Sarga 52
धूम्राक्षवधः (The Slaying of Dhumrākṣa)
युद्धकाण्ड
या ५२व्या सर्गात राक्षस-सेनापती धूम्राक्ष पुन्हा रणांगणात येऊन वानरांचा युद्धनाद उसळवतो आणि घनघोर संग्राम सुरू होतो. राक्षस बाण, शूल, गदा, लोखंडी दंड इत्यादी शस्त्रांनी प्रहार करतात; वानर वृक्ष, शिळा, पर्वतखंड तसेच हात-पाय, दात-नखांनी प्रतिकार करतात. धनुष्यांची टंकार, घोड्यांचे हिणहिणणे आणि हत्तींचे गर्जन यांना कवी ‘रण-गान्धर्व’—जणू युद्धाचे संगीत—असे नादरूप देतो. धूम्राक्ष बाणवृष्टी करून वानरसेना काही काळ विखुरतो व वरचढ ठरतो. तेव्हा त्रस्त झालेली सेना पाहून हनुमान निर्णायकपणे पुढे सरसावतात; ते एक प्रचंड शिळा धूम्राक्षाच्या रथावर फेकतात, रथ चुरडला जातो आणि धूम्राक्षाला उडी मारून खाली उतरावे लागते. यानंतर द्वंद्व तीव्र होते—धूम्राक्ष काटेरी गदेने हनुमानांवर प्रहार करतो; पण हनुमान अढळ राहून पर्वतशिखर त्याच्या मस्तकावर पाडून धूम्राक्षाचा वध करतात. उरलेले राक्षस भयभीत होऊन लंकेत पळतात आणि वानर हनुमानांचे जयघोष करतात; त्यामुळे युद्धाच्या प्रवाहात वानरसेनेचा उत्साह व नेतृत्व अधिक दृढ होते.
Shlokas
Verse 1
धूम्राक्षंप्रेक्ष्यनिर्यान्तंराक्षसंभीमविक्रमम् ।विनेदुर्वानरास्सर्वेप्रहृष्टायुद्धकाङ् क्षिणः ।।6.52.1।।
भीम पराक्रमी राक्षस धूम्राक्ष बाहेर येताना पाहून युद्धाची आस धरलेले सर्व वानर आनंदाने गर्जना करू लागले।
Verse 2
तेषांसुतुमुलंयुद्धंसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यंपादपैर्घोरंनिघ्नतांशूलमुद्गरैः ।।6.52.2।।
कपि आणि राक्षस यांच्यात अत्यंत घोर, प्रचंड कोलाहलाचे युद्ध माजले. ते एकमेकांवर भयंकर प्रहार करू लागले—वानर वृक्षांनी, राक्षस त्रिशूल व गदांनी॥
Verse 3
राक्षसैर्वानराघोराविनिकृत्तस्समन्ततः ।वानरैराक्षसाश्चापिद्रुमैर्भूमिसमीकृताः ।।6.52.3।।
सर्व बाजूंनी राक्षसांनी घोर वानरांना छिन्नभिन्न केले; आणि वानरांनीही वृक्षांनी प्रहार करून राक्षसांना भूमीवर पाडून सपाट केले.
Verse 4
राक्षसास्त्वभिसङ्क्रुद्धावानरान्निशितैश्शरैः ।विव्यथुर्घोरसङ्काशैःकङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।।6.52.4।।
राक्षस अत्यंत संतप्त होऊन वानरांना तीक्ष्ण बाणांनी जखमी करू लागले—ते बाण भयंकर दिसणारे, गिधाडाच्या पिसांनी युक्त आणि सरळ लक्ष्याला भिडणारे होते।
Verse 5
तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।
ते महाबलवान वानर राक्षसांकडून जखमी होत असतानाही भीषण गदा, पट्टिश, कूट-मुद्गर, घोर परिघ आणि नानाविध त्रिशूळ अशी शस्त्रे हातात घेऊन उभे राहिले; अपमानातून उसळलेल्या आवेशाने त्यांनी निर्भयपणे रणकर्मे केली।
Verse 6
तेगदाभिश्चभीमाभिःपट्टसै: कूटमुद्गरैः ।घोरैश्चपरिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापिसंश्रितैः ।।6.52.5।।विदार्यमाणारक्षोभिर्वानरास्तेमहाबलाः ।अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुःकर्माण्यभीतवत् ।।6.52.6।।
पर्वतशिखराने ताडित होताच त्याचे सर्व अवयव विस्कटून गेले; तो सहसा भूमीवर असा कोसळला, जणू पर्वतच तुकडे-तुकडे होऊन ढासळावा।
Verse 7
शरनिर्भिन्नगात्रास्तेशूलनिर्भिन्नदेहिनः ।जगृहुस्तेद्रुमांस्तत्रशिलाश्चहरियूथपाः ।।6.52.7।।
बाणांनी अंग विदीर्ण आणि शूलांनी देह फाटलेला असतानाही, तेथे त्या हरियूथपतींनी वृक्ष व शिळा (शस्त्र म्हणून) उचलल्या।
Verse 8
तेभीमवेगाहरयोनर्दमानास्ततस्ततः ।ममन्थूराक्षसान्वीरान्नामानिचबभाषिरे ।।6.52.8।।
भयंकर वेगाचे ते वानर इकडे-तिकडे धावत गर्जना करू लागले; त्यांनी राक्षस-वीरांना चिरडून टाकले आणि मोठ्या आवाजात आपापली नावे पुकारली।
Verse 9
तद्भभूवाद्भुतंघोरंयुद्धंवानररक्षसाम् ।शिलाभिर्विविधाभिश्चबहुभिश्चैवपादपैः ।।6.52.9।।
मग वानर आणि राक्षस यांचे अद्भुत पण अत्यंत घोर युद्ध पेटले—नानाविध शिळा आणि असंख्य वृक्ष यांच्या साहाय्याने।
Verse 10
राक्षसामथिताःकेचिद्वानरैर्जितकाशिभिः ।ववमूरुधिरंकेचिन्मुखैरुधिरभोजनाः ।।6.52.10।।
भयावर विजय मिळविलेल्या वानरवीरांच्या प्रहाराने काही राक्षस चेंदामेंदा झाले; आणि काही रक्तभोजी राक्षस मुखातून रक्त ओकू लागले॥
Verse 11
पार्श्वेषुदारिताःकेचित्केचिद्राशीकृताद्रुमैः ।शिलाभिश्चूर्णिताःकेचित्केचिद्धन्तैर्विदारिताः ।।6.52.11।।
काहींचे पार्श्व फाडले गेले; काहींना वृक्षांच्या राशींनी दाबून चिरडले; काहींना शिळांनी कुटून चूर्ण केले; आणि काहींना दातांनी विदीर्ण केले॥
Verse 12
ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैःखङ्गैश्चविनिपातितैः ।रथैर्विध्वंसितैश्चापिपतितैःरजनीचरैः ।।6.52.12।।
ध्वज मोडून तुटले, खड्गांच्या प्रहाराने ते कोसळले, रथ उद्ध्वस्त झाले—रजनीचर भूमीवर पडले; रणभूमी सर्वत्र विनाशाने भरून गेली॥
Verse 13
गजेन्द्रैःपर्वताकारैःपर्वताग्रैर्वनौकसाम् ।मथितैर्वाजिभिःकीर्णंसारोहैर्वसुधातलम् ।।6.52.13।।
पर्वतासारखे गजेन्द्र आणि वानरांनी फेकलेल्या पर्वतशिखरांच्या प्रहाराने चिरडले गेले; तसेच सारथीसह मर्दित घोड्यांनी भूमीचे पृष्ठ भरून गेले॥
Verse 14
वानरैर्भीमविक्रान्स्सैराप्लुत्याऽप्लुत्यवेगितैः ।राक्षसाःकरजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषुविनिर्तिताः ।।6.52.14।।
भीषण पराक्रमी वानरवीर वेगाने पुन्हा पुन्हा उड्या मारत, तीक्ष्ण नखांनी राक्षसांच्या मुखांवर घाव घालून त्यांना जखमी करू लागले॥
Verse 15
विषण्णवदनाभूयोविप्रकीर्णशिरोरुहाः ।मूढाश्शोणितगन्धेननिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.15।।
इतरांचे मुख विषण्ण झाले, केस विस्कटले. रक्ताच्या दुर्गंधीने ते मूढ होऊन धरणीवर कोसळले॥
Verse 16
अन्येतुपरमसङ्कृक्रुद्धाराक्षसाभीमनिश्वना: ।तलैरेवाभिधावन्तिवज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ।।6.52.16।।
पण इतर भयंकर गर्जना करणारे राक्षस अत्यंत क्रुद्ध होऊन वानर-वीरांवर धावून गेले आणि वज्रस्पर्शासारख्या कठोर तळहातांनी त्यांना प्रहार करू लागले॥
Verse 17
वानरैरापतन्तस्तेवेगितावेगवत्तरैः ।मुष्टिभिश्चरणैर्दन्स्सैःपादपैश्चावपोथिता ।।6.52.17।।
अतिवेगवान वानर त्यांच्यावर झडप घालून पडले; मुठी, पाय, दात आणि वृक्षांनी प्रहार करून राक्षसांना धुळीत लोळवले॥
Verse 18
सैन्यंतुविद्रुतंदृष्टवाधूम्राक्षोराक्षसर्षभः ।रोषेणकदनंचक्रेवानराणांयुयुत्सताम् ।।6.52.18।।
सेना पळताना पाहून राक्षसांतील वृषभ धूम्राक्ष क्रोधाने पेटला आणि युद्धास उत्सुक वानरांचा घोर संहार करू लागला॥
Verse 19
प्तासैःप्रमथिताःकेचिद्वानराश्शोणितस्रवाः ।मुद्गरैराहताःकेचित्पातिताधरणीतले ।।6.52.19।।
काही वानर भाल्यांनी विदीर्ण होऊन रक्तस्राव करीत होते; तर काही गदांच्या आघाताने जखमी होऊन धरणीवर कोसळले।
Verse 20
परिघैर्मथिताःकेचिद्भिण्डिवालैर्विदारिताः ।पट्टसैराहता: केचिद्विह्वलन्तोगतासवः ।।6.52.20।।
काही परिघांच्या घावांनी चिरडले गेले, काही भिण्डिवालांनी फाडले गेले; आणि काही पट्टसांच्या आघाताने डगमगत प्राण सोडून गेले।
Verse 21
केचिद्विनिहताश्शूलैरुधिरार्द्रावनौकसः ।केचिद्विद्रावितानष्टाःसङ्क्रुद्धैराक्षसैर्युधि ।।6.52.21।।
युद्धात काही वानर शूलांनी मारले जाऊन रक्ताने भिजून पडले; तर काही क्रुद्ध राक्षसांनी हुसकावून लावून नष्ट केले।
Verse 22
विभिन्नहृदयाःकेचिदेकपार्श्वेनदारिताः ।विदारितास्त्रिशूलैश्चकेचिदान्स्रैर्विनिःसृताः ।।6.52.22।।
काहींची हृदये फाटली, काही एक बाजूने चिरले गेले; आणि काही त्रिशूलांनी विदीर्ण होऊन त्यांच्या आतड्या बाहेर पडल्या।
Verse 23
तत्सुभीमंमहायुद्धंहरिराक्षससङ्कुलम् ।प्रबभौशब्दबहुलंशिलापादपसङ्कुलम् ।।6.52.23।।
वानर-राक्षसांनी भरलेले ते अतिभीषण महायुद्ध प्रज्वलित झाले—घोर कोलाहलाने गजबजलेले, शिळा व वृक्षांनी दाटलेले।
Verse 24
धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरंहिक्कातालसमन्वितम् ।मन्धस्न्तितसङ्गीतंतद्युद्धगान्धर्वमाबभौ ।।6.52.24।।
धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा मधुर झंकार वीणेच्या तंतूसारखा वाटत होता. घोड्यांची हिक्कार जणू झांज-ताल, आणि हत्तींची मंद गर्जना गभीर संगीतासारखी. असे ते युद्ध गंधर्व-संगीताच्या मैफलीप्रमाणे नादमय भासू लागले.
Verse 25
धूम्राक्षस्तुधनुष्पाणिर्वानरान्रणमूर्धनि ।हसन्विद्रावयामासदिशस्तुशरवृष्टिभिः ।।6.52.25।।
धूम्राक्ष धनुष्य हातात घेऊन रणाच्या अग्रभागी उभा होता. तो हसत हसत बाणांची वर्षा करीत वानरांना सर्व दिशांनी पळवून लावत होता.
Verse 26
धूम्राक्षेणार्दितंसैन्यंव्यथितंप्रेक्ष्यमारुतिः ।अभ्यवर्ततसङ्क्रुद्धःप्रगृह्यविपुलांशिलाम् ।।6.52.26।।
धूम्राक्षाने छळलेले व व्याकुळ झालेले सैन्य पाहून मारुती (हनुमान) क्रोधाने पेटला. त्याने एक प्रचंड शिला उचलली आणि त्याच्याकडे सामोरा जाण्यास पुढे सरसावला.
Verse 27
क्रोधाद् द्विद्द्विगुणताम्राक्षःपितृस्तुल्यपराक्रमः ।शिलांतांपातयामासधूम्राक्षस्यरथंप्रति ।।6.52.27।।
क्रोधाने ताम्रनेत्र वीर—ज्याचे पराक्रम पित्याप्रमाणे होते—त्याने ती शिला धूम्राक्षाच्या रथाकडे जोराने फेकली.
Verse 28
आपततनींशिलांदृष्टवागदामुद्यम्यसम्भ्रमात् ।रथादाप्लुत्यवेगेनवसुधायांव्यतिष्ठत ।।6.52.28।।
धावून येणारी शिला पाहताच तो घाबरला. त्याने घाईघाईने गदा उचलली, वेगाने रथातून उडी मारली आणि भूमीवर ठाम उभा राहिला.
Verse 29
साप्रमथ्यरथंतस्यनिपपातशिलाभुवि ।सचक्रकूबरसाश्वंसध्वजंसशरासनम् ।।6.52.29।।
त्या शिळेने त्याचा रथ चिरडून भूमीवर पाडला. चाके, धुरा, अश्व, ध्वज आणि धनुष्य-सज्जेसह तो रथ जमिनीवर कोसळला.
Verse 30
सभङ् क्त्वातुरथंतस्यहनुमान् मारुतात्मजः ।रक्षसांकदनंचक्रेसस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।।6.52.30।।
त्याचा रथ मोडून, मारुतात्मज हनुमानाने खोडे व फांद्यांसह वृक्षांनी राक्षसांचा प्रचंड संहार केला.
Verse 31
विभिन्नशिरसोभूत्वाराक्षसाश्शोणितोक्षिता: ।द्रुमैःप्रमथिताश्चान्येनिपेतुर्धरणीतले ।।6.52.31।।
डोकी फाटून रक्ताने माखलेले, वृक्षांनी चिरडलेले ते राक्षस धरणीवर कोसळून पडले.
Verse 32
विद्राव्यराक्षसंसैन्यंहनुमान्मारुतात्मजः ।गिरिशशिखरमादायधूम्राक्षमभिदुद्रुवे ।।6.52.32।।
राक्षससेना पळवून लावून, मारुतात्मज हनुमानाने पर्वतशिखर उपटून धूम्राक्षावर सरळ धाव घेतली.
Verse 33
तमापतन्तंधूम्राक्षोगदामुद्यम्यवीर्यवान् ।विनर्दमानःसहसाहनूमन्तमभिद्रवत् ।।6.52.33।।
तो वेगाने येताना पाहून पराक्रमी धूम्राक्षाने गदा उचलली आणि भयंकर गर्जना करीत सहसा हनुमंतावर धावून गेला।
Verse 34
तस्यक्रुद्धस्यरोषेणगदांतांबहुकण्टकाम् ।पातयामासधूम्राक्षोमस्तकेऽथहनूमतः ।।6.52.34।।
मग क्रोधाने संतप्त झालेल्या धूम्राक्षाने अनेक काट्यांनी जडवलेली ती गदा हनुमंताच्या मस्तकावर आदळली।
Verse 35
ताडितःसतयातत्रगदयाभीमरूपया ।सकपिर्मारुतबलस्तंप्रहारमचिन्तयन् ।।6.52.35।।धूम्राक्षस्यशिरोमध्येगिरिशृङ्गमपातयत् ।
तेथे त्या भीषण रूपाच्या गदेने आघात झाला तरी, वायुबळासमान पराक्रमी त्या कपिने तो प्रहार न जुमानता धूम्राक्षाच्या मस्तकाच्या मध्यभागी पर्वतशिखर आपटले।
Verse 36
सविस्फारितसर्वाङ्गोगिरिशृङ्गेणताडितः ।पपातसहसाभूमौविकीर्णइवपर्वतः ।।6.52.36।।
पर्वतशिखराने ताडित होताच त्याचे सर्व अवयव विस्कटून गेले; तो सहसा भूमीवर असा कोसळला, जणू पर्वतच तुकडे-तुकडे होऊन ढासळावा।
Verse 37
धूम्राक्षंनिहतंदृष्टवाहतशेषानिशाचराः ।।6.52.37।।त्रस्ताःप्रविविशुर्लङ्कांवध्यमानाःप्लवङ्गमैः ।
धूम्राक्ष मारला गेला हे पाहून उरलेले निशाचर भयभीत झाले; वानरांकडून मार खात-खात ते लंकेत पळून जाऊन शिरले।
Verse 38
सतुपवनसुतोनिहत्यशत्रून्क्षतजवहरिस्सरितश्चसन्निकीर्य ।रिपुवधजनितश्रमोमहात्मामुदमगमत्कपिभिःसुपूज्यमानः ।।6.52.38।।
तेव्हा पवनपुत्र हनुमानाने शत्रूंचा संहार करून रणभूमीवर रक्ताची नदीच जणू पसरविली. शत्रुवधामुळे आलेल्या श्रमाने थकला तरी तो महात्मा कपिंनी सन्मानपूर्वक पूजिला जाऊन परम आनंदास प्राप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is protective intervention under battlefield distress: Hanumān responds to the allied army’s dispersion by targeting the enemy commander’s mobility (the chariot) and then neutralizing the commander himself, illustrating a war-ethic of safeguarding the collective while ending immediate harm efficiently.
Though largely non-dialogic, the chapter’s upadeśa is conveyed through narrative causality: steadfastness under injury, disciplined courage, and timely leadership can reverse panic. Valor is framed not as rage alone but as purposeful action that restores order and protects allies.
Laṅkā functions as the strategic landmark—both the contested city and the psychological refuge for routed rākṣasas. The repeated use of mountains, rocks, and trees as weapons also foregrounds the epic’s ‘martial landscape,’ where terrain becomes an active instrument of combat.