Sarga 80

Verse 1

मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।।।

मकराक्षाचा वध झाल्याचे ऐकून समरविजयी रावण महान् रोषाने व्याप्त झाला व दात किटकिटू लागला. तेव्हा तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन तेथेच विचार करू लागला—“आता काय करावे?” आणि संतप्त होऊन त्याने आपल्या पुत्र इंद्रजिताला रणासाठी आज्ञा केली.

Verse 2

मकराक्षंहतंश्रुत्वारावणस्समितिञ्जयः ।रोषेणमहताविष्टोदन्ताङ्कटकटाय्य च ।।6.80.1।।कोपितश्चतदातत्रकिंकार्यमितिचिन्तयन् ।आदिदेशाथसङ्क्रुद्धोरणायेजितंसुतम् ।।6.80.2।।

मकराक्षाचा वध झाल्याचे ऐकून समरविजयी रावण महान् रोषाने व्याप्त झाला व दात किटकिटू लागला. तेव्हा तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन तेथेच विचार करू लागला—“आता काय करावे?” आणि संतप्त होऊन त्याने आपल्या पुत्र इंद्रजिताला रणासाठी आज्ञा केली.

Verse 3

जहिवीर महावीर्यौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।अदृश्योदृश्यमानोवासर्वथात्वंबलाधिकः ।।।।

हे वीर! महापराक्रमी भाऊ राम-लक्ष्मणांना ठार कर। तू अदृश्य असो वा दृश्य—सर्व प्रकारे तू बलाधिक आहेस।

Verse 4

त्वमप्रतिमकर्माणमिन्द्रंजयसिसंयुगे ।किंपुनर्मानुषौदृष्टवा न वधिष्यसिसंयुगे ।।।।

तू अप्रतिम पराक्रम असलेल्या इंद्रालाही रणात जिंकले आहेस; मग केवळ मानवी योद्धे पाहून युद्धात त्यांचा वध का करणार नाहीस?

Verse 5

तथोक्तोराक्षसेन्द्रेणप्रतिगृह्यपितुर्वचः ।यज्ञभूमौ स विधिवत् पावकंजुहवेन्द्रजित् ।।।।

राक्षसेन्द्राने तसे सांगितल्यावर इंद्रजिताने पित्याचे वचन स्वीकारले आणि यज्ञभूमीवर विधिपूर्वक पवित्र अग्नीत आहुती अर्पण केली।

Verse 6

जुह्वतश्चापितत्राग्निंरक्तोष्णीषधरास्त्रिरियः ।आजग्मुस्तत्रसम्भ्रान्ताराक्षस्योयत्ररावणिः ।।।।

तो अग्नीत आहुती देत असताना, लाल उष्णीष धारण केलेल्या राक्षसी स्त्रिया घाईघाईने त्या ठिकाणी आल्या, जिथे रावणी होता।

Verse 7

शस्त्राणिशरपत्राणिसमिधोऽथविभीतकाः ।लोहितानि च वासांहिस्रुवंकार्ष्णायसंतथा ।।।।

तेथे शस्त्रे व शरपत्रे, विभीतकाची समिधा, लाल वस्त्रे, तसेच आहुतीसाठी लोखंडाचा स्रुवही होता।

Verse 8

सर्वतोऽग्निंसमास्तीर्यशरपत्रैस्सतोमरैः ।छागस्यसर्वकृष्णस्यगळंजग्राहजीवतः ।।।।

त्याने अग्नीच्या चारही बाजूंनी शरपत्रे व तोमर-शस्त्रे पसरली आणि आहुतीसाठी जिवंत, सर्वथा काळ्या बोकडाचा गळा धरला।

Verse 9

सकृदेवसमिद्धस्यविधूमस्यमहार्चिषः ।बभूवुस्तानिलिङ्गानिविजयंदर्शयन्ति च ।।।।

एकदाच प्रज्वलित झालेल्या, धूररहित व महान् ज्वालांनी युक्त यज्ञाग्नीमध्ये ती शुभ लक्षणे प्रकट झाली, जी विजय दर्शवीत होती।

Verse 10

प्रदक्षिणावर्तशिखस्तप्तहाटकसन्निभः ।हविस्तत्प्रतिजग्राहपावकस्स्वयमुत्थितः ।।।।

प्रदक्षिणावर्त शिखांनी युक्त, तप्त सुवर्णासारखा दीप्तिमान असा पावक स्वतः प्रकट होऊन त्या हविर्भागाचा स्वीकार करू लागला.

Verse 11

हुत्वाग्निंतर्पयित्वाथदेवदानवराक्षसान् ।आरुरोहरथश्रेष्ठमन्तर्थानगतंशुभम् ।।।।

अग्नीत आहुती देऊन आणि देव, दानव व राक्षस यांचे विधिपूर्वक तर्पण करून इंद्रजित श्रेष्ठ व शुभ अशा रथावर आरूढ झाला आणि मग तो अंतर्धान पावला.

Verse 12

स वाजिभिश्चतुर्भिस्तुबाणैश्चनिशितैर्युतः ।आरोपितमहाचापश्शुशुभेस्यन्दनोत्तमः ।।।।

चार घोड्यांनी युक्त, तीक्ष्ण बाणांनी सज्ज आणि महाधनुष्य आरूढ केलेला तो उत्तम रथ अत्यंत शोभून दिसत होता.

Verse 13

जाज्वल्यमानोवपुषातपनीयपरिच्छदः ।मृगैश्चन्द्रार्धचन्द्रैश्च स रथस्समलङ्कृतः ।।।।

तेजाने जाज्वल्यमान, सुवर्णमय परिधानांनी विभूषित असा तो रथ मृगाकृती तसेच चंद्र व अर्धचंद्र यांच्या चिन्हांनी अलंकृत होता.

Verse 14

जाम्बूनदमहाकम्बुर्दीप्तपावकसन्निभः ।बभूवेन्द्रजितःकेतुर्वैदूर्यसमलङ्कृतः ।।।।

इंद्रजिताचा केतू जांबूनद-सुवर्णाच्या महान् अलंकारांनी युक्त, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होता आणि वैदूर्य रत्नांनी शोभून दिसत होता।

Verse 15

तेनचादित्यकल्पेनब्रह्मास्त्रण च पालितः ।स बभूवदुराधर्षोरावणिस्सुमहाबलः ।।।।

आदित्यतुल्य तेजस्वी त्या ब्रह्मास्त्राच्या संरक्षणामुळे रावणी (रावणपुत्र) अत्यंत महाबली व दुर्जेय झाला।

Verse 16

सोऽभिनिर्यायनगरादिन्द्रजित्समितिञ्जयः ।हत्वाग्निंराक्षसैर्मन्त्रैरन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ।।।।

समरविजयी इंद्रजित नगराबाहेर निघाला; राक्षस-मंत्रांनी अग्नीत आहुती देऊन तो अंतर्धान पावून बोलला।

Verse 17

अद्यहत्वारणेयौतौमिथ्याप्रव्रजितौवने ।जयंपित्रेप्रदास्यामिरावणायरणार्जितम् ।।।।

“आज रणांगणात वनात मिथ्या-प्रव्रज्या घेऊन गेलेल्या त्या दोघांचा वध करून, युद्धार्जित विजय मी माझ्या पिता रावणाला अर्पण करीन।”

Verse 18

अद्यनिर्वानरमुर्वींहत्वारामंसलक्ष्मणम् ।करिष्येपरमांप्रीतिमित्युक्त्वान्तरधीयत ।।।।

“आज लक्ष्मणासह रामाचा वध करून आणि पृथ्वी वानररहित करून, मी पित्याला परम आनंद देईन”—असे बोलून तो अंतर्धान पावला।

Verse 19

आपपातथसङ्कृद्धोदशग्रीवेणचोदितः ।तीक्षणकार्मुकनाराचैस्तीक्षणस्त्विन्द्ररिपूरणे ।।।।

तेव्हा दशग्रीव रावणाच्या प्रेरणेने क्रोधाने पेटलेला इंद्रजित्, तीक्ष्ण धनुष्य व धारदार नाराचांनी सज्ज होऊन, रणांगणात वेगाने धावून गेला।

Verse 20

स ददर्शमहावीर्यौनागौत्रिशिरसानिव ।सृजन्ताविषुजालानिवीरौवानरमध्यगौ ।।।।

त्याने वानरसेनेच्या मध्यभागी उभे असलेले ते दोन महापराक्रमी वीर—राम व लक्ष्मण—पाहिले; जणू त्रिशिरा नागांसारखे, ते बाणांचे जाळे सोडीत होते।

Verse 21

इमौतावितिसञ्चिन्त्यसज्जंकृत्वा च कार्मुकम् ।सन्ततानेषुधाराभिःपर्जन्यइववृष्टिमान् ।।।।

‘हेच ते दोघे’ असे ठरवून त्याने धनुष्य सज्ज केले आणि पावसाने भरलेल्या मेघासारखा अखंड बाणधारा सोडू लागला।

Verse 22

तुवैहायसंप्राप्यसरथोरामलक्ष्मणौ ।आचक्षुर्विषयेतिष्ठवनिव्याधनिशितैश्शरैः ।।।।

मग तो आकाशचारी रथावर आरूढ होऊन दृष्टीच्या पलीकडे उभा राहिला आणि आकाशातून तीक्ष्ण बाणांनी रामलक्ष्मणांना भेदू लागला।

Verse 23

तौतस्यशरवेगेनपरीतौरामलक्ष्मणौ ।धनुषीसशरेकृत्वादिव्यमस्त्रंप्रचक्रतुः ।।।।

त्याच्या बाणांच्या वेगाने वेढले गेलेले राम व लक्ष्मण बाणांसह धनुष्य उचलून प्रत्युत्तरार्थ एक दिव्य, तेजोमय अस्त्र प्रचंडपणे प्रचालित करू लागले।

Verse 24

प्रच्छादयन्तौगगनंशरजालैर्महाबलौ ।तमस्त्रःसूर्यसङ्काशैर्नैवपस्पृशतुश्शरैः ।।।।

ते दोघे महाबली शरजाळ्यांनी आकाश झाकीत असतानाही, सूर्यसमान तेजस्वी त्यांचे बाण त्या अस्त्रधाऱ्याला स्पर्शही करू शकले नाहीत।

Verse 25

स हिधूमान्धकारं च चक्रेप्रच्चादयन्नभः ।दिशश्चान्तर्दधेश्रीमान्नीहारतमसावृताः ।।।।

तो श्रीमान धुरकट अंधार पसरवून आकाश झाकू लागला; धुके व तमाने आच्छादित झाल्याने दिशा देखील अंतर्धान पावल्या।

Verse 26

नैवज्यातलनिर्घोषा न च नेमिखुरस्वनः ।शुश्रुवेचरतस्तस्य न च रूपंप्रकाशते ।।।।

तो चालत असताना ना धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा नाद ऐकू आला, ना चाकांचा व खुरांचा आवाज; आणि त्याचे रूपही प्रकट झाले नाही।

Verse 27

घनान्धकारेतिमिरेशरावर्षमिवाद्भुतम् ।स ववर्षमहाबाहुर्नाराचशरवृष्टिभिः ।।।।

घन, मेघासारख्या अंधारात तो महाबाहु अद्भुत शरवृष्टीसारखी नाराच बाणांची मुसळधार वृष्टी करू लागला।

Verse 28

स रामंसूर्यसङ्काशैश्शरैर्धत्तवरोर्भृशम् ।विव्याधसमरेक्रुद्धःसर्वगात्रेषुरावणिः ।।।।

तेव्हा वरप्राप्त क्रुद्ध रावणीने रणांगणात सूर्यकांतिसमान बाणांनी श्रीरामांच्या सर्व अंगांना अत्यंत वेधून क्लेश दिला।

Verse 29

तौहन्यमानौनाराचैर्धाराभिरिवपर्वतौ ।हेमपुङ्खान्नरव्याघ्रौतिग्मान्मुमुचतुःशरान् ।।।।

नाराचांच्या धारांनी पावसात झोडपल्या जाणाऱ्या दोन पर्वतांसारखे आहत होत असूनही ते नरव्याघ्र वीर सोन्याच्या पिसांनी युक्त तीक्ष्ण बाण सोडीत राहिले।

Verse 30

अन्तरिक्षेसमासाद्यरावणिंकङ्कपत्रिणः ।निकृत्यपतगाभूमौसेतुस्तेशोणितोक्षिताः ।।।।

आकाशात रावणीपर्यंत पोहोचून कंकपंखी ते बाण त्याला छेदून, रक्ताने भिजून पक्ष्यांसारखे भूमीवर कोसळले।

Verse 31

अतिमात्रंशरौघेणपीड्यमानौनरोत्तमौ ।तानिषून्पततोभल्लैरनेकैर्विचकर्ततुः ।।।।

बाणांच्या प्रचंड वर्षावाने अत्यंत पीडित झालेले ते दोघे नरश्रेष्ठ, येणारे बाण अनेक भल्लबाणांनी छेदून कापून टाकीत राहिले।

Verse 32

यतोहिददृशातेतौशरान् निपतितान्शितान् ।ततस्तुतौदाशरथीससृजातेऽस्त्रमुत्तमम् ।।।।

ज्या दिशेकडून ते तीक्ष्ण बाण कोसळत होते ते दोघांनी पाहिले; तेव्हा दशरथपुत्रांनी त्या दिशेकडे आपले परमोत्कृष्ट अस्त्र सोडले।

Verse 33

रावणिस्तुदिशस्सर्वारथेनातिरथोऽपतत् ।विव्याधतौदाशरथीलघ्वस्त्रनिशितैःशरैः ।।।।

परंतु रावणि हा अतिरथ रथाने सर्व दिशांत धावू लागला; आणि वेगवान, धारदार बाणांनी दशरथपुत्र त्या दोघांना भेदू लागला।

Verse 34

तेनातिविद्धौतौवीरौरुक्मपुङ्खैःसुसम्हतैः ।बभूवतुर्धाशरथीपुष्पितामिवकिंशुकौ ।।।।

त्याच्या सुबद्ध, सुवर्णपंखांच्या बाणांनी अतिशय विद्ध झालेले ते दोन्ही वीर दशरथपुत्र फुललेल्या किंशुक वृक्षांसारखे शोभू लागले।

Verse 35

नास्यवेगगतिंकचशिन्न च रूपंधनुश्शरान् ।न चान्यद्विदितंकिञ्चित्सूर्यस्येवाभ्रसम्प्लवे ।।।।

त्याचा वेग व गती, त्याचे रूप, तसेच धनुष्य-बाणही कोणालाच कळत नव्हते; जसे मेघांनी आच्छादित आकाशात सूर्यावाचून दुसरे काहीच स्पष्ट होत नाही।

Verse 36

तेनविद्धाश्चहरयोनिहताश्चगतासवः ।बभूवुःशतशस्तत्रपतिताधरणीतले ।।।।

त्याने विद्ध केलेले वानर मारले गेले, प्राणहीन झाले आणि तेथे शेकडोच्या संख्येने भूमीवर कोसळले।

Verse 37

लक्ष्मणस्तुततस्सुङ्क्रृद्धोभ्रातरंवाक्यमब्रवीत् ।ब्राह्ममस्त्रंप्रयोक्ष्यामिवधार्थंसर्वरक्षसाम् ।।।।

तेव्हा लक्ष्मण क्रोधाने संतप्त होऊन भावास म्हणाला— “सर्व राक्षसांच्या वधासाठी मी ब्रह्मास्त्राचा प्रयोग करीन।”

Verse 38

तमुवाचततोरामोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।नैकस्यहेतोरक्षांसिपृथिव्यांहन्तुमर्हसि ।।।।

मग राम शुभलक्षण लक्ष्मणास म्हणाला— “एकाच्या कारणासाठी पृथ्वीवरील राक्षसांचा संहार करणे तुला योग्य नाही।”

Verse 39

अयुध्यमानंप्रच्छन्नंप्राञ्जलिंशरणागतम् ।पलायमानंमत्तंवा न हन्तुंत्वमिहार्हसि ।।।।

जो लढत नाही—जो मागे हटला किंवा लपला आहे—जो हात जोडून शरण आला आहे, जो पळत आहे, किंवा जो मत्त होऊन युद्धास अयोग्य आहे—अशाला येथे तू मारू नये।

Verse 40

अस्यैवतुवधेयत्नंकरिष्यावोमहाभुज ।आदेक्ष्यावोमहावेगावस्त्रानाशीविषोपमान् ।।।।

परंतु याच्याच वधासाठी, हे महाबाहु, आम्ही प्रयत्न करू; आम्ही महावेगवान अस्त्रे सोडू—जी घावात विषारी सर्पांसारखी घातक आहेत।

Verse 41

तमेनंमायिनंक्षुद्रमन्तर्हितरथंबलात् ।राक्षसंनिहनिष्यन्तिदृष्टवावानरयूथपाः ।।।।

तो क्षुद्र मायावी राक्षस—जो लपविलेल्या रथाने फिरतो—दिसताच वानर-यूथपती त्याला बलाने ठार करतील।

Verse 42

यद्येषभूमिंविशतेदिवंवारसातलंवापिनभस्स्थलंवा ।एवंनिगूढोऽममास्त्रदग्धःपतिष्यतेभूमितलेगतासुः ।।।।

तो जरी भूमीत शिरला, किंवा स्वर्गात गेला, अथवा रसातळात वा आकाशमंडलात लपला—तरी माझ्या अस्त्राने दग्ध होऊन तो प्राणहीन होऊन भूमीवरच कोसळेल।

Verse 43

इत्येवमुक्त्वावचनंमहात्मारघुप्रवीरःप्लवगर्षभैर्वृतः ।वधायरौद्रस्यनृशंसकर्मणस्तदामहात्मात्वरितंनिरीक्षते ।।।।

असे वचन बोलून, वानरश्रेष्ठांनी वेढलेल्या रघुकुलवीर महात्म्याने त्या रौद्र, नृशंस कर्म करणाऱ्याच्या वधाचा उपाय तेव्हा त्वरेने विचारिला।