Sarga 96
युद्धाय रावणस्य निर्याणं तथा उत्पातदर्शनम् (Ravana’s Mobilization for War and the ظهور of Fatal Portents)
युद्धकाण्ड
लंकेत सर्वत्र होणारा विलाप ऐकून रावणाला नगराची व्याकुळता आणि युद्धाचा घराघरांवर पडलेला भार जाणवतो; तो क्षणभर थांबतो. मग क्रोधाने भीषण रूप धारण करून महोदर, महापार्श्व व विरूपाक्ष यांना तात्काळ आज्ञा देतो—उरलेले निशाचर युद्धासाठी जमवा. गर्वोक्त प्रतिज्ञांत तो म्हणतो—राघव व लक्ष्मणाला यमलोकास पाठवीन, खर, कुंभकर्ण, प्रहस्त व इंद्रजित यांच्या वधाचा सूड उगवीन, आणि मेघासारख्या बाणवृष्टीने वानर-दलांचा संहार करीन. राक्षस विविध शस्त्रे धारण करून रथांवर आरूढ होतात व गर्जना करीत बाहेर पडतात. रावण धनुष्य उचलून तेजस्वीपणे पुढे सरकताच घोर अपशकुन दिसू लागतात—सूर्य म्लान होतो, दिशा काळोखतात, उल्का पडतात, रक्तवृष्टी होते, पशुपक्षी अशुभ आवाज करतात, आणि त्याच्या डाव्या डोळ्यात व भुजेत फडफड होते. तरीही तो मागे फिरत नाही; घनघोर संग्राम सुरू होतो आणि त्याचे सुवर्णपंखी बाण वानरांच्या रांगांत गंभीर जखमा करतात.
Shlokas
Verse 1
आर्तानांराक्षसीनांतुलङ्कायांवैकुलेकुले ।रावणःकरुणंशब्दंशुश्रावपरिदेवितम् ।।6.96.1।।
लंकेत घरोगरी पीडित राक्षसी स्त्रियांचा करुण विलाप उठला होता; तो शोकमय आर्तस्वर रावणाने ऐकला.
Verse 2
स तुदीर्घंविनिःश्वस्यमुहूर्तंध्यानमास्थितः ।बभूवपरमक्रुद्धोरावणोभीमदर्शनः ।।6.96.2।।
तो दीर्घ उसासा टाकून क्षणभर ध्यानस्थ झाला; आणि भीषण दर्शनाचा रावण अत्यंत क्रुद्ध झाला।
Verse 3
सन्दश्यदशनैरोष्ठंक्रोधसम्रक्तलोचनः ।राक्षसैरपिदुर्दर्शःकालाग्निरिवमूर्छितः ।।6.96.3।।
दातांत ओठ दाबून, क्रोधाने रक्तवर्ण नेत्र झालेला रावण राक्षसांनाही दुर्दर्श झाला—जणू प्रलयाग्नीच भडकून उठला।
Verse 4
उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
तेव्हा राक्षसांचा अधिपती जवळ उभ्या असलेल्या राक्षसांना म्हणाला—क्रोधाने वाणी गुदमरली होती आणि नेत्र जणू जाळीत होते। तो महोदर, महापार्श्व आणि राक्षस विरूपाक्ष यांना म्हणाला—“लवकर सैन्याला बाहेर काढा; ही माझी आज्ञा आहे।”
Verse 5
उवाच च समीपस्थान्राक्षसान्राक्षसेश्वरः ।क्रोधाव्यक्तकथस्तत्रनिर्दहन्निवचक्षुषा ।।6.96.4।।महोदरंमहापार्श्वंविरूपाक्षं च राक्षसम् ।शीघ्रंवदतसैन्यानिनिर्यातेतिममाज्ञया ।।6.96.5।।
तेव्हा राक्षसांचा अधिपती जवळ उभ्या असलेल्या राक्षसांना म्हणाला—क्रोधाने वाणी गुदमरली होती आणि नेत्र जणू जाळीत होते। तो महोदर, महापार्श्व आणि राक्षस विरूपाक्ष यांना म्हणाला—“लवकर सैन्याला बाहेर काढा; ही माझी आज्ञा आहे।”
Verse 6
तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराक्षसास्तेभयार्दिताः ।चोदयामासुरव्यग्रान्राक्षसांस्तान्नृपाज्ञया ।।6.96.6।।
राजाचे ते वचन ऐकून ते राक्षस भयाने व्याकुळ झाले; तरीही राजाज्ञेने त्यांनी स्थिर उभ्या असलेल्या इतर राक्षसांना प्रेरित करून पुढे ढकलले।
Verse 7
तेतुसर्वेतथेत्युक्त्वाराक्षसाभीमदर्शनाः ।कृतस्वस्त्वयनाःसर्वेतेरणाभिमुखाययुः ।।6.96.7।।
ते सर्व भीमदर्शन राक्षस “तथास्तु” असे म्हणत, मंगलस्वस्त्ययन करून, रणाभिमुख निघाले।
Verse 8
प्रतिपूज्ययथान्यायंरावणंतेमहारथाः ।तस्थुःप्राञ्जलयःसर्वेभर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।।6.96.8।।
यथाविधी रावणाचा सत्कार करून ते महारथी सर्वजण हात जोडून उभे राहिले, स्वामीच्या विजयाची आकांक्षा धरून।
Verse 9
अथोवाचप्रहस्यैतान्रावणःक्रोधमूर्छितः ।महोदरमहापार्श्वौविरूपाक्षं च राक्षसम् ।।6.96.9।।
तेव्हा क्रोधाने मूर्च्छित झालेला रावण हसून त्या राक्षसांना म्हणाला—महोदर, महापार्श्व आणि विरूपाक्ष।
Verse 10
अद्यबाणैर्धनुर्मुक्स्सैर्युगान्तादित्यसन्निभैः ।राघवंलक्ष्मणंचैवनेष्यामियमसादनम् ।।6.96.10।।
आज मी धनुषातून सोडलेल्या, युगांतसूर्यासारख्या ज्वलंत बाणांनी राघव व लक्ष्मण—दोघांनाही—यमसदनी पाठवीन.
Verse 11
खरस्यकुम्भकर्णस्यप्रहसेन्द्रजितोस्तथा ।करिष्यामिप्रतीकारमद्यशत्रुवधादहम् ।।6.96.11।।
आज शत्रूचा वध करून मी खर, कुंभकर्ण तसेच प्रहस्त व इंद्रजित—यांचा प्रतिकार/प्रतिशोध पूर्ण करीन.
Verse 12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यौर्नापिसागराः ।प्रकाशत्वंगमिष्यन्तिमद्बाणजलदावृताः ।।6.96.12।।
माझ्या बाणांच्या मेघसमूहाने आच्छादित झाल्यावर न आकाश, न दिशा, न नद्या, आणि समुद्रही आपला प्रकाश टिकवू शकणार नाहीत।
Verse 13
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागशः ।धनुषाशरजालेनवधिष्यामिपतत्रिणा ।।6.96.13।।
आज मी माझ्या धनुषातून पिसाळलेल्या बाणांच्या जाळ्याने त्या श्रेष्ठ वानरांच्या यूथांना तुकडे तुकडे करून ठार मारीन।
Verse 14
अद्यवानरसैन्यानिरथेनपवनौजसा ।धनुस्समुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामिशरोर्मिभिः ।।6.96.14।।
आज मी रथावर आरूढ होऊन, वाऱ्यासारख्या वेगाने, माझ्या धनुष्य-समुद्रातून उठणाऱ्या लाटांसारख्या बाणधारांनी वानरसेना मथून फोडून टाकीन।
Verse 15
व्याकोशपद्मवक्त्राणिपद्मकेसरवर्चसाम् ।अद्ययूथतटाकानिगजवत्प्रमथाम्यहम् ।।6.96.15।।
ज्यांचे मुख उमललेल्या कमळासारखे आणि ज्यांची कांति कमळकेसरासारखी आहे, त्या वानरांच्या यूथरूपी तळ्यांना आज मी हत्तीप्रमाणे तुडवून उद्ध्वस्त करीन।
Verse 16
सशरैरद्यवदनैस्सङ्ख्येवानरयूथपाः ।मण्डयिष्यन्तिवसुधांसनालैरिवपङ्कजैः ।।6.96.16।।
आज रणांगणात बाणांनी भेदलेल्या मुखांसह वानरयूथपती, देठासह कमळांसारखे, वसुधेला अलंकृत करतील।
Verse 17
अद्ययूथप्रचण्डानांहरीणांद्रुमयोधिनाम् ।मुक्तेनैकेषुणायुद्धेभेत्स्यामि च शतंशतम् ।।6.96.17।।
आज युद्धात मी सोडलेल्या एकेका बाणाने वृक्षांनी लढणाऱ्या त्या प्रचंड वानरांचे शेकडोच्या शेकडो देह भेदून टाकीन।
Verse 18
हतोभर्ताहतोभ्रातायासां च चतनयोहतः ।वधेनाद्यरिपोस्तासांकरोम्यश्रुप्रमार्जनम् ।।6.96.18।।
ज्यांच्या स्त्रियांचा पती मारला गेला, भाऊ मारला गेला आणि पुत्रही मारला गेला—शत्रूचा वध करून आज मी त्यांच्या अश्रूंचे पुसणे करीन।
Verse 19
अद्यमद्भाणनिर्भिन्नैःप्रकीर्णैर्गतचेतनैः ।करोमिवानरैर्युद्धेयत्नावेक्ष्यतलांमहीम् ।।6.96.19।।
आज युद्धात माझ्या बाणांनी विदीर्ण, सर्वत्र विखुरलेले व प्राणहीन वानरांनी मी पृथ्वी अशी भरून टाकीन की भूमितळ पाहणेही प्रयत्नानेच होईल।
Verse 20
अद्यगोमयवोगृध्राश्चये च मांसाशिनोऽपरे ।सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामिशत्रुमांसैश्शरार्दितैः ।।6.96.20।।
आज मी कोल्हे, गिधाडे आणि इतर मांसाहारी—सर्वांना—बाणांनी विदीर्ण शत्रुमांसाने तृप्त करीन।
Verse 21
कल्प्यतांमेरथंशीघ्रंक्षिप्रमानीयतांधनुः ।अनुप्रयान्तुमांयुद्धेयेऽत्रशिष्टानिशाचराः ।।6.96.21।।
माझा रथ त्वरित सज्ज करा; धनुष्यही लवकर आणा. येथे जे उरलेले निशाचर आहेत, त्यांनी युद्धात माझ्यामागे यावे.
Verse 22
तस्यतद्वचनंश्रुत्वामहापार्श्वोऽब्रवीद्वचः ।बलाध्यक्षान् स्थिथांस्तत्रबलंसंत्वर्यतामिति ।।6.96.22।।
त्याचे वचन ऐकून महापार्श्व तेथे उभ्या असलेल्या बलाध्यक्षांना म्हणाला— “सेना त्वरित सज्ज करा!”
Verse 23
बलाध्यक्षास्तुसम्रब्दाराक्षसांस्तान् गृहेगृहे ।चोदयन्तःपरिययुर्लङ्कांलघुपराक्रमाः ।।6.96.23।।
मग बलाध्यक्ष तत्पर होऊन, वेगवान पराक्रमाने, लंकेत घरोगरी फिरत त्या राक्षसांना उठवून जमण्यास प्रवृत्त करू लागले.
Verse 24
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
मग थोड्याच वेळात भयंकर दर्शन राक्षस बाहेर धावून आले. विकराळ मुखांनी गर्जत, भुजांवर नानाविध शस्त्रे धारण करून ते प्रकट झाले.
Verse 25
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
मग रावणाच्या आज्ञेने बलाध्यक्षाने घाईघाईने सारथीसह, आठ घोड्यांनी जुंपलेला वेगवान रथ आणला. तेव्हा स्वतेजाने दीप्त, भयंकर रावण त्या रथावर आरूढ झाला.
Verse 26
ततोमुहूर्तान्निष्पेतूराक्षसाभीमदर्शनाः ।नदन्तोभीमवदनानानाप्रहरणैर्भुजैः ।।6.96.24।।असिभिःपट्टसै: शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः ।शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भि: कूटमुद्गरैः ।।6.96.25।।यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्चपरश्वथै: ।भिन्दिपालैःशतघ्नीभिरन्यैश्चापिवरायुधैः ।।6.96.26।।
ते दंड, निर्मळ तेजस्वी चक्रायुधे व तीक्ष्ण परशू घेऊन—भिंदिपाल, शतघ्नी आणि इतर उत्तम आयुधांनी सुसज्ज होऊन पुढे निघाले।
Verse 27
अथानयद्बलाध्यक्षस्सत्वरोरावणाज्ञया ।द्रुतंसूतसमायुक्तंयुक्ताष्टतुरगंरथम् ।आरुरोहतदाभीमोदीप्यमानंस्वतेजसा ।।6.96.27।।
मग रावणाच्या आज्ञेने बलाध्यक्षाने घाईघाईने सारथीसह, आठ घोड्यांनी जुंपलेला वेगवान रथ आणला. तेव्हा स्वतेजाने दीप्त, भयंकर रावण त्या रथावर आरूढ झाला.
Verse 28
ततःप्रयातस्सहसाराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।।6.96.28।।रावणःसत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निवमेदिनीम् ।
त्यानंतर अनेक राक्षसांनी वेढलेला रावण सहसा निघाला; आपल्या गहन सामर्थ्याच्या भाराने जणू पृथ्वीच फाडीत आहे असे भासले।
Verse 29
रावणेनाभ्यनुज्ञातौमहापार्श्वमहोदरौ ।विरूपाक्षश्चदुर्धर्षोरथानारुरुहुस्तदा ।।6.96.29।।
रावणाची अनुमती मिळताच महापार्श्व व महोदर, तसेच दुर्धर्ष विरूपाक्षही तेव्हा आपल्या रथांवर आरूढ झाले।
Verse 30
तेतुहृष्टाविवर्धन्तोभिन्दन्तइवमेदिनीम् ।नादंघोरंविमुञ्चन्तोनिर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ।।6.96.30।।
ते हर्षित होऊन गर्वाने फुगलेले, जणू पृथ्वी फाडीत आहेत असे, घोर गर्जना करीत विजयाच्या आकांक्षेने बाहेर निघाले।
Verse 31
ततोयुद्धायतेजस्वीरक्षोगणबलैर्वृतः ।निर्ययावुद्यतधनुःकालान्तकयमोपमः ।।6.96.31।।
मग तेजस्वी रावण राक्षसगणांच्या बळाने वेढलेला, धनुष्य उचलून युद्धासाठी निघाला—जणू प्रलयकालचा यमच।
Verse 32
ततःप्रजविताश्वेनरथेन स महारथः ।द्वारेणनिर्ययौतेनयत्रतौरामलक्ष्मणौ ।।6.96.32।।
नंतर तो महारथी अतिवेगवान घोड्यांनी जुंपलेल्या रथावर, ज्या द्वाराने राम-लक्ष्मण उभे होते त्या दिशेने त्याच द्वारातून बाहेर पडला।
Verse 33
ततोनष्टप्रभःसूर्योदिशश्चतिमिरावृताः ।द्विजाश्चनेदुर्घोराश्चसञ्चचाल च मेदिनी ।।6.96.33।।
तेव्हा सूर्याची प्रभा जणू मावळली; दिशा अंधाराने झाकल्या गेल्या; पक्षी घोर आवाजात ओरडले आणि पृथ्वीही थरथरली।
Verse 34
ववर्षरुधिरंदेवश्चस्खलुश्चतुरङ्गमाः ।ध्वजाग्रेन्यपतद्गृध्रोविनेदुश्चाशिवाःशिवाः ।।6.96.34।।
आकाशातून जणू रक्तवृष्टी झाली; घोडे ठेचकाळले; ध्वजाच्या टोकावर गिधाड येऊन बसले; आणि अशुभ कोल्हे भयावह रडू लागले।
Verse 35
नयनंचास्फुरद्वामंवामोबाहुरकम्पत ।विवर्णवदनश्साकतिंचिदभ्रश्यतस्वनः ।।6.96.35।।
त्याची डावी डोळा फडफडला, डावा बाहू थरथरला। मुख फिकट झाले आणि स्वरही काहीसा तुटक व भरड झाला॥
Verse 36
ततोनिष्पततोयुद्धेदशग्रीवस्यरक्षसः ।रणेनिधनशंसीनिरूपाण्येतानिजज्ञिरे ।।6.96.36।।
मग युद्धासाठी धावून निघालेल्या राक्षस दशग्रीवासाठी रणात निधन सूचित करणारी ही भयानक चिन्हे प्रकट झाली॥
Verse 37
अन्तरिक्षात्पपातोल्कानिराघतसमनिर्घास्वना ।विनेदुरशिवागृध्रावायसैरभिमिश्रिताः ।।6.96.37।।
आकाशातून उल्का कोसळली; वज्रगर्जनेसारखा भयंकर निनाद झाला. गिधाडे व कावळे यांच्यासह अशिवा (कोल्हिणी) यांच्या अपशकुनी किंकाळ्या घुमू लागल्या॥
Verse 38
एतानचिन्तयन्घोरानुत्पातान्समवस्थितान् ।निर्ययौरावणोमोहाद्वधार्थंकालचोदितः ।।6.96.38।।
उद्भवलेल्या या घोर उत्पातांचा विचार न करता, मोहाने आंधळा झालेला आणि काळाने प्रेरित रावण आपल्या वधासाठीच बाहेर पडला॥
Verse 39
तेषांतुरथघोषेणराक्षसानांमहात्मनाम् ।वानराणामपिचमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।।6.96.39।।
त्या महात्मा राक्षसांच्या रथांच्या गर्जनेने वानरांची सेनाही पुढे सरकली—युद्धासाठीच सज्ज होत॥
Verse 40
तेषांतुतुमुलंयुद्धंबभूवकपिरक्षसाम् ।अन्योन्यमाह्वयानानांक्रुद्धानांजयमिच्छताम् ।।6.96.40।।
मग वानर आणि राक्षस यांच्यात घनघोर युद्ध पेटले। दोन्ही बाजू क्रुद्ध होऊन एकमेकांना ललकारत विजयाची इच्छा करीत होत्या।
Verse 41
ततःक्रुद्धोदशग्रीवश्शरैःकाञ्चनभूषणैः ।वानराणामनीकेषुचकारकदनंमहत् ।।6.96.41।।
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या दशग्रीवाने सुवर्णभूषित बाणांनी वानरांच्या सैन्यरचनेत मोठा संहार केला।
Verse 42
विकृत्तशिरसःकेचिद्रावणेनवलीमुखाः ।केचिद्विच्छिन्नहृदयाःकेचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ।।6.96.42।।
रावणामुळे काही वानरांची मस्तके विदीर्ण झाली, काहींची हृदये फाटली, तर काही कानांपासून वंचित झाले।
Verse 43
निरुच्छवासाहताःकेचित्केचित्पार्श्वेषुदारिताः ।केचिद्विभिन्नशिरसःकेचिच्चक्षुर्विनाकृताः ।।6.96.43।।
काही जखमी होऊन श्वासरहित (मृत) झाले, काहींचे पार्श्व फाडले गेले, काहींची मस्तके चिरडली गेली, तर काहींचे डोळे काढून टाकले गेले।
Verse 44
जिथे जिथे रथावरून दशानन क्रोधाने डोळे विस्फारून विकृत होऊन पुढे सरकला, तिथे तिथे वानर-यूथपती त्याच्या बाणांच्या झडीचा वेग सहन करू शकले नाहीत।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s decision to escalate personally into battle despite civic grief and repeated death-portents. Ethically, the chapter frames a leadership failure: policy driven by revenge and rage overrides prudence, counsel, and the interpretive warnings of nimittas (omens).
The sarga emphasizes that krodha and moha distort perception: even clear indicators of impending ruin are dismissed when ego and retaliation dominate. It also illustrates epic causality—adharma intensifies violence yet simultaneously accelerates self-destruction.
Laṅkā is presented as a city in collective distress, heard “house after house,” underscoring war’s social footprint. The battlefield threshold is marked by chariot sounds and mass sortie, while the wider cosmos (sun, directions, meteors) functions as a cultural omen-field validating the epic’s moral universe.