Sarga 33
सरमा-सीता संवादः (Saramā Consoles Sītā; Preparations in Laṅkā)
युद्धकाण्ड
या सर्गात अशोकवनिकेसारख्या बंदिवासस्थानी शोकाने व्याकुळ होऊन मूर्च्छितप्राय झालेल्या वैदेही सीतेजवळ करुणामयी राक्षसी सरमा येऊन तिला धीर देते. ती सांगते की सीता व रावण यांचा संवाद तिने ऐकला; म्हणूनच रावण अस्वस्थ आहे—कारण रामाला झोपेत कपटाने मारणे शक्य नाही आणि त्यांचा वध अशक्यच मानला जातो. तसेच वृक्षांना शस्त्रासारखे उचलणारे वानरयोद्धे रामाच्या संरक्षणाखाली असल्याने त्यांना मारणे कठीण आहे—जसे इंद्ररक्षित देव. यानंतर सरमा रामाचे गुण वारंवार उजागर करते—धर्मात्मा, कीर्तिमान, धनुर्धर, विशालवक्ष, अजेय; आणि लक्ष्मणही सह-रक्षक आहे. ती परिस्थितीची वार्ता देते: राम समुद्र पार करून दक्षिण किनाऱ्यावर सैन्यासह तळ देऊन आहेत; गुप्तहेरांनी लंकेत ही बातमी पोहोचवली आहे; रावण मंत्र्यांशी सल्लामसलत करीत आहे. पुढे लंकेतील युद्धतयारीचा कोलाहल ऐकू येतो—नगारे-भेरी, घंटानाद, रथ-घोडे-हत्तींचा गजर, शस्त्र-कवचांची सज्जता—आगामी संग्रामाची चाहूल देणारा. शेवटी सरमा सीतेला धर्मयुक्त उपदेश करते की दिवाकर सूर्याची शरण घ्यावी, कारण तो प्राण्यांच्या भाग्याचा नियंता आहे.
Shlokas
Verse 1
सीतांतुमोहितांदृष्टवासरमानामराक्षसी ।आससादाथवैदेहींप्रियांप्रणयिनींसखी ।।।।
शोकाने व्याकुळ झालेल्या सीतेला पाहून सरमा नावाची राक्षसी—जी तिची प्रिय, स्नेहाळू व विश्वासू सखी होती—वैदेहीजवळ येऊन पोहोचली।
Verse 2
मोहितांराक्षसेन्द्रेणसीतांपरमदुःखिताम् ।आश्वासयामासतदासरमामृदुभाषिणी ।।।।
तेव्हा राक्षसराजाने मोहात पाडलेली व परम दुःखात बुडालेली सीता हिला मृदुभाषिणी सरमाने धीर दिला।
Verse 3
साहितत्रकृतामित्रंसीतयारक्ष्यमाणया ।रक्षन्तीरावणादिष्टासानुक्रोशादृढव्रता ।।।।
तेथे रावणाच्या आज्ञेने नेमलेली ती करुणामयी, दृढव्रता स्त्री सीतेशी मैत्री करूनही तिचे रक्षण व सेवा करीत राहिली॥
Verse 4
साददर्शसखीसीतांसरमानष्टचेतनाम् ।उपावृत्त्योत्थितांध्वस्तांबडबामिवपांसुलाम् ।।।।
तेव्हा सखी सरमाने सीतेला शुद्ध हरपलेली, लोळत उठलेली, विस्कटलेली व धुळीने माखलेली—जणू मळकट भूमीवर लोळलेली घोडी—अशी पाहिली।
Verse 5
तांसमाश्वासयामाससखीस्नेहेनसुव्रता ।समाश्वसिहिवैदेही माभूत्तेमवसोव्यथा ।।।।
तेव्हा सुव्रता सखी सरमाने स्नेहाने तिला धीर दिला—“हे वैदेही! धीर धर; तुझ्या मनात कोणतीही व्यथा राहू नये।”
Verse 6
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।।।
“रावणाने तुला जे सांगितले आणि तू स्वतः जे उत्तर दिलेस—हे भिरू! सखीस्नेहाने मी ते सर्व ऐकले आहे।”
Verse 7
उक्तायद्रावणेनत्वंप्रत्युक्तश्चस्वयंत्वया ।सखीस्नेहेनतभदीरुमयासर्वंप्रतिश्रुतम् ।।6.33.6।।लीनयागहनेशून्येभयमुत्सृज्यरावणात् ।तवहेतोर्विशालाक्षी नहिमेजीवितंप्रियम् ।।6.33.7।।
विशालाक्षि! निर्जन व दाट जागी लपून मी रावणाचे भय टाकून दिले आहे. तुझ्यासाठी मला माझे जीवनही प्रिय नाही.
Verse 8
ससम्भ्रान्तश्चनिष्क्रान्तोयत्कृतेराक्षसाधिपः ।तच्चमेविदितंसर्वमभिनिष्क्रम्यमैथिलि:।। ।।
हे मैथिली, ज्या कारणाने राक्षसाधिपती घाबरून बाहेर निघाला आणि मग परतला—ते सर्व मला पूर्णपणे विदित आहे।
Verse 9
नशक्यंसौप्तिकंकर्तुंरामस्यविदितात्मनः ।वधश्चपुरुषव्याघ्रेतस्मिन्नैवोपपद्यते ।।।।
आत्मतत्त्व जाणणाऱ्या श्रीरामावर झोपेत लपून हल्ला करणे शक्य नाही; आणि त्या पुरुषव्याघ्रासाठी मृत्यूही योग्य ठरत नाही।
Verse 10
नत्वेववानराहन्तुंशक्याःपादपयोधिपः ।सुरादेवर्षभेणेवरामेणहिसुरक्षिताः ।।।।
वृक्षांना शस्त्र करणारे ते वानरवीर खरे तर मारता येत नाहीत; कारण देवाधिदेव जसा देवांचे रक्षण करतो, तसे राम त्यांचे रक्षण करीत आहेत।
Verse 11
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।।।
हे सीते! तो श्रीमान् राघव दीर्घ भुजांचा, विशाल वक्षस्थळाचा, तेजस्वी प्रतापवान, धनुर्धर, सुदृढ देहाचा, धर्मात्मा व भूमीवर विख्यात आहे. तो सदैव स्वतःचे आणि इतरांचेही रक्षण करणारा पराक्रमी रक्षक आहे. भ्राता लक्ष्मणासह तो कुशल, नीतिशास्त्र जाणणारा आहे. अचिंत्य बल व पुरुषार्थाने तो शत्रुसैन्यांच्या समूहांचा संहार करणारा आहे. हे सीते! तो शत्रुनिबर्हण श्रीमान् राघव मारला गेलेला नाही।
Verse 12
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
अयुक्त बुद्धीच्या कृत्यांनी आणि सर्व प्राण्यांचा विरोध करणाऱ्या त्या मायावीने क्रोधाने येथे तुझ्यावर ही माया सोडली आहे।
Verse 13
दीर्घवृत्तभुज्शीमान्महोरस्कःप्रतापवान् ।धन्वीसंहननोपेतोधर्मात्माभुविविश्रुतः ।।6.33.11।।विक्रान्तोरक्षितानित्यमात्मनश्चपरस्यच ।लक्ष्मणेनसहभ्रात्राकुशलीनयशास्त्रवित् ।।6.33.12।।हन्तापरबलौघनामचिन्त्यबलपौरुषः ।नहतोराघवश्रशीमान्सीते: शत्रुनिबर्हणः ।।6.33.13।।
तुझा सर्व शोक दूर होवो; कल्याण तुझ्या समोर उभे आहे. निश्चयच लक्ष्मी तुझ्याकडे येईल—आता माझ्याकडून प्रिय व हर्षदायक वचन ऐक।
Verse 14
अयुक्तबुद्धिकृत्येनसर्वभूतविरोधिना ।इहप्रमुक्तारौद्रेणमायामायाविदात्वयि ।।।।
अयुक्त बुद्धीच्या कृत्यांनी आणि सर्व प्राण्यांचा विरोध करणाऱ्या त्या मायावीने क्रोधाने येथे तुझ्यावर ही माया सोडली आहे।
Verse 15
शोकस्तेविगतस्सर्वःकल्याणंत्वामुपस्थितम् ।ध्रुवंत्वांभजतेलक्ष्मीःप्रियंतेप्रीतिकरंशृणुः ।।।।
तुझा सर्व शोक दूर होवो; कल्याण तुझ्या समोर उभे आहे. निश्चयच लक्ष्मी तुझ्याकडे येईल—आता माझ्याकडून प्रिय व हर्षदायक वचन ऐक।
Verse 16
उत्तीर्यसागरंरामस्सहवानरसेनया ।सन्निविष्टःसमुद्रस्यतीरमासाद्यदक्षिणम् ।।।।
वानरसेनेसह श्रीरामांनी सागर पार केला आणि समुद्राच्या दक्षिण तीरावर पोहोचून तेथे दृढपणे तळ ठोकून बसले।
Verse 17
दृष्टोमेपरिपूर्णार्थःकाकुत्स्थस्सहलक्ष्मणः ।सहितैस्सागरान्तस्थैर्बलैस्तिष्ठतिरक्षितः ।।।।
मी काकुत्स्थकुमाराला—ज्यांचा हेतू पूर्ण झाला आहे—लक्ष्मणासह पाहिले; समुद्रतटावर तैनात असलेल्या सैन्यांनी वेढलेला तो सुरक्षित उभा आहे।
Verse 18
अनेनप्रेषितायेचराक्षसालघुविक्रमाः ।राघवस्तीर्णइत्येवप्रवृत्तिस्तैरिहाहृता ।।।।
आणि त्याने पाठविलेले ते वेगवान राक्षस येथे ही वार्ता घेऊन आले आहेत—‘राघव सागर पार करून आला आहे।’
Verse 19
सतांश्रुत्वाविशालाक्षी: प्रवृत्तिंराक्षसाधिपः ।एषमन्त्रयतेसर्वैस्सचिवैस्सहरावणः ।।।।
हे विशालाक्षि (सीते)! सत्पुरुषांकडून आलेला सत्य वृत्तांत ऐकून राक्षसाधिपती रावण आता आपल्या सर्व मंत्र्यांसह पुढील उपायाचा विचार करीत आहे।
Verse 20
इतिब्रुवाणासरमाराक्षसीसीतयासह ।सर्वोद्योगेनसैन्यानांशब्दंशुश्रावभैरवम् ।।।।
अशा रीतीने सीतेशी बोलत असताना राक्षसी सरमाने सैन्यांच्या सर्व प्रकारच्या तयारीतून उठणारा भयानक गजर ऐकला।
Verse 21
दण्डनिर्घातवादिन्याश्रुत्वाभेर्यामहास्वनम् ।उवाचसरमासीतामिदंमधुरभाषिणी ।।।।
दंड व गदा आदळल्यासारखा निनाद करणाऱ्या भेरीचा महान गजर ऐकून मधुरभाषिणी सरमाने सीतेला हे सांगितले।
Verse 22
सन्नाहजननीह्येषाभैरवाभीरु: भेरिका ।भेरीनादंचगम्भीरंशृणुतोयदनिःस्वनम् ।।।।
हे भीरु! ही भैरव भेरीच युद्धसज्जेला जन्म देणारी आहे; मेघगर्जनेसारखा गंभीर भेरी-नाद ऐक।
Verse 23
कल्प्यन्तेमत्तमातङ्गायुज्यन्तेरथवाजिन ।हृष्यन्तेतुरगारूढाःप्रासहस्तस्सहस्रशः ।।।।
मत्त हत्ती रचले जात आहेत, रथ व घोडे जुंपले जात आहेत। हातात भाले घेऊन हजारो अश्वारूढ चढताना हर्षित होत आहेत॥
Verse 24
तत्रतत्रचसन्नद्धास्सपततनिपदातयः ।अपूर्यन्तेराजमार्गास्सैन्यैरद्भुतदर्शनैः ।।।।वेगवभदिन्नदभदिश्चतोयौघैरिवसागरः ।
इथे-तिथे सन्नद्ध पायदळ धावून येऊन एकवटत आहे। अद्भुतदर्शन सैन्यांनी राजमार्ग भरून जात आहेत—वेगवान व गर्जन करणारे—जणू प्रचंड जलप्रवाहांनी सागर उसळावा॥
Verse 25
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।।।
पहा—राक्षसांची तेजस्वी शस्त्रे, चर्मढाली व कवचे, तसेच अलंकृत रथ, घोडे आणि हत्ती यांची झळाळी। हर्षित व पराक्रमी राक्षसांचा हा गोंधळ आहे; ते नानावर्णी प्रभा उधळीत आहेत—जसा उन्हाळ्याच्या घामट तापात अग्नी वन जाळीत जाळीत ज्वाला पसरवितो॥
Verse 26
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
पहा—तेजस्वी शस्त्रे, चर्मढाली व कवचे, तसेच अलंकृत रथ, घोडे आणि हत्ती। हा हर्षित व पराक्रमी राक्षस योद्ध्यांचा जमाव जमवितानाचा उन्मत्त गोंधळ आहे॥
Verse 27
शस्त्राणांचप्रसन्नानांचर्मणांवर्मणांतथा ।।6.33.25।।रथवाजिगजानांचभूषितानांचराक्षसाम् ।संभ्रमोराक्षसामेषहृषितानांतरस्विनाम् ।।6.33.26।।प्रभांविसृजतांपश्यनानावर्णांसमुत्थिताम् ।वनंनिर्धहतोघर्मेयथारूपंविभावसोः ।।6.33.27।।
पाहा, ते तेज पसरवीत आहेत—नानावर्ण प्रभा उफाळून सर्वत्र पसरत आहे; जसा ग्रीष्मतापात वन जाळीत असता अग्नीचे स्वरूप प्रकट होते तशी।
Verse 28
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।।।
घंटांचा घनघोर निनाद ऐका, रथांचा कडकडाट ऐका; हिणहिणणाऱ्या घोड्यांचा स्वर आणि तूर्यध्वनीसारखा गजर ऐका. शस्त्र उंचावून पुढे सरकणाऱ्या राक्षसेन्द्राच्या अनुयायी राक्षसांचा हा उन्मत्त, तुमुल, अंगावर शहारे आणणारा गोंधळ आहे।
Verse 29
घण्टानांशृणुनिर्घोषंरथानांशृणुनिःस्वनम् ।हयानांहेषमाणानांशृणुतूर्यध्वनिंयथा ।।6.33.28।।उद्यतायुधहस्तानांराक्षसेन्द्रानुयायिनाम् ।सम्भ्रमोरक्षसामेषतुमुलोरोमहर्षणः ।।6.33.29।।
शस्त्र उंचावून राक्षसेन्द्राच्या अनुयायी राक्षसांचा हा गोंधळ अत्यंत तुमुल व अंगावर शहारे आणणारा आहे।
Verse 30
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।।।
शोक नाश करणारी श्री तुझ्यावर कृपा करील आणि राक्षसांवर भय येईल। कमलनयन राम—जसा दैत्यांवर वासव—क्रोध जिंकून, अचिंत्य पराक्रमाने, रणात रावणाचा वध करून तुला पुन्हा प्राप्त करतील; तुझे पती तुला परत घेऊन जातील।
Verse 31
श्रीस्त्वांभजतिशोकघ्नीरक्षसांभयमागतम् ।रामःकमलपत्राक्षोदैत्यानामिववासवः ।।6.33.30।।निर्जित्यजितक्रोधस्त्वामचिन्तपराक्रमः ।रावणंसमरेहत्वाभर्तात्वाऽधिगमिष्यति ।।6.33.31।।
क्रोध जिंकून, अचिंत्य पराक्रमाने, तुझे पती रणात रावणाचा वध करून तुला पुन्हा प्राप्त करतील।
Verse 32
विक्रमिष्यतिरक्षस्सुभर्तातेसहलक्ष्मणः ।यथाशत्रुषुशत्रुघ्नोविष्णुनासहवासवः ।।।।
हे देवी! तुझा सुभर्ता श्रीराम लक्ष्मणासह राक्षसांवर आपला पराक्रम प्रकट करील—जसा शत्रुघ्न वासव (इंद्र) विष्णूसह शत्रूंवर विजय मिळवीत असे।
Verse 33
हिरामस्यक्षिप्रमङ्कागतांसतीम् ।अहंद्रक्ष्यामिसिद्धार्धांत्वांशत्रौविनिपातिते ।।।।
लवकरच मी तुला—सती व पुनः प्रतिष्ठित—शत्रू निहत झाल्यावर, कार्य सिद्ध होऊन, श्रीरामांच्या मांडीवर विराजमान पाहीन।
Verse 34
अश्रूण्यानन्दजानित्वंवर्तयिष्यसिशोभने ।समागम्यपरिष्वज्यतस्योरसिमहोरसः ।।।।
शोभने! त्याच्याशी भेटून, महावक्ष रामाच्या उराशी आलिंगन घेताना तू आनंदाश्रू ढाळशील.
Verse 35
अचिरान्मोक्ष्यतेसीते देवितेजघनंगताम् ।धृतामेताम्बहून्मासान्वेणींरामोमहाबलः ।।।।
सीते, देवि! अचिरात् महाबली राम तुझी ही एक वेणी—जी अनेक महिन्यांपासून जघनापर्यंत लोंबकळत आहे—सोडवील.
Verse 36
तस्यदृष्टवामुखंदेवी पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।मोक्ष्यसेशोकजंवारिनिर्मोकमिवपन्नगी ।।।।
देवि! त्याचे मुख उदित पूर्णचंद्रासारखे पाहून तू शोकातून आलेले अश्रू असे झटकून टाकशील, जशी नागीण कात टाकते.
Verse 37
रावणंसमरेहत्वानचिराद्धेवी: मैथिली: ।त्वयासमग्रःप्रिययासुखार्होलप्स्यतेसुखम् ।।।।
देवि मैथिली! लवकरच रणात रावणाचा वध करून, तुझ्यासह—प्रियेसह—तुझा प्रिय, सुखास पात्र, पूर्णत्वाने सुख प्राप्त करील.
Verse 38
समागतात्वंवीर्येणमोदिष्यसिमहात्मना ।सुवर्षेणसमायुक्तायथासस्येनमेदिनी ।।।।
त्या महात्म्याच्या आगमनाने तू त्याच्या पराक्रमामुळे आनंदित होशील; जशी सुसृष्टीच्या पावसाने युक्त पृथ्वी शस्यांनी हर्षित होते।
Verse 39
गिरिवरमभितोऽनुवर्तमानोहयइवमण्डलमाशुयःकरोति ।तमिहशरणमभ्युपैहिदेवंदिवसकरंप्रभवोह्ययंप्रजानाम् ।।।।
जो श्रेष्ठ पर्वताभोवती धावणाऱ्या घोड्यासारखा शीघ्र आपले मंडल पूर्ण करतो—त्या देव दिवसकर सूर्याची येथे शरण घे; कारण तोच प्रजांचा उद्गम व आधार आहे।
Frequently Asked Questions
The sarga addresses captivity ethics and psychological survival: Sītā’s despair is met by Saramā’s compassionate intervention, which combines emotional care with truthful intelligence—an act of moral agency by a rākṣasī operating under Rāvaṇa’s regime.
Dharma is portrayed as protective order rather than mere power: Rāma’s righteousness is framed as an active safeguard for allies, while Sītā is guided toward steadiness through assurance, discernment about threats, and a final gesture of śaraṇāgati (refuge) in the Sun as cosmic regulator.
Key landmarks include the ocean crossing and Rāma’s encampment on the southern seashore, contrasted with Laṅkā’s internal royal road and war infrastructure (drums, chariots, elephants), culminating in the cultural-religious invocation of Divasakara (the Sun) as a refuge.