Sarga 117

Verse 1

स उवाचमहाप्रामस्सोऽभिवाद्यप्लवङ्गमः ।रामंवचनमर्थज्ञोवरंसर्वधनुष्मताम् ।।।।

तो महाप्राज्ञ, अर्थज्ञ असा वानर श्रीरामांना—सर्व धनुर्धरांतील श्रेष्ठाला—वंदन करून सारगर्भ वचन बोलला।

Verse 2

यन्निमित्तोऽयमारम्बःकर्मणांयःफलोदयः ।तांदेवींशोकसन्तप्तांद्रष्टुमर्हसिमैथिलीम् ।।।।

जिच्या निमित्ताने हा आरंभ झाला आणि जिच्यासाठी कर्मांचे फळ आज प्रकट झाले—त्या शोकाने संतप्त देवी मैथिलीचे तू दर्शन करावे।

Verse 3

साहिशोकसमाविष्टाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।मैथिलीविजयंश्रुत्वाद्रष्टुंत्वामभिकाङ्क्षति ।।।।

मैथिली शोकाने व्याप्त असून तिचे डोळे अश्रूंनी व्याकुळ झाले आहेत; तुमच्या विजयाचे वृत्त ऐकून ती तुम्हाला पाहण्याची उत्कंठा धरते।

Verse 4

पूर्वकात्प्रत्ययाच्चाहमुक्तोविश्वस्तयातया ।भर्तारंद्रष्टुमिच्छामिकृतार्थंसहलक्ष्मणम् ।।।।

पूर्वीही, माझ्यावर विश्वास ठेवून, तिने मला सांगितले—“लक्ष्मणासह कृतार्थ झालेल्या माझ्या पतीचे मला दर्शन घ्यायचे आहे।”

Verse 5

एवमुक्तोहनुमतारामोधर्मभृतांवरः ।आगच्छत्सहसाध्यानमीषद्भाष्पपरिप्लुतः ।।।।

हनुमानाने असे सांगितल्यावर, धर्मधारणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ राम सहसा चिंतनात मग्न झाले; त्यांच्या डोळ्यांत किंचित अश्रू दाटले।

Verse 6

दीर्घमुष्णंविनिःश्वस्यजगतीमवलोकयन् ।उवाचमेघसङ्काशंविभीषणमुपस्थितम् ।।।।

दीर्घ व उष्ण श्वास सोडून, दृष्टी भूमीकडे झुकवून, मेघासारखा श्याम वर्ण असलेल्या जवळ उभ्या विभीषणास राम म्हणाला।

Verse 7

दिव्याङ्गरागांवैदेहींदिव्याभरणभूषिताम् ।इहसीतांशिरःस्नातामुपस्थापयमाचिरम् ।।6.117.7।।

‘दिव्य अंगराग लावलेली, दिव्य आभूषणांनी भूषित, शिरःस्नान करून ताजीतवानी झालेली वैदेही सीता इथे विलंब न करता उपस्थित कर।’

Verse 8

एवमुक्तस्तुरामेणत्वरमाणोविभीषणः ।प्रविश्यान्तःपुरंसीतांस्त्रीभिस्स्वाभिरोचदयत् ।।।।

रामाने असे सांगितल्यावर विभीषण घाईघाईने अंतःपुरात गेला आणि आपल्या स्त्रियांकडून सीतेला बोलावले।

Verse 9

ततस्सीतांमहाभागांदृष्टवोवाचविभीषणः ।मूर्ध्निबद्धाञ्जलिश्रीमान्विनीतोराक्षसेश्वरः ।।।।

त्यानंतर महाभागा सीतेला पाहून श्रीमान् राक्षसेश्वर विभीषण मस्तकी अंजली बांधून, विनयाने म्हणाला।

Verse 10

दिव्याङ्गरागावैदेहीदिव्याभरणभूषिता ।यानमारोहभद्रंतेभर्तात्वांद्रष्टुमिच्छति ।।।।

दिव्य अंगरागाने सुगंधित व दिव्य आभरणांनी भूषित वैदेही! या यानावर आरूढ हो; तुझे कल्याण असो। तुझा पती तुला पाहू इच्छितो।

Verse 11

एवमुक्तातुवैदेहीप्रत्युवाचविभीषणम् ।अस्नात्वाद्रष्टुमिच्छामिभर्तारंराक्षसेश्वर ।।।।

असे ऐकून वैदेही विभीषणास म्हणाली—हे राक्षसेश्वर! मी स्नान न करता माझ्या पतीचे दर्शन घेऊ इच्छिते।

Verse 12

तस्यास्तद्वचनंश्रुत्वाप्रत्युवाचविभीषणः ।यथाहरामोभहर्तातेतत्तथाकर्तुमार्हसिमार्हसि ।।।।

तिचे वचन ऐकून विभीषण म्हणाला—जसे तुझा पती श्रीराम सांगतो, तसेच तुला करणे योग्य आहे।

Verse 13

तस्यतद्वचनंश्रुत्वामैथिलीपतिदेवता ।भर्तृभक्त्यावृतासाध्वीतथेतिप्रत्यभाषत ।।।।

त्याचे वचन ऐकून, पतीदेवता मानणारी मैथिली, पतिभक्तीने आवृत ती साध्वी म्हणाली—“तथास्तु।”

Verse 14

ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।।।

त्यानंतर विभीषणाने सीतेला शिरःस्नान घालून विधिपूर्वक शृंगार करविला. ती अमूल्य अलंकारांनी विभूषित व अमूल्य वस्त्रे परिधान केलेली होती. उत्तम वस्त्रांनी आच्छादित तेजस्वी पालखीत तिला बसवून, अनेक राक्षसांच्या पहाऱ्यात, तो तिला (श्रीरामांकडे) घेऊन आला.

Verse 15

ततस्सीतांशिरःस्नातांसंयुक्तांप्रतिकर्मणा ।महार्हाभरणोपेतांमहार्हाम्बरधारिणीम् ।।6.117.14।।आरोप्यशिबिकांदीप्तांपरार्घ्याम्बरसम्वृताम् ।राक्षसैर्भहुभिर्गुप्तामाजहारविभीषणः ।।6.117.15।।

त्यानंतर विभीषणाने सीतेला शिरःस्नान घालून विधिपूर्वक शृंगार करविला. ती अमूल्य अलंकारांनी विभूषित व अमूल्य वस्त्रे परिधान केलेली होती. उत्तम वस्त्रांनी आच्छादित तेजस्वी पालखीत तिला बसवून, अनेक राक्षसांच्या पहाऱ्यात, तो तिला (श्रीरामांकडे) घेऊन आला.

Verse 16

सोऽभिगम्यमहात्मानंज्ञातावपिध्यानमास्थितम् ।प्रणतश्चप्रहृष्टश्चप्राप्तांसीतांन्यवेदयत् ।।।।

तो महात्म्याजवळ जाऊन, त्यांना ध्यानस्थ असल्याचे जाणून, नम्रपणे प्रणाम करून आनंदित होऊन, सीता आल्याचे निवेदन केले.

Verse 17

तामागतामुपश्रुत्यरक्षोगृहचिरोषिताम् ।हर्षोदैन्यंच रोषश्चत्रयंराघवमाविशत् ।।।।

राक्षसांच्या गृहात दीर्घकाळ राहिलेल्या सीतेच्या आगमनाची वार्ता ऐकून राघवाला एकाच वेळी तीन भावांनी व्यापले—हर्ष, दैन्य आणि रोष.

Verse 18

ततःपार्श्वगतंदृष्टवासविमर्शंविचारयन् ।विभीषणमिदंवाक्यमहृष्टोराघवोऽब्रवीत् ।।।।

त्यानंतर राघव अप्रसन्न होऊन, विचारपूर्वक मनन करत, जवळ उभ्या असलेल्या विभीषणाकडे पाहून हे वचन बोलला.

Verse 19

राक्षसाधिपतेसौम्यनित्यंमद्विजयेरत ।वैदेहीसंनिकर्षंमेशीघ्रंसमुपगच्छतु ।।।।

हे सौम्य राक्षसाधिपती, जो सदैव माझ्या विजयात तत्पर आहे—वैदेहीला शीघ्र माझ्या सन्निध आणावे।

Verse 20

तस्यतद्वचनंश्रुत्वाराघवस्यविभीषणः ।तूर्णमुत्सारणंतत्रकारयामासधर्मवित् ।।।।

राघवाचे ते वचन ऐकून धर्मज्ञ विभीषणाने तेथे त्वरित लोकांना दूर करून जागा मोकळी करविली।

Verse 21

कञ्चुकोष्णीषिणस्तत्रवेत्रजर्जरपाणयः ।उत्सारयन्तस्तान्योधान्समन्तात् परिचक्रमुः ।।।।

तेथे कंचुक व उष्णीष धारण केलेले, हातात दंड घेतलेले पुरुष सर्व बाजूंनी फिरत योद्ध्यांना दूर सारून जागा मोकळी करू लागले।

Verse 22

ऋक्षाणांवानराणां च राक्षसानां च सर्वशः ।वृन्दान्युत्सार्यमाणानिदूरमुत्तस्थुरन्ततः ।।।।

ऋक्ष, वानर आणि राक्षस यांचे वृंद सर्वत्र दूर सारले गेले; अखेरीस ते त्या ठिकाणापासून दूर जाऊन उभे राहिले।

Verse 23

तेषामुत्सार्यमाणानांनिःस्वनःसुमहानभूत् ।वायुनोद्धूयामानस्यसागरस्येवनिःस्वनः ।।।।

ते लोक हुसकावून मागे ढकलले जात असता, तेव्हा अतिशय प्रचंड गजर उठला—जणू वाऱ्याने उसळलेल्या समुद्राचा निनाद।

Verse 24

उत्सार्यमाणान् दृष्टवाथजगत्यांजातसम्भ्रमान् ।दाक्षिण्यात्तदमर्षाच्चवारयामासराघवः ।।।।

लोकांना हुसकावून दूर केले जात आहे व ते घाबरून गोंधळले आहेत असे पाहून, राघवाने दयेमुळेही आणि त्या प्रकारावरील रोषामुळेही, तो गोंधळ थांबविला।

Verse 25

संरम्बश्चाब्रवीद्रामश्चक्षुषाप्रदहन्निव ।विभीषणंमहाप्राज्ञंसोपालम्बमिदंवचः ।।।।

क्रोधाने भरून, जणू नजरेनेच जाळीत असल्याप्रमाणे, रामाने महाप्राज्ञ विभीषणास उपालंभयुक्त असे हे वचन सांगितले।

Verse 26

किमर्थंमामनादृत्यक्लिश्यतेऽयंत्वयाजनः ।निवर्तयैनमुद्योगंजनोऽयंस्वजनोमम ।।।।

‘माझा अनादर करून हा जनसमुदाय तू का क्लेशात टाकतोस? हा गोंधळ थांबव; हे लोक माझेच स्वजन आहेत.’

Verse 27

न गृहाणि न वस्त्राणि न प्राकारास्तिरस्क्रिया ।नेदृशाराजसत्कारावृत्तमावरणंस्त्रियाः ।।।।

‘स्त्रीचे रक्षण ना घरे करतात, ना वस्त्रे, ना तटबंदी, ना पडदा; तसेच असे राजसत्कार व वेढाही—हे तिचे खरे आवरण नाही.’

Verse 28

व्यसनेषु न कृच्छ्रेषु न युद्धेषुस्वयंवरे ।न क्रतौनोविवाहेवादर्शनंदूष्यतेस्त्रियाः ।।।।

आपत्ती वा कठीण प्रसंगी, युद्धात, स्वयंवरात, यज्ञकर्मात किंवा विवाहसमयी—स्त्रीचे सार्वजनिक दर्शन होणे दोष मानले जात नाही।

Verse 29

सैषाविपद्गताचैवकृच्छ्रेव च महतिस्थिता ।दर्शनेनास्तिदोषोऽस्यामत्समीपेविशेषतः ।।।।

ती निश्चयच विपत्तीत पडली असून मोठ्या संकटात आहे; तिचे दर्शन होण्यात काहीही दोष नाही—विशेषतः माझ्या सान्निध्यात।

Verse 30

विसृज्यशिबिकांतस्मात्पद्भ्यामेवोपसर्पतु ।समीपेममवैदेहींपश्यन्त्वेतेवनौकसः ।।।।

म्हणून पालखी बाजूस ठेवून वैदेहीने पायीच माझ्या जवळ यावे; आणि हे वनवासी वानर माझ्या सन्निधानी तिला पाहोत।

Verse 31

एवमुक्तस्तुरामेणसविमर्शोविभीषणम् ।रामस्योपानयसतीतांसन्निकर्षंविनीतवत् ।।।।

रामाने असे सांगितल्यावर, विचार करून, विभीषणाने विनयाने सीतेला रामाच्या सन्निधीत आणले।

Verse 32

ततोलक्ष्मणसुग्रीवौहनूमांश्चप्लवङ्गमः ।निशम्यवाक्यंरामस्यबभूवुर्व्यथिताभृशम् ।।।।

मग रामाचे वचन ऐकून लक्ष्मण, सुग्रीव आणि वानर हनुमान फारच व्यथित झाले।

Verse 33

कलत्रनिरपेक्ष्षैश्चइङ्गितैरस्यदारुणैः ।अप्रीतमिवसीतायांतर्कयन्तिस्मराघवम् ।।।।

त्याच्या कठोर व पत्नीविषयी उदासीन भासणाऱ्या इशाऱ्यांवरून ते असा तर्क करू लागले की राघव सीतेवर अप्रसन्न आहे।

Verse 34

लज्जयात्ववलीयन्तीस्वेषुगात्रेषुमैथिली ।विभीषणेनानुगताभर्तारंसाभ्यवर्तत ।।।।

लज्जेने संकोचलेली मैथिली, विभीषणाच्या मागोमाग, आपल्या पतीजवळ आली।

Verse 35

विस्मयाच्छप्रहर्षाच्चस्नेहाच्चपतिदेवता ।उदैक्षतमुखंभर्तुःसौम्यंसौम्यतरानना ।।।।

विस्मय, हर्ष आणि स्नेह यांनी भरून, पतीलाच देव मानणारी पतिदेवता सीता आपल्या भर्त्याच्या त्या सौम्य मुखाकडे पाहू लागली; तिचे स्वतःचे मुख तर त्याहूनही अधिक सौम्य होते।

Verse 36

अथसमपनुदन्मनःक्लमंसासुचिरमदृष्टमुदीक्ष्यवैप्रियस्य ।वदनमुदितचन्द्रपूर्णकान्तंविमलशशाङ्कनिभाननातदानीम् ।।।।

मग निर्मळ चंद्रासारख्या मुखाची सीता, दीर्घकाळ न पाहिलेल्या प्रियतमाच्या—उदित पूर्णचंद्रासारख्या तेजस्वी—मुखाकडे पाहताच मनाचा सारा क्लेश दूर झाला; आणि त्या क्षणी तिचे मुखही निष्कलंक चंद्राप्रमाणे उजळून निघाले।