्रत्यक्ष शक्ती असता, तर रावण नरकात गेला असता; आणि आपण धर्मयुक्त असल्याने अशी आपत्ती आपल्यावर आली नसती।

Verse 18

तस्य च व्यसनाभावाद्व्यसनंचागतेत्वयि ।धर्मोभवत्यधर्मश्चपरस्परविरोधिनौ ।।6.83.18।।

त्याच्यावर व्यसन नाही, आणि तुमच्यावर व्यसन आले आहे; म्हणून परस्परविरोधी धर्म व अधर्म जणू आपापली जागा बदलून बसले आहेत।

Verse 19

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

धर्मानेच धर्म मिळतो आणि अधर्माने अधर्म; ज्यांच्यात अधर्म दृढपणे प्रतिष्ठित आहे, ते जर अधर्माशीच जोडले गेले, तर त्यांची चाल त्याच तत्त्वानुसार होते।

Verse 20

धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मंचाप्यधर्मतः ।यद्यधर्मेणयुज्येयुर्येष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।।6.83.19।।यदिधर्मेणवियुज्येरन्नधर्मरुचयोजनाः ।धर्मेणचरतांधर्मंचैषांधर्मफलंभवेत् ।।6.83.20।।

जर अधर्मात रुची ठेवणारे लोक धर्मापासून वेगळे झाले, तर धर्माने चालणाऱ्यांना धर्मच प्राप्त होईल; आणि त्यांना धर्मफळ निश्चयाने मिळेल।

Verse 21

यस्मादर्थाविवर्धन्तेयेष्वधर्मःप्रतिष्ठितः ।क्लिश्यन्तेधर्मशीलाश्चतस्मादेतौनिरर्थकौ ।।6.83.21।।

ज्यांच्यात अधर्म प्रतिष्ठित आहे त्यांच्याच अर्थ-लाभात वाढ होते; आणि धर्मशील लोक क्लेश भोगतात—म्हणून हे दोन्ही (धर्म-अधर्माचे न्याय) जणू निरर्थक वाटतात।

Verse 22

वध्यन्तेपापकर्माणोयद्यधर्मेणराघव ।वधकर्महतोऽधर्मः स हतःकिंवधिष्यति ।।6.83.22।।

हे राघवा! अधर्मामुळे पापी मारले जात असतील, तर त्या वधकर्माने तोच अधर्म जणू नष्ट होतो. अधर्मच हत झाला तर पुढे तो कोणाला मारणार?

Verse 23

अथवाविहितेनायंहन्यतेहन्तिवापरम् ।विधिरालिप्यतेतेन न स पापेनकर्मणा ।।6.83.23।।

किंवा विधीने जसे ठरविले आहे तसेच मनुष्य मारला जातो किंवा दुसऱ्याला मारतो. त्या कर्माने लिप्त होते ती विधी; मनुष्य पापाने लिप्त होत नाही.

Verse 24

अदृष्टप्रतिकारेणत्वव्यक्तेनासतासता ।कथंशक्यंपरंप्राप्तुंधर्मेणारिविकर्षण ।।6.83.24।।

हे अरिविकर्षणा! धर्माचे फळ प्रत्यक्ष दिसत नाही आणि त्याचे स्वरूपही अव्यक्त—तो सत् की असत् असा संशयच राहतो—मग धर्माने परम कल्याण कसे साध्य होईल?

Verse 25

यदिसत्स्यात्सतांमुख्यनासत्स्यत्तवकिञ्चन ।त्वयायदीदृशंप्राप्तंतस्मात्सन्नोपपद्यते ।।6.83.25।।

हे सत्पुरुषांतील श्रेष्ठा! जर ‘सत्’च नेहमी फल देणारा नियम असता, तर तुला किंचितही अनिष्ट आले नसते. तुला असे दुःख प्राप्त झाले, म्हणून ‘सत्’चा नियम सर्वदा लागू पडत नाही असे दिसते.

Verse 26

अथवादुर्बलःक्लीबोबलंधर्मोऽनुवर्तते ।दुर्बलोहृतमर्यादो न सेव्यइतिमेमतिः ।।6.83.26।।

किंवा धर्म दुर्बल व निष्प्रभ असून तो फक्त बळाच्या मागे चालतो. जो धर्म दुर्बल आणि मर्यादाहीन आहे, तो सेवनीय नाही—असे माझे मत आहे.

Verse 27

बलस्ययदिचेद्धर्मोगुणभूतःपराक्रमे ।धर्ममुत्सृज्यवर्तस्वयथाधर्मेतथाबले ।।6.83.27।।

जर पराक्रमाच्या कर्मांत बलापुढे धर्म हा केवळ गौण गुण ठरत असेल, तर धर्म सोडून बलानुसारच वाग—जसा पूर्वी तू धर्मानुसार वागत होतास तसा।

Verse 28

अथचेत्सत्यवचनंधर्म: किलपरन्तप ।अनृतस्त्वय्यकरुणःकिं न बद्धस्त्वयापिता ।।6.83.28।।

जर सत्यवचन हाच धर्म असेल, हे परंतप, तर तुझ्यावर करुणा न करणारा व असत्यात स्थित असलेला पिता तू का बांधला नाहीस?

Verse 29

यदिधर्मोभवेद्भूतअधर्मोवापरन्तप ।न स्महत्वामुनिंवज्रीकुर्यादिज्यांशतक्रतुः ।।6.83.29।।

जर खरोखर धर्मच प्रबळ असता—किंवा अधर्मच—हे परंतप, तर वज्रधारी इंद्र ‘शतक्रतु’ होऊन मुनिला मारूनही यज्ञ केला नसता।

Verse 30

अधर्मसंश्रितोधर्मोविनाशयतिराघव ।सर्वमेतद्यथाकामंकाकुत्स्थकुरुतेनरः ।।6.83.30।।

अधर्माचा आश्रय घेतलेला धर्मही विनाश घडवितो, हे राघव। हे काकुत्स्थ, या सर्वांत मनुष्य आपल्या इच्छेप्रमाणेच वागतो।

Verse 31

ममचेदंमतंतातधरोऽयमितिराघव ।धर्ममूलंत्वयाछिन्नंराज्यमुत्सृजतातदा ।।6.83.31।।

तात राघवा, माझेही हेच मत—‘हाच धर्म आहे’; पण तू तेव्हा राज्य सोडलेस, तेव्हा धर्माचे मूळच छाटलेस।

Verse 32

अर्थेभ्योहिप्रवृद्धेभ्यःसम्वृत्तेभ्यस्ततस्ततः ।क्रियाःसर्वाःप्रवर्तन्तेपर्वतेभ्यःइवापगाः ।।6.83.32।।

अर्थसाधने वाढून सर्व दिशांनी साठली की सर्व क्रिया पुढे सरकतात—जशा पर्वतांवरून नद्या वाहू लागतात।

Verse 33

अर्थेनहिविमुक्तस्यपुरुषस्याल्पचेतसः ।विच्छिद्यन्तेक्रियास्सर्वाग्रीष्मेकुसरितोयथा ।।6.83.33।।

अल्पबुद्धी पुरुषाने अर्थाचा त्याग केला तर त्याच्या सर्व क्रिया तुटून पडतात—जशा उन्हाळ्यात लहान ओढे आटतात।

Verse 34

सोऽयमर्थंपरित्यज्यसुखकामःसुखैधितः ।पापमारभतेकर्तुंतदादोषःप्रवर्तते ।।6.83.34।।

सुखात वाढलेला असूनही सुखाची आस धरून जो अर्थ सोडतो, तो पाप करायला लागतो; तेव्हा दोष व अधःपतन सुरू होते।

Verse 35

यस्यार्थास्तस्यमित्राणियस्यार्थास्यस्यबान्धवाः ।यस्यार्थास्सपुमान्लोकेयस्यार्थाः स च पण्डितः ।।6.83.35।।

ज्याच्याकडे अर्थ आहे त्याचेच मित्र; ज्याच्याकडे अर्थ आहे त्याचेच बंधू. लोकी धनवानालाच ‘पुरुष’ मानतात, आणि धनवानालाच ‘पंडित’ही म्हणतात।

Verse 36

यस्यार्थास्स च विक्रान्तोयस्यार्थास्स च बुद्धिमान् ।यस्यार्थास्समहाभागोयस्यार्थास्समहागुणः ।।6.83.36।।

ज्याच्याकडे धन आहे तोच पराक्रमी म्हणविला जातो, तोच बुद्धिमानही. ज्याच्याकडे धन आहे तोच महाभाग्यवान ठरतो आणि तोच महागुणी म्हणून प्रशंसिला जातो॥

Verse 37

अर्थस्यैतेपरित्यागेदोषाःप्रव्याहृतामया ।राज्यमुत्सृजतावीरयेनबुद्धिस्त्वयाकृता ।।6.83.37।।

अर्थाचा त्याग केल्यास जे दोष उद्भवतात ते मी स्पष्ट सांगितले आहेत। हे वीरा, तू राज्य सोडताना ज्या बुद्धीने तो निश्चय केला, तो मला योग्य वाटत नाही॥

Verse 38

यस्यार्थाःधर्मकामार्थास्तस्यसर्वंप्रदक्षिणम् ।अधनेनार्थकामेननार्थश्शक्योविचिन्वता ।।6.83.38।।

ज्याच्याकडे धन आहे त्याच्यासाठी धर्म, काम व अर्थ हे सर्व शुभ रीतीने अनुकूल होतात। पण जो निर्धन असून धनाची आस धरून त्यासाठीच व्याकुळ होतो, त्याला धन सहज मिळत नाही॥

Verse 39

हर्षःकामश्चदर्पश्चधर्मःक्रोधश्शमोदमः ।अर्थादेतानिसर्वाणिप्रवर्तन्तेनराधिप ।।6.83.39।।

हर्ष, काम, दर्प, धर्म, क्रोध, क्षमा व दम—हे नराधिप—ही सर्व गोष्टी अर्थामुळेच प्रवृत्त होतात॥

Verse 40

येषांनश्यत्ययंलोकश्चरतांधर्मचारिणाम् ।तेऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्तेदुर्दिनेषुयथाग्रहाः ।।6.83.40।।

धर्माचरणात कठोरपणे वागणाऱ्यांचा हा लोकही कधी नष्ट होतो; पण असे ‘अर्थ’ तुझ्यात दिसत नाहीत—जसे दुर्दिनात ढगांनी ग्रह झाकले जातात।

Verse 41

त्वयिप्रव्रजितेवीरगुरोश्चवचनेस्थिते ।रक्षसापहृताभार्याप्राणैःप्रियतरातव ।।6.83.41।।

हे वीर, गुरू (पित्याच्या) वचनावर स्थिर राहून तू वनवासास गेलास तेव्हा राक्षसाने तुझी प्राणांपेक्षाही प्रिय पत्नी पळवून नेली।

Verse 42

तदद्यविपुलंवीरदुःखमिन्द्रजिताकृतम् ।कर्मणाव्यपनेष्यामितस्मादुत्तिष्ठराघव ।।6.83.42।।

हे वीर राघव, आज इंद्रजिताने केलेले हे विपुल दुःख मी पराक्रमी कर्माने दूर करीन; म्हणून उठ।

Verse 43

उत्थिष्ठनरशार्दूलदीर्घबाहोधृतव्रत ।किमात्मानंमहात्मानंमात्मानं न बुध्यसे ।।6.83.43।।

उठ, नरशार्दूल! दीर्घबाहो, धृतव्रता—तू स्वतःला, त्या महात्म्याला, स्व-नियंत्रित आत्मस्वरूपाला का ओळखत नाहीस?

Verse 44

हे अनघ, तुझ्या प्रियासाठी मी असे बोललो; जनकसुतेच्या विनाशाची शक्यता पाहून मी क्रोधाने दग्ध झालो आहे। रथ, गज, अश्वांसह आणि राक्षसेन्द्रासह लंकेला मी माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी भृशपणे पाडून टाकीन।