Sarga 71

Verse 1

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।।।

आपले सैन्य व्यथित व छिन्नभिन्न झालेले, आणि अंगावर रोमांच उभे करणारा घोर कोलाहल पाहून; तसेच इंद्रतुल्य पराक्रम असलेले आपले भाऊ पडलेले पाहून; युद्धात पितृव्यही एकत्र घायाळ होऊन पडलेले पाहून; आणि राक्षसश्रेष्ठ असे भाऊ—युद्धोन्मत्त व मत्त—धरणीवर लोळताना पाहून—ब्रह्मदेवाने वर दिलेला, महातेजस्वी, पर्वतासारखा अतिकाय, देव-दानवांचा दर्प चिरडणारा, रणांगणात क्रोधाने प्रज्वलित झाला।

Verse 2

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।

आपले सैन्य व्यथित व छिन्नभिन्न झालेले, आणि अंगावर रोमांच उभे करणारा घोर कोलाहल पाहून; तसेच इंद्रतुल्य पराक्रम असलेले आपले भाऊ पडलेले पाहून; युद्धात पितृव्यही एकत्र घायाळ होऊन पडलेले पाहून; आणि राक्षसश्रेष्ठ असे भाऊ—युद्धोन्मत्त व मत्त—धरणीवर लोळताना पाहून—ब्रह्मदेवाने वर दिलेला, महातेजस्वी, पर्वतासारखा अतिकाय, देव-दानवांचा दर्प चिरडणारा, रणांगणात क्रोधाने प्रज्वलित झाला।

Verse 3

स्वबलंव्यथितंदृष्टवातुमुलंरोमहर्षणम् ।भ्रातृ़ंश्चनिहतान् दृष्टवाशक्रतुल्यपराक्रमान् ।।6.71.1।।पितृव्यौचापिसनृदृश्यसमरेसन्निघादितौ ।युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौराक्षसर्षभौ ।।6.71.2।।चुकोप च महातेजाब्रह्मदत्तवरोयुधि ।अतिकायोऽद्रिसङ्काशोदेवदानवदर्पहा ।।6.71.3।।

आपले सैन्य व्यथित व छिन्नभिन्न झालेले, आणि अंगावर रोमांच उभे करणारा घोर कोलाहल पाहून; तसेच इंद्रतुल्य पराक्रम असलेले आपले भाऊ पडलेले पाहून; युद्धात पितृव्यही एकत्र घायाळ होऊन पडलेले पाहून; आणि राक्षसश्रेष्ठ असे भाऊ—युद्धोन्मत्त व मत्त—धरणीवर लोळताना पाहून—ब्रह्मदेवाने वर दिलेला, महातेजस्वी, पर्वतासारखा अतिकाय, देव-दानवांचा दर्प चिरडणारा, रणांगणात क्रोधाने प्रज्वलित झाला।

Verse 4

स भास्करसहस्रस्यसङ्घातमिवभास्वरम् ।रथमास्थायशक्रारिरभिदुद्राववानरान् ।।।।

हजार सूर्यांच्या संयुक्त तेजासारखा दीप्तिमान असा शक्रारि रथावर आरूढ होऊन वानरांवर सरळ धावून आला।

Verse 5

स विस्फार्यमहाचापंकिरीटीमृष्टकुण्डलः ।नामविश्रावयामासननाद च महास्वनम् ।।।।

किरीटधारी व झळाळत्या कुंडलांनी भूषित लक्ष्मणाने महाधनुष्य टंकारले, आपले नाव मोठ्याने जाहीर केले आणि प्रचंड गर्जना केली।

Verse 6

तेनसिंहप्रणादेननामविश्रावणेन च ।ज्याशब्देन च भीमेनत्रासयामासवानरान् ।।।।

त्या सिंहगर्जनेने, आपल्या नावाच्या घोषाने, आणि धनुष्यज्येच्या भीषण टंकाराने त्याने वानरसेनेला भयभीत केले॥

Verse 7

तेदृष्टवादेहमाहात्म्यंकुम्भकर्णोऽयमुथतितः ।भयार्तावानरास्सर्वेसंश्रयन्तेपरस्परम् ।।।।

त्या देहाचे अपार माहात्म्य पाहून वानरवीर म्हणाले—“हा तर कुंभकर्णच पुन्हा उठला!” भयाने व्याकुळ होऊन सर्वजण परस्परांचा आधार घेत एकमेकांना घट्ट धरून राहिले।

Verse 8

तेतस्यरूपमालोक्ययथाविष्टोस्त्रिविक्रमे ।भयाद्वानरयूधास्तेविद्रवन्तिततस्ततः ।।।।

त्याचे रूप पाहून—जणू त्रिविक्रमाचा पराक्रम त्याच्यात संचारला आहे—भीतीने ती वानरसेना इकडे-तिकडे सर्व दिशांनी पळून जाऊ लागली।

Verse 9

तेऽतिकायंसमासाद्यवानरामूढचेतसः ।शरण्यंशरणंजग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।।।।

अतिकायासमोर येताच वानरवीरांची बुद्धी गोंधळली। रणांगणात ते शरण्य—लक्ष्मणाचे अग्रज श्रीराम—यांच्या शरणास गेले.

Verse 10

तोऽतिकायंकाकुत्स्थोरथस्थंपर्वतोपमम् ।ददर्शधवनिनंदूराद्गर्जन्तंकालमेघवत् ।।।।

तेव्हा काकुत्स्थवंशी रामाने दूरून अतिकाय पाहिला—रथावर उभा, पर्वतासारखा, धनुष्य धारण केलेला, आणि प्रलयकाळच्या मेघासारखा गर्जणारा।

Verse 11

स तंदृष्टवामहात्मानंराघवस्तुविसिस्मिये ।वानरान् सान्त्वयित्वा च विभीषणमुवाच ह ।।।।

त्या महात्म्याला पाहून राघव विस्मयचकित झाले। मग वानरांना धीर देऊन त्यांनी विभीषणास सांगितले।

Verse 12

कोऽसौपर्वतसङ्काशोधनुष्मान्हरिलोचनः ।युक्तेहयसहस्रेणविशालेस्यन्दनेस्थितः ।।।।

तो कोण आहे—पर्वतासारखा विशाल, धनुष्यधारी, हरित नेत्रांचा—जो हजार घोड्यांनी जोडलेल्या विशाल रथात उभा आहे?

Verse 13

य एषनिशितैश्शूलैस्सुतीक्णैःप्रासमुद्गरैः ।अर्चिष्मद्भिर्वृतोभातिभूतैरिवमहेश्वरः ।।।।

तो कोण आहे, जो धारदार त्रिशूळ, अतितीक्ष्ण भाले व गदा—अशा ज्वलंत शस्त्रांनी वेढलेला, भूतगणांनी वेढलेल्या महेश्वराप्रमाणे तेजस्वी भासतो?

Verse 14

कालजिह्वाप्रकाशाभिर्यएषोऽतिविराजते ।आवृतोरथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिवतोयदः ।।।।

तो कोण आहे, जो काळाच्या जिभेसारख्या प्रकाशमान रथशक्तींनी आच्छादित होऊन अत्यंत तेजस्वी दिसतो—जणू विजांनी वेढलेला मेघ?

Verse 15

धनूंषिचास्यसज्जानिहेमपृष्ठानिसर्वशः ।शोभयन्तिरथश्रेष्ठंशक्रचापमिवाम्बरम् ।।।।

त्याची सर्वत्र सज्ज, सुवर्णपृष्ठ धनुष्ये त्या श्रेष्ठ रथास अशीच शोभा देतात, जशी इंद्रधनुष्य आकाशाला अलंकृत करते।

Verse 16

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।।।

हा कोण राक्षस-शार्दूल, जो रणभूमीला तेजस्वी करीत, सूर्यतेजाने झळकणाऱ्या रथावर आरूढ होऊन रथींमध्ये श्रेष्ठ म्हणून पुढे येत आहे? ध्वजदंडाच्या शिखरावर प्रतिष्ठित राहु-चिन्हामुळे त्याचा ध्वज उजळतो; आणि सूर्यकिरणांसारख्या बाणांनी तो दहा दिशांना प्रकाशमान करीत आहे।

Verse 17

क एषरक्षश्शार्दूलोरणभूमिविराजयन् ।अभ्येतिरथिनांश्रेष्ठोरथेनादित्यतेजसा ।।6.71.16।।ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेनराहुणाभिविराजते ।सूर्यरमशिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।।6.71.17।।

त्याचे धनुष्यही तेजस्वी दिसते—त्रिवक्र, मेघगर्जनेसारखा नाद करणारे, सुवर्णपृष्ठाने अलंकृत—शतक्रतु (इंद्र) धनुष्याप्रमाणे प्रसिद्ध।

Verse 18

त्रिणतंमेघसन्नादंहेमपृष्ठमलङ्कृतम् ।शतक्रतुधनुःप्रख्यंधनुश्चास्यविराजते ।।।।

त्याचे धनुष्यही तेजस्वी दिसते—त्रिवक्र, मेघगर्जनेसारखा नाद करणारे, सुवर्णपृष्ठाने अलंकृत—शतक्रतु (इंद्र) धनुष्याप्रमाणे प्रसिद्ध।

Verse 19

स ध्वजस्सपताकश्चसानुकर्षोमहारथः ।चतुस्सादिसमायुक्तोमेघस्तनितानि ।।।।

तो महारथ ध्वज व पताकेसह, सर्व उपकरणांनी युक्त, चार सारथींनी समायुक्त होता आणि मेघगर्जनेसारखा गंभीर नाद करीत होता।

Verse 20

विंशतिर्दशचाष्टौ च तूण्योऽस्यरथमास्थिताः ।कार्मुकानि च भीमानिज्याश्चकाञ्चनपिङ्गळाः ।।।।

त्याच्या रथावर वीस तूणीर ठेवलेले होते, दहा भीषण धनुष्ये होती, आणि आठ कांचन-पिंगळवर्णी प्रत्यंचा यथास्थानी शोभत होत्या।

Verse 21

द्वौ च खडगौरथगतौपार्श्वस्थौपार्श्वशोभितौ ।चतुर्हस्तत्सरुयुतौव्यक्तहस्तदशायतौ ।।।।

रथाच्या दोन्ही बाजूंना शोभेसाठी दोन खड्ग लटकत होते; ते चार हात मापाच्या मूठीसह आणि स्पष्टपणे दहा हात लांब होते।

Verse 22

रक्तगण्ठगुणोधीरोमहापर्वतसन्निभः ।कालःकालमहावक्त्रोमेघस्थइवभास्करः ।।।।

गळ्यात रक्तवर्ण माळ धारण केलेला तो धीर पुरुष महापर्वतासारखा भासला; काळासारखा भीषण, अंधकारमय विशालमुख—जणू मेघांत लपलेला भास्कर।

Verse 23

काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यांभूजाभ्यामेषशोभते ।शृङ्गाभ्यामिवतुङ्गाभ्यांहिमवान् पर्वतोत्तमः ।।।।

सुवर्ण अङ्गदांनी बांधलेल्या दोन्ही भुजांमुळे तो असा शोभत होता, जसा दोन उंच शिखरांनी युक्त पर्वतराज हिमालय।

Verse 24

कुण्डलाभ्यांतुयस्यैतद्भतध्भातिशुभेक्ष ।पुनर्वस्वन्तरगतंपूर्णंभिंबमिवैंदवम् ।।।।

हे शुभनेत्रे! ज्याच्या दोन कुंडलांच्या मध्ये त्याचे मुख असे तेजस्वी भासते, जणू पुनर्वसु नक्षत्रांच्या मध्यभागी स्थित पूर्ण चंद्रबिंबच।

Verse 25

आचक्ष्वमेमहाबाहोत्वमेनंराक्षसोत्तमम् ।यंदृष्टवावानरास्सर्वेभयार्ताविद्रुतादिशः ।।।।

हे महाबाहो! मला सांग—हा राक्षसांतील श्रेष्ठ कोण आहे, ज्याला पाहताच सर्व वानर भयाक्रांत होऊन सर्व दिशांना पळून गेले?

Verse 26

स पृष्टोराजपुत्रेणरामेणामिततेजसा ।आचचक्षेमहातेजारघवायविभीषणः ।।।।

अमित तेजस्वी राजपुत्र रामाने विचारल्यावर महातेजस्वी विभीषणाने राघवाला त्याचे वर्णन सांगितले।

Verse 27

दशग्रीवोमहातेजाराजावैश्रवणानुजः ।भीमकर्मामहोत्साहोरावणोराक्षसाधिपः ।।।।

दशग्रीव, महातेजस्वी राजा—वैश्रवणाचा धाकटा भाऊ—भीषण कर्म करणारा, महोत्साही रावण हा राक्षसांचा अधिपती आहे।

Verse 28

तस्यासीद्वीर्यवान्पुत्रोरावणप्रतिमोरणे ।वृद्धसेवीश्रुतिधरस्सर्वास्त्रविदुषांवरः ।।।।

त्याला एक पराक्रमी पुत्र झाला, जो रणांगणात रावणासमान होता; तो वृद्धसेवी, श्रुतिधर आणि सर्व अस्त्रविद्यांमध्ये श्रेष्ठ होता।

Verse 29

अश्वपृष्ठेरथेनागेखडगेधनुषिकर्षणे ।भेदेसान्त्वे च दाने च नयेमन्त्रे च सम्मतः ।।।।

तो अश्वारोहण, रथारोहण व गजारोहण, तसेच खड्ग व धनुष्य चालविण्यात निपुण होता; आणि भेद, सान्त्व, दान, नीति व मंत्रणा यांतही सर्वमान्य होता।

Verse 30

यस्यबाहूसमाश्रित्यलङ्कावसतिनिर्भया ।तनयंधान्यमालिन्याअतिकायमिमंविदुः ।।।।

ज्याच्या भुजांचा आश्रय घेऊन लंका निर्भयपणे वसते—धान्यमालिनीचा हा पुत्र ‘अतिकाय’ असे जाणावे।

Verse 31

एतेनाराधितोब्रह्मोतपसाभावितात्मना ।अस्त्राणिचाप्यवाप्तानिरिपवश्चपराजिताः ।।।।

तपस्येने आत्मा संयमित करून याने ब्रह्मदेवाची आराधना केली; आणि दिव्य अस्त्रे प्राप्त केली—ज्यांद्वारे शत्रू पराजित झाले।

Verse 32

सुरासुरैरवध्यत्वंदत्तमस्मैस्वयम्भुवा ।एतच्चकवचंदिव्यंरधश्चैषोऽरभास्वरः ।।।।

स्वयम्भू ब्रह्मदेवाने याला देव व असुर यांच्याकडून अवध्यत्व दिले; तसेच याच्याकडे हे दिव्य कवच आणि सूर्यसम तेजस्वी रथही आहे।

Verse 33

एतेनशतशोदेवादानवाश्चपराजिताः ।रक्षितानि च रक्षांसियक्षाश्चापिनिषूदिताः ।।।।

याच्यामुळे शेकडो देव व दानव पराजित झाले; राक्षसांचे रक्षण झाले, आणि यक्षांचाही संहार झाला॥

Verse 34

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।।।

ज्याने आपल्या बाणांनी धीमान इंद्राचे वज्र रोखले; आणि रणात जलराज वरुणाचा पाशही तसाच प्रतिहत केला॥

Verse 35

वज्रंविष्टम्भितंयेनबाणैरिन्द्रस्यधीमतः ।पाशस्सलिलराजस्यरणेप्रतिहतस्तथा ।।6.71.34।।एषोऽतिकायोबलवान्राक्षसानामथर्षभः ।रावणस्यतोधीमान्देवदानवदर्पहा ।।6.71.35।।

हा अतिकाय—बलवान, राक्षसांमध्ये वृषभासमान; रावणाचा धीमान पुत्र, जो देव-दानवांचा दर्प चुरडून टाकतो॥

Verse 36

तदस्मिन्क्रियतांयत्नःक्षिप्रंपुरुषपुंगव ।पुरावानरसैन्यानिक्ष्यंनयतिसायकैः ।।।।

म्हणून, हे पुरुषश्रेष्ठा, याच्यावर त्वरित प्रयत्न करा; नाहीतर तो आपल्या बाणांनी आधीच वानरसेनेचा क्षय करील॥

Verse 37

ततोतिकायोबलवान्प्रविश्यहरिवाहिनीम् ।विष्फारयामासधनुर्ननाद च पुनःपुनः ।।।।

मग बलवान अतिकाय वानरवाहिनीत शिरला; त्याने धनुष्याची टंकार केली आणि पुन्हा पुन्हा गर्जना केली॥

Verse 38

तंभीमवपुषंदृष्टवारथस्थंरथिनांवरम् ।अभिपेतुर्महात्मानोयेप्रधानावनौकसः ।।।।

तो भीषण देहधारी, रथावर स्थित रथीश्रेष्ठ पाहताच प्रधान महात्मा वानरवीर त्याच्यावर धावून गेले।

Verse 39

कुमुदोद्विविदोमैन्दोनीलश्शरभएव च ।पादपैर्गिरिशृङ्गैश्चयुगपत्समभिद्रवन् ।।।।

कुमुद, द्विविद, मैन्द, नील आणि शरभ—हे सर्वजण वृक्ष व पर्वतशिखरे उचलून एकाच वेळी त्याच्यावर धावून गेले।

Verse 40

तेषांवृक्षांश्चशैलांश्चशरैःकाञ्चनभूषणैः ।अतिकायोमहातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदांवरः ।।।।

अस्त्रविद्येत श्रेष्ठ, महातेजस्वी अतिकायाने सुवर्णभूषित बाणांनी त्यांच्या फेकलेल्या वृक्ष व शिळा तुकडे तुकडे केले।

Verse 41

तांश्चैवसर्वान् स हरीन् शरैस्सर्वायसैर्बली ।विव्याथाभिमुखस्सङ्ख्येभीमकायोनिशाचर ।।।।

भीमकाय तो बलवान निशाचर रणांगणात समोरून सर्व लोखंडी बाणांनी त्या सर्व वानरांना भेदून टाकीत होता।

Verse 42

तेऽर्दितांबाणवर्षेणभिन्नगात्राःप्लवङ्गमाः ।न शेकुरतिकायस्यप्रतिकर्तुंमहारणे ।।।।

अतिकायाच्या बाणवृष्टीने पीडित, देह विदीर्ण व जखमी झालेले ते प्लवंगम त्या महायुद्धात त्याचा प्रतिकार करू शकले नाहीत।

Verse 43

तत् त्सैन्यंहरिवीराणांत्रासयामासराक्षसः ।मृगयूथमिवक्रुद्धोहरिर्यौवनदर्पितः ।।।।

त्या राक्षसाने हरिवीरांच्या त्या सैन्याला भयभीत केले—जसा यौवनदर्पाने उन्मत्त झालेला क्रुद्ध सिंह मृगांच्या कळपाला उधळून लावतो।

Verse 44

सराक्षसेन्द्रोहरिसैन्यमध्येनायुध्यमानंनिजघानकञ्चित् ।उपेत्यरामंसधम: कलापी स गर्वितंवाक्यमिदंबभाषे ।।।।

राक्षसांचा तो अधिपती हरिसैन्याच्या मध्यात केवळ लढणाऱ्यांनाच घायाळ करीत होता; न लढणाऱ्यांपैकी कोणालाही नाही। मग धनुष्य हातात व पाठीवर भाता घेऊन तो रामाजवळ आला आणि गर्वाने हे वचन बोलला।

Verse 45

रथेस्थितोहंशरचापपाणिर्नप्राकृतंकञ्चनयोधयामि ।यस्यास्तिकश्चिद्व्यवसाययुक्तोददातुमेक्षिप्रमिहाद्ययुद्धम् ।।।।

मी रथावर स्थित, हातात धनुष्य-बाण घेऊन, सामान्य योद्ध्यांशी युद्ध करीत नाही। येथे ज्याचा निश्चय दृढ व सामर्थ्ययुक्त आहे, त्याने आजच त्वरेने मला युद्ध द्यावे।

Verse 46

तत्तस्यवाक्यंब्रुवतोनिशम्यचुकोपसौमित्रिरमित्रहन्ता ।अमृष्यमाणश्चसमुत्पपातजग्राहचापं च ततस्स्मयित्वा ।।।।

त्याचे ते वचन ऐकून शत्रुहंता सौमित्रि क्रोधाने पेटला। अहंकार असह्य झाल्याने तो उडी मारून उभा राहिला आणि मग स्मित करून धनुष्य उचलले।

Verse 47

क्रुद्धस्सौमित्रिरुत्पत्यतूणादाक्षिप्यसायकम् ।पुरस्तादतिकायस्यविचकर्षमहद्धनुः ।।।।

क्रोधाने संतप्त सौमित्रि लक्ष्मण उडी मारून उठला, तूणातून बाण काढला आणि अतिकायाच्या समोर उभा राहून आपले महाधनुष्य पूर्ण ताणले।

Verse 48

पूरयन् स महींशैलानाकाशंसागरंदिशः ।ज्याशब्दोलक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।।।।

लक्ष्मणाच्या धनुष्याची उग्र प्रत्यंचा-ध्वनी पृथ्वी-पर्वत, आकाश-सागर आणि सर्व दिशा भरून राहिली; त्या ध्वनीने रजनीचरांमध्ये भय उत्पन्न झाले।

Verse 49

सौमित्रेश्चापनिर्घोषंश्रुत्वाप्रतिभयंतदा ।विसिष्मियेमहातेजाराक्षसेन्द्रात्मजोबली ।।।।

तेव्हा सौमित्रि लक्ष्मणाच्या धनुष्याचा गडगडाटी टंकार ऐकून, राक्षसराजाचा तेजस्वी व बलवान पुत्रही भयाने थरथरून विस्मयाने स्तब्ध झाला।

Verse 50

अथातिकायःकुपितोदृष्टवालक्ष्मणमुत्थितम् ।आदायनिशितंबाणमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।

मग लक्ष्मण उठून समोर येताना पाहून अतिकाय क्रुद्ध झाला; त्याने धारदार बाण उचलून हे वचन उच्चारले।

Verse 51

बालस्त्वमसिसौमित्रेविक्रमेष्वविचक्षणः ।गच्छकिंकालसदृशंमांयोधयतुमिच्छसि ।।।।

सौमित्रे, तू अजून बाल आहेस; पराक्रमाच्या कर्मांत तू अविवेकी आहेस। जा—काळासारख्या माझ्याशी युद्ध का इच्छितोस?

Verse 52

न हिमद्बाहुसृष्टानामस्त्राणाहिमवानपि ।सोढुमुत्सहतेवेगमन्तरिक्षमथोमही ।।।।

माझ्या बाहूने सोडलेल्या अस्त्रांचा वेग हिमवानही सहन करू शकत नाही; न अंतरिक्ष, न पृथ्वीच ते सामर्थ्य धारण करू शकते।

Verse 53

सुखप्रसुप्तंकालाग्निंविबोधयितुमिच्छसि ।न्यस्यचापंनिवर्तस्वमाप्राणान् जहिमद्गतः ।।।।

सुखाने सुप्त असलेल्या प्रलयाग्नीला जागवू इच्छितोस काय? धनुष्य खाली ठेवून परत जा; माझ्याविरुद्ध येऊन प्राण गमावू नकोस।

Verse 54

अथवात्वंप्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि ।तिष्ठप्राणान् परित्यज्यगमिष्यसियमक्ष्यम् ।।।।

किंवा तू हट्टाने परत फिरू इच्छित नसशील, तर उभा राहा; प्राण त्यागून तू यमाच्या धामास जाशील।

Verse 55

पश्यमेनिशितान्बाणानरिदर्पनिषूदनान् ।ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।।।।

माझे तीक्ष्ण बाण पाहा—शत्रूचा दर्प नाश करणारे; ईश्वराच्या आयुधांसारखे, तप्त सुवर्णभूषणांनी अलंकृत।

Verse 56

एषतेसर्पसंकाशोबाणःपास्यतिशोणितम् ।मृगराजइवक्रुद्धोनागराजस्यशोणितम् ।।।।इत्येवमुक्त्वासंक्रुद्धश्शरंधनुषिसंदधे ।

हा माझा सर्पासारखा बाण तुझे रक्त पिणार—जसा क्रुद्ध सिंह गजराजाचे रक्त पितो. असे बोलून तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन धनुष्यावर बाण चढवू लागला॥

Verse 57

श्रुत्वातिकायस्यवचस्सरोषंसगर्वितंसम्यतिराजपुत्रः ।स सञ्चुकोपातिबलोमनस्वीरुवाचवाक्यं च ततोमहार्थम् ।।।।

रणांगणात अतिकायाचे क्रोधयुक्त व गर्विष्ठ वचन ऐकून राजपुत्र—अतिबलवान व उच्चमनस्क—स्वतःही संतप्त झाला आणि मग महान अर्थ असलेले उत्तरवचन बोलला॥

Verse 58

न वाक्यमात्रेणभवान् प्रधानो न कत्थनात्सत्पुरुषाभवन्ति ।मयिस्थितेधन्विनिबाणपाणौनिदर्शयस्वात्मबलंदुरात्मन् ।।।।

फक्त शब्दांनी तू प्रधान होत नाहीस, आणि बढाई मारल्याने सत्पुरुष होत नाहीत. मी येथे धनुर्धर, बाणहस्ते उभा आहे—अरे दुरात्म्या, तुझे स्वबळ दाखव॥

Verse 59

कर्मणासूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि ।पौरुषेणतुयोयुक्तस्सतुशूरइतिस्मृतः ।।।।

कर्माने स्वतःला सिद्ध कर; बढाई मारणे तुला शोभत नाही. जो खरोखर पराक्रमयुक्त आहे, तोच ‘शूर’ म्हणून स्मरणात राहतो॥

Verse 60

सर्वायुधसमायुक्तोधन्वीत्वंरथमास्थितः ।शरैर्वायदिवाप्यस्त्रैर्दर्शयस्वपराक्रमम् ।।।।

तू सर्व आयुधांनी सज्ज धनुर्धर होऊन रथावर आरूढ आहेस; केवळ हेच प्रदर्शन प्रमाण नाही. बाणांनी किंवा अन्य अस्त्रांनी आपला पराक्रम दाखव।

Verse 61

ततश्शिरस्तेनिशितैःपातयिष्याम्यहंशरैः ।मारुतःकालसम्पक्वंवृन्तात्ताळफलंयथा ।।।।

मग मी धारदार बाणांनी तुझे शिर पाडीन—जसे वारा काळाने पिकलेले ताडफळ देठावरून खाली पाडतो।

Verse 62

अद्यतेमामकाबाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः ।पास्यन्तिरुधिरंगात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।

आज माझे तप्त सुवर्णभूषित बाण तुझ्या देहातून—बाणांच्या शल्यांनी झालेल्या जखमांतून उसळणारे—रक्त पिणार आहेत।

Verse 63

बालोऽयमितिविज्ञाय न मावज्ञातुमर्हसि ।बालोवायदिवावृद्धोमृत्युंजानीहिसंयुगे ।।।।बालेनविष्णुनालोकास्त्रयःक्रान्तास्त्रिविक्रमैः ।

‘हा तर बाल आहे’ असे समजून माझा अवमान करू नकोस. बाल असो वा वृद्ध—रणात मला मृत्युरूपच जाण. कारण बाल विष्णूनेही त्रिविक्रमरूपाने तीन पावलांत त्रैलोक्य व्यापले.

Verse 64

लक्ष्मणस्यवचश्श्रुत्वाहेतुमत्परमार्थवत् ।।।।अतिकायःप्रचुक्रोधबाणंचोत्तममाददे ।

लक्ष्मणाची हेतुमत् व परमार्थयुक्त वाणी ऐकून अतिकाय फारच क्रुद्ध झाला आणि त्याने उत्तम बाण उचलला।

Verse 65

ततोविद्याधराभूतादेवादैत्यामहर्षयः ।।।।गुह्यकाश्चमहात्मानस्तद्युद्धंद्रष्टुमागमन् ।

तेव्हा विद्याधर, भूत, देव, दैत्य, महर्षी आणि महात्मा गुह्यक—ते युद्ध पाहण्यासाठी तेथे आले।

Verse 66

तोऽतिकायःकुपितश्चापमारोप्यसायकम् ।।।।लक्ष्मणायप्रचिक्षेपसङ्क्षिपन्निवचाम्बरम् ।

मग क्रुद्ध झालेल्या अतिकायाने धनुष्यावर बाण चढवून लक्ष्मणावर असा सोडला, जणू आकाशच फाडीत आहे।

Verse 67

तमापतन्तंनिशितंशरमाशीविषोपमम् ।।।।अर्धचन्द्रेणचिच्छेदलक्ष्मणःपरवीरहा ।

विषारी सर्पासारखा तीक्ष्ण असा धावता बाण, परवीरसंहारक लक्ष्मणाने अर्धचंद्राकार बाणाने छेदून टाकला।

Verse 68

तंनिकृत्तंशरंदृष्टवाकृत्तभोगमिवोरगम् ।।।।अतिकायोभृशंक्रुद्धःपञ्चबाणान् समाददे ।

आपला बाण तुटलेला पाहून—जणू वेटोळे छाटलेला सर्प—अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध झाला आणि पाच बाण उचलले।

Verse 69

तान्शरान् सम्प्रचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।।।।तानप्राप्तान् शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेदभरतानुजः ।

त्या निशाचराने ते बाण लक्ष्मणावर सोडले; पण भरताचा अनुज लक्ष्मणाने ते पोहोचण्यापूर्वीच तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकले।

Verse 70

सतान् छित्त्वाशितैर्बाणैर्लक्ष्मणःपरवीरहा ।।।।आददेनिशितंबाणंज्वलन्तमिवतेजसा ।

तीक्ष्ण बाणांनी ते अस्त्र छिन्न करून, परवीरहंता लक्ष्मणाने आणखी एक धारदार बाण उचलला; तो आपल्या तेजाने जणू ज्वाळांसारखा प्रज्वलित होता।

Verse 71

तमादायधनुश्श्रेष्ठेयोजयामासलक्ष्मणः ।।।।विचकर्ष च वेगेनविससर्ज च वीर्यवान् ।

तो बाण घेऊन पराक्रमी लक्ष्मणाने आपल्या श्रेष्ठ धनुष्यावर तो बसविला; वेगाने प्रत्यंचा ओढून तो बाण सोडला।

Verse 72

पूर्णायतविसृषेनशरेणनतपर्वणा ।।।।ललाटेराक्षसश्रेष्ठमाजघान स वीर्यवान् ।

पूर्ण ताणून सोडलेल्या, वाकलेल्या सांध्यांचा त्या बाणाने त्या पराक्रमीने राक्षसश्रेष्ठाच्या ललाटावर घाव घातला।

Verse 73

सललाटेशरोमग्नस्तस्यभीमस्यरक्षसः ।।।।ददृशेशोणितेनाक्तःपन्नगेन्द्रइवाचले ।

त्या भीषण राक्षसाच्या ललाटात बाण रुतून बसला; रक्ताने माखलेला तो बाण पर्वतावर दिसणाऱ्या नागराजासारखा भासला।

Verse 74

राक्षसःप्रचकम्पे च लक्ष्मणेषुप्रपीडितः ।।।।रुद्रबाणहतंघोरंयथात्रिपुरगोपुरम् ।

लक्ष्मणाच्या बाणांनी अत्यंत पीडित झालेला तो राक्षस जोराने थरथर कापू लागला—जसा रुद्रबाणाने आहत त्रिपुराचा भयंकर गोपुर डळमळतो तसा।

Verse 75

चिन्तयामासचाश्वास्यविमृश्य च महाबलः ।।।।साधुबाणनिपातेनश्लाघनीयोऽसिमेरिपुः ।

तो महाबलवान श्वास सावरून विचार करू लागला—“साधु! या बाणवर्षावाने तू माझ्यासाठी स्तुत्य असा शत्रू आहेस.”

Verse 76

विधायैवंविनम्यास्यंनियम्य च भुजावुभौ ।।।।स रथोपस्थमास्थायरथेनप्रचचार ह ।

असे करून त्याने मुख खाली झुकविले, दोन्ही भुजा आवरून दृढ केल्या; मग रथाच्या मागील भागावर उभा राहून रथ पुढे हाकला।

Verse 77

कंत्रीन्पञ्चसप्तेतिसायन्राक्षसर्षभः ।।।।आददेसन्दधेचापिविचकर्षोत्ससर्ज च ।

राक्षसांतील श्रेष्ठ त्या वीराने एक, मग तीन, मग पाच, मग सात असे बाण घेतले; धनुष्याला लावून ओढले आणि सोडले।

Verse 78

तेबाणाःकालसङ्काशाराक्षसेन्द्रधुनुश्च्युताः ।।।।हेमपुङ्खारविप्रख्याश्चक्रुर्दीप्तमिवाम्बरम् ।

काळासारखे ते बाण राक्षसेन्द्राच्या धनुष्यातून सुटले; सुवर्णपिसांनी युक्त, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी—त्यांनी आकाश जणू ज्वलंत केले।

Verse 79

तस्तान्राक्षसोत्सृष्टान्शरौघान्राघवानुजः ।।।।असम्ब्रान्तःप्रचिच्छेदनिशितैर्बहुभिश्शरैः ।

तेव्हा राघवाचा अनुज सौमित्रि अजिबात न डगमगता, राक्षसाने सोडलेल्या बाणांच्या वर्षावाला आपल्या अनेक तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकला।

Verse 80

तान् शरान्युधिसम्प्रेक्ष्यनिकृत्तान्रावणात्मजः ।।।।चुकोपत्रिदशेन्द्रारिर्जग्राहनिशितंशरम् ।

रणात ते बाण छिन्न झालेले पाहून रावणपुत्र—त्रिदशेंद्राचा वैरी—क्रोधाने संतप्त झाला आणि त्याने पुन्हा एक धारदार बाण उचलला।

Verse 81

ससन्धायमहातेजास्तंबाणंसहसोत्सृजत् ।।।।तेनस्सौमित्रिमायान्तमाजघानस्तनान्तरे ।

त्या महातेजस्वीने बाण संधान करून प्रचंड वेगाने सोडला; त्या बाणाने पुढे येणाऱ्या सौमित्रिला उराच्या मध्यभागी घाव घातला।

Verse 82

अतिकायेनसौमित्रिस्ताडितोयुधिवक्षसि ।।।।सुस्रावरुधिरंतीव्रंमदंमत्तइवद्विपः ।

अतिकायाने रणात वक्षस्थळी घाव घातल्याने सौमित्रिचे तीव्र रक्त वाहू लागले—जसे मत्त हत्तीच्या कपाळातून मद झरतो।

Verse 83

सचकारतदात्मानंविशल्यंसहसाविभुः ।।।।जग्राह च शरंतीक्ष्णमस्त्रेणापिचसन्दधे ।

तेव्हा त्या पराक्रमीने क्षणात स्वतःला शल्यरहित केले; त्याने तीक्ष्ण बाण उचलून अस्त्र-मंत्राने तो संधान केला।

Verse 84

आग्नेयेनतदाऽस्त्रेणयोजयामाससायकम् ।।।।स जज्वालतदाबाणोधनुष्यस्यमहात्मनः ।

मग त्याने आग्नेयास्त्राचे आवाहन करून सायकास योजिले; महात्म्याच्या धनुष्यावरील तो बाण तत्क्षणी ज्वलंत झाला।

Verse 85

अतिकायोतितेजस्वीसौरमस्त्रंसमादधे ।।।।तेनबाणंभुजङ्गाभंहेमपुङ्खमयोजयत् ।

अतितेजस्वी अतिकायाने सौरास्त्र धारण केले; आणि त्याने सर्पाकार, सुवर्णपंखयुक्त बाण धनुष्यावर योजिला।

Verse 86

तदस्त्रंज्वलितंघोरंलक्ष्मणश्शरमाहितम् ।।।।अतिकायायचिक्षेपकालदण्डमिवान्तकः ।

लक्ष्मणाने ते घोर, ज्वलंत अस्त्र बाणावर आरोपून अतिकायावर फेकले—जणू अंतकच काळदंड टाकीत आहे।

Verse 87

आग्नेयेनाभिसंयुक्तंदृष्टवाबाणंनिशाचरः ।।।।उत्ससर्जतदाबाणंदीप्तंसूर्यास्त्रयोजितम् ।

आग्नेयास्त्राने संयुक्त बाण पाहून त्या निशाचराने तेव्हा सूर्यास्त्रयुक्त, दीप्तिमान बाण सोडला।

Verse 88

तावुभावम्बरेबाणावन्योन्यमभिजघ्नतुः ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रौक्रुद्धाविवभुजंगमौ ।

आकाशात उंच त्या दोन्ही बाणांनी परस्परांवर घाव घातला। त्यांच्या अग्रभागी तेज प्रज्वलित होते—जणू क्रुद्ध दोन भुजंग एकमेकांवर तुटून पडले.

Verse 89

तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।।।

परस्परांना जाळून टाकीत ते दोन्ही बाण धरणीवर कोसळले। त्यांची ज्वाला निवली, ते भस्मवत् झाले; ते श्रेष्ठ शर आता चमकत नव्हते। जे आधी दिपत होते, ते भूमीवर येताच तेजहीन झाले.

Verse 90

तावन्योन्यंविनिर्दह्यपेततुर्धरणीतले ।।6.71.89।।निरर्चिषौभस्मकृतौ न भ्राजेतेशरोत्तमौ ।तावुभौदीप्यमानौस्म न भ्राजेतेमहीतले ।।6.71.90।।

परस्परांना जाळून टाकीत ते दोन्ही बाण धरणीवर कोसळले। त्यांची ज्वाला निवली, ते भस्मवत् झाले; ते श्रेष्ठ शर आता चमकत नव्हते। जे आधी दिपत होते, ते भूमीवर येताच तेजहीन झाले.

Verse 91

ततोऽतिकायस्सङ्कृद्धस्त्वस्त्रमैषीकमुत्सृजत् ।तत्प्रचिच्छेदसौमित्रिरस्त्रमैन्द्रेणवीर्यवान् ।।।।

मग अतिकाय अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्वष्टृ-प्रभावयुक्त ऐषीक अस्त्र सोडू लागला. परंतु पराक्रमी सौमित्रि (लक्ष्मण) ने इंद्र-संबद्ध अस्त्राने ते छेदून टाकले.

Verse 92

ऐषीकंनिहतंदृष्टवारुषितोरावणात्मजः ।याम्येनार्स्तेणसङ्कृद्धोयोजयामाससायकम् ।।।।

ऐषीक अस्त्र नष्ट झालेले पाहून रावणपुत्र संतप्त झाला. क्रोधाने त्याने याम्य अस्त्राचा संयोग करून आपला बाण सिद्ध केला.

Verse 93

ततस्तदस्त्रंचिक्षेपलक्ष्मणायनिशाचरः ।वायव्येनतदस्त्रेणनिजघान स लक्ष्मणः ।।।।

तेव्हा त्या निशाचराने लक्ष्मणावर ते अस्त्र फेकले. लक्ष्मणाने वायव्यास्त्राने ते अस्त्र छेदून निष्फळ केले॥

Verse 94

अथैनंशरधाराभिर्धाराभिरिवतोयदः ।अभ्यवर्षत्सुसङ्कृद्धोलक्ष्मणोरावणात्मजम् ।।।।

मग अतिशय क्रुद्ध झालेल्या लक्ष्मणाने रावणपुत्रावर बाणधारांचा वर्षाव केला, जसा मेघ पाण्याच्या धारा बरसवितो॥

Verse 95

तेऽतिकायंसमासाद्यकवचेवज्रभूषिते ।भग्नाग्रशल्यास्सहसापेतुर्बाणामहीतले ।।।।

ते बाण अतिकायाच्या वज्रासारख्या कठोर कवचावर लागताच टोकं तुटली आणि क्षणातच भूमीवर पडले॥

Verse 96

तान्मोघानभिसम्प्रेक्ष्यलक्ष्मणःपरवीरहा ।अभ्यवर्षन्महेषूणांसहस्रेणमहायशाः ।।।।

ते बाण निष्फळ झालेले पाहून, परवीरहंता महायशस्वी लक्ष्मणाने सहस्र महाबाणांचा वर्षाव केला॥

Verse 97

स वृष्यमाणोबाणौघैरतिकायोमहाबलः ।अवध्यकवचस्सङ्ख्येराक्षसोनैवविव्यथे ।।।।

बाणांच्या प्रचंड वर्षावातही महाबलवान राक्षस अतिकाय—अभेद्य कवचधारी—रणांगणात किंचितही व्यथित झाला नाही।

Verse 98

शरंचाशीविषाकारंलक्ष्मणायव्यपासृजत् ।स तेनविद्धस्सौमित्रिर्मर्मदेशेशरेण ह ।।।।मुहूर्तमात्रंनिस्संज्ञोह्यभवच्छत्रुतापनः ।

अतिकायाने लक्ष्मणावर विषधर सर्पासारखा भयंकर बाण सोडला। त्या बाणाने मर्मस्थानी घायाळ झालेला शत्रुतापी सौमित्री क्षणभर मूर्च्छित झाला।

Verse 99

ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।।।

मग शुद्धीवर येताच महाबलवान अरिंदमाने चार उत्तम बाणांनी रणात घोडे व सारथी यांना पाडले; आणि बाणवर्षावाने रथाचा ध्वजदंडही उन्मळून टाकला।

Verse 100

ततःस्संज्ञामुपालभ्यचतुर्भिस्सायकोत्तमैः ।।6.71.99।।निजघानहयान्सङ्ख्येसारथिं च महाबलः ।ध्वजस्योन्मथनंकृत्वाशरवर्षैररिन्दमः ।।6.71.100।।

तेव्हा महाबलवान शत्रुदमन वीर शुद्धीवर येऊन चार उत्तम बाणांनी रणात घोडे व सारथी यांना ठार केले; आणि बाणवृष्टीने ध्वजदंडही उन्मथून टाकला।

Verse 101

असम्भ्रान्तस्ससौमित्रिस्तान्शरानभिलक्षितान् ।मुमोचलक्ष्मणोबाणान्वधार्थंतस्यरक्षसः ।।।।

सौमित्र लक्ष्मण निर्भय व स्थिरचित्त राहून, नीट लक्ष्य केलेले ते शर त्या राक्षसाच्या वधासाठी सोडू लागला।

Verse 102

न शशाकरुजंकर्तुंयुधितस्यनरोत्तमः ।अथैनमभ्युपागम्यवायुर्वाक्यमुवाच ह ।।।।

रणात त्या शत्रूस जखम करणे नरोत्तम लक्ष्मणास शक्य झाले नाही। तेव्हा वायुदेव जवळ येऊन असे वचन बोलले।

Verse 103

ब्रह्मदत्तवरोह्येषअवध्यकवचावृतः ।ब्राह्मेणास्त्रेणभ्निथ्येनमेषवध्योहिनान्यथा ।।।।अवध्यएषह्यन्येषामस्त्राणांकवचीबली ।

याला ब्रह्मदेवांनी दिलेला वर आहे आणि हा अभेद्य कवचाने आच्छादित आहे। ब्राह्मास्त्राने याला भेद—तेव्हाच हा वध्य आहे, अन्यथा नाही। कवचधारी हा बलवान इतर सर्व अस्त्रांना अवध्य आहे।

Verse 104

ततस्तुवायोर्वचनंनिशम्यसौमित्रिरिन्द्रप्रतिमानवीर्यः ।समाददेबाणममोघवेगंतद्ब्राह्ममस्त्रंसहसानियोज्य ।।।।

वायुदेवांचे वचन ऐकून, इंद्रासमान पराक्रमी सौमित्राने तत्क्षणी ब्राह्मास्त्राचा संधान केला आणि अमोघ वेगाचा बाण उचलला।

Verse 105

नियुज्यमानेसौमित्रिणाबाणवरेशिताग्रे ।दिशश्चचन्द्रर्कमहाग्रहाश्चनभश्चतत्रासचचालचोर्वी ।।।।

सौमित्राने तीक्ष्ण अग्र असलेला तो श्रेष्ठ बाण संधान करताच दिशा थरथरल्या; चंद्र, सूर्य व महाग्रह, आकाश आणि पृथ्वीही भयाने हादरली।

Verse 106

तंब्रह्मणोऽस्त्रेणनियुज्यचापेशरंसुपुङ्खंयमदूतकल्पम् ।सौमित्रिरिन्द्रारिसुतस्यतस्यससर्जबाणंयुधिवज्रकल्पम् ।।।।

ब्रह्मास्त्राने अभिमंत्रित, सुंदर पिसांनी युक्त, यमदूतासारखा भयावह असा तो बाण धनुष्यावर चढवून सौमित्रि लक्ष्मणाने रणांगणात इंद्रशत्रूच्या पुत्र अतिकायावर वज्रतुल्य शर सोडला।

Verse 107

तंलक्ष्मणोत्सृष्टममोघवेगंसमापतन्तंज्यलनप्रकाशम् ।सुपर्णवज्रोत्तमचित्रपुङ्खंतदाऽतिकायस्समरेददर्श ।।।।

तेव्हा रणात अतिकायाने लक्ष्मणाने सोडलेला तो बाण पाहिला—अमोघ वेगाने धावणारा, अग्नीसारखा तेजस्वी, आणि गरुडपक्षासारख्या उत्तम, विचित्र पिसांनी अलंकृत।

Verse 108

तंप्रेक्षमाणस्सहसाऽतिकायोजघानबाणैर्निशितैरनेकैः ।स सायकस्तस्यसुपर्णवेगस्तदातिकायस्यजगामपार्श्वम् ।।।।

तो येताना पाहून अतिकायाने सहसा अनेक तीक्ष्ण बाणांनी प्रहार केला; तरी त्यांपैकी एक शर गरुडवेगाने धावून त्या वेळी अतिकायाच्या पार्श्वभागी जाऊन भिडला।

Verse 109

तमागतंप्रेक्ष्यतदातिकायोबाणंप्रदीप्तान्तककालकल्पम् ।जघानक्त्यृष्टिगदाकुठारैशूलैर्हुलैश्चाप्यविपन्नचेता ।।।।

अंतक व काळासारखा प्रज्वलित असा तो धावता बाण पाहूनही अतिकायाचे धैर्य ढळले नाही; त्याने शक्ति, ऋष्टि, गदा, कुठार, शूल, हुल व इतर क्षेपणास्त्रांनी त्यावर प्रहार करून तो पाडण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 110

तान्यायुधान्यद्भुतविग्रहाणिमोघानिकृत्वा स शरोऽग्निदीप्तः ।प्रगृह्यतस्यैवकिरीटजुष्टम् ततोऽतिकायस्यशिरोजहार ।।।।

त्या अद्भुत आकाराच्या आयुधांना निष्फळ करून, अग्निदीप्त तो बाण पुढे झेपावला; आणि मुकुटाने शोभित अतिकायाचे शिर पकडून तत्क्षणी छेदून नेले।

Verse 111

तछचिरस्सशिरस्त्राणंलक्ष्मणेषुप्रपीडितम् ।पपातसहसाभूमौशृङ्गंहिमवतोयथा ।।।।

लक्ष्मणाच्या बाणांनी विदीर्ण झालेले ते शिर, शिरस्त्राणासह, सहसा भूमीवर असे कोसळले जसे हिमवंताचा एखादा शिखरभाग तुटून पडावा।

Verse 112

तंभूमौनिपतितंदृष्टवाविक्षिप्तभूषणम्बभूवुर्व्यथितास्सर्वेहतशेषानिशाचराः ।।।।

तो भूमीवर पडलेला आणि भूषणं विखुरलेली पाहून, उरलेले सर्व निशाचर अत्यंत व्यथित झाले।

Verse 113

तेविषण्णमुखादीनाःप्रहारजनितश्रमाः ।विनेदुरुच्चैर्बहवस्सहसाविस्वरैस्स्वरैः ।।।।

त्यांची मुखे विषण्ण झाली होती; प्रहारांमुळे आलेल्या श्रमाने ते थकले होते; आणि त्यांपैकी अनेकांनी सहसा कर्कश, विस्कळीत स्वरांत मोठ्याने आक्रोश केला।

Verse 114

ततस्तेत्वरितंयातानिरपेक्षानिशाचराः ।पुरीमभिमुखाभीताद्रवन्तोनायकेहते ।।।।

मग नायक मारला गेल्यावर, भयभीत निशाचर कोणाचीही पर्वा न करता त्वरेने लंका-पुरिकडे तोंड करून धावत सुटले।

Verse 115

प्रहर्षयुक्ताबहवस्तुवानराःप्रबुद्दपद्मप्रतिमाननास्तदा ।अपूजयन्लक्ष्मणविष्टभागिनंहतेरिपौभीमबलेदुरासदे ।।।।

तेव्हा हर्षाने भरलेले अनेक वानर, उमललेल्या कमळासारख्या मुखांचे, भीषण बळाचा व दुर्जेय शत्रू मारला गेल्याने प्रसन्न झालेल्या लक्ष्मणांना—यज्ञभागाचे अधिकारी—विधिपूर्वक पूजून सन्मान करू लागले।

Verse 116

अतिबलमतिकायमभ्रकल्पंयुधिविनिपात्य स लक्ष्मणःप्रहृष्टः ।त्वरितमथतदा स रामपार्श्वंकपिनिवहैश्चसुपूजितोजगाम ।।।।

मेघासारख्या विशाल देहाचा, अतिशय बलवान अतिकाय रणांगणात पाडून लक्ष्मण हर्षित झाले। कपिनिवहांनी उत्तम रीतीने पूजिलेल्या लक्ष्मणांनी मग त्वरेने रामांच्या पार्श्वास गमन केले।