Sarga 25
शुकसारण-चारप्रवेशः (Suka and Sāraṇa’s Espionage and Release)
युद्धकाण्ड
दशरथनंदन श्रीराम वानरसेनेसह समुद्र ओलांडून सेतुबांधणी करून आले आहेत, हे कळताच रावण उत्साहित झाला आणि आपल्या मंत्री-गुप्तचर शुक व सारण यांना शत्रु-छावणीत गुप्तपणे शिरकाव करण्यास पाठविले। सैन्याची संख्या, प्रमुख वानरवीर व कुशल सेनानायकांची ओळख, सेतूचे काम, पर्वत-गुहा-किनारा-वन-उद्यान इत्यादी ठिकाणांवरील तळांची माहिती, तसेच श्रीराम-लक्ष्मणांचा निर्धार, पराक्रम व शस्त्रसामर्थ्य यांचा अंदाज घेणे—हे त्यांचे कार्य होते। वानरवेष धारण करून ते सैन्यात शिरतात; परंतु त्या अपार सेनेचे वैभव आणि रणगर्जना ऐकून ते स्तब्ध होतात। विभीषण त्यांच्या गुप्त हेतूचा भेद ओळखून त्यांना पकडून श्रीरामांसमोर आणतो। वधाची भीती वाटत असतानाही श्रीराम संयत विनोद व धर्मनिष्ठ मर्यादेने सांगतात—दूत आणि निःशस्त्र यांचा वध करणे योग्य नाही; तुम्ही पाहायचे ते पाहिले आहे, उरले असेल तर विभीषण सर्व दाखवील—आणि त्यांची मुक्तता करण्याची आज्ञा देतात। श्रीराम रावणासाठी संदेश देतात—ज्या बळावर तू सीतेचे हरण केलेस ते बळ दाखव; प्रभाती पाहशील की लंकेची दुर्गरचना व राक्षसशक्ती कशी उद्ध्वस्त होते। लंकेत परतल्यावर शुक-सारण श्रीरामांची धर्मशीलता आणि चार नायक—राम, लक्ष्मण, विभीषण व सुग्रीव—यांचे भयप्रद सामर्थ्य सांगून, मैथिलीला परत देऊन संधी करणेच हितावह आहे असा सल्ला रावणाला देतात।
Shlokas
Verse 1
सबलेसागरंतीर्णेरामेदशरथात्मजे ।अमात्यौरावणश्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ ।।।।
दशरथनंदन श्रीराम सेना सहित सागर पार करून गेल्यावर, श्रीमान रावणाने आपल्या दोन अमात्यांना—शुक व सारण—यांना संबोधिले।
Verse 2
समग्रंसागरंतीर्णंदुस्तरंवानरंबलम् ।अभूतपूर्वंरामेणसागरेसेतुबन्धनम् ।।।।
दुस्तर सागर वानरसेनेने पूर्णपणे पार केला आहे; आणि श्रीरामांनी समुद्रात सेतुबांधणी करून अभूतपूर्व पराक्रम सिद्ध केला आहे।
Verse 3
सागरेसेतुबन्दंतुनश्रद्दध्यांकथञ्चन ।अवश्यंचापिसङ् ख्येयंतन्मयावानरंबलम् ।।।।
समुद्रावर सेतुबांधणी झाली आहे, हे मी कशाही प्रकारे मान्य करू शकलो नाही; तरीही त्या वानरसेनेची संख्या व बळ मला नक्कीच ठरवून घ्यावे लागेल।
Verse 4
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।।।
तुम्ही दोघेही न ओळखले जाता वानरसेनेत शिरा आणि तिचे पूर्ण परिमाण जाणून घ्या—संख्या, पराक्रम, आणि प्लवंगांमध्ये जे मुख्य आहेत ते कोण.
Verse 5
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
तसेच राम व सुग्रीव—दोघांनाही मान्य असे कोणते मंत्री आहेत ते शोधा; आणि कोणते शूर प्लवंग योद्धे अग्रभागी पुढे येतात, जे समोरून नेतृत्व करतात।
Verse 6
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
‘या जलराशी समुद्रात तो सेतू कसा बांधला गेला आहे ते जाणून घ्या; तसेच त्या महात्मा वानरांचा निवास-छावणी व मांडणीही समजून घ्या।’
Verse 7
भवन्तौवानरंसैन्यंप्रविश्यानुपलक्षितौ ।परिमाणंचवीर्यंचयेचमुख्याःप्लवङ्घमाः ।।6.25.4।।मन्त्रिणोयेचरामस्यसुग्रीवस्यचसम्मता: ।येपूर्वमभिवर्तन्तेयेचशूराःप्लवङ्गमाः ।।6.25.5।।सचसेतुर्यथाबद्धस्सागरेसलिलार्णवे ।निवेशंचयधातेषांवानराणांमहात्मनाम् ।।6.25.6।।रामस्यव्यवसायंचवीर्यंप्रहरणानिच ।लक्ष्मणस्यचवीर्यंतत्त्वतोज्ञातुमर्हथः ।।6.25.7।।
‘रामांचा निश्चय, पराक्रम व शस्त्रास्त्रे यथार्थपणे जाणून घ्या; तसेच लक्ष्मणांचे शौर्यही तत्त्वतः समजून घ्या।’
Verse 8
कश्चसेनापतिस्तेषांवानराणांमहौजसाम् ।तच्चज्ञात्वायथातत्त्वंशीघ्रमगन्तुमर्हथः ।।।।
‘आणि त्या महाबल वानरांचा सेनापती कोण आहे? हे सर्व यथार्थ जाणून लवकर परत या।’
Verse 9
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।हरिरूपधरौवीरौप्रविष्टौवानरंबलम् ।।।।
अशा रीतीने योग्य आज्ञा मिळाल्यावर राक्षसवीर शुक व सारण वानररूप धारण करून वानरसेनेत प्रवेशले।
Verse 10
ततस्तद्वानरंसैन्यमचिन्त्यंरोमहर्षणम् ।सङ् ख्यातुंनाध्यगच्छेतांतदातौशुकसारणौ ।।।।
त्यानंतर ती वानरसेना अचिंत्य व रोमांचकारक भासली; त्या वेळी शुक व सारण तिची संख्या मोजूच शकले नाहीत।
Verse 11
संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच ।समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।।।तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः ।निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।।।तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
त्या दोन निशाचरांनी ते अक्षोभ्य, महाबलवान असे सैन्यसमुद्र सर्वत्र पसरलेले पाहिले: पर्वतशिखरांवर, दऱ्यांत व गुहांत, समुद्रकिनाऱ्यावर, वनांत व उपवनांत। कोणी अजून उतरती कळत होते, कोणी पार गेले होते, कोणी पार जाण्यास उत्सुक होते; आणि अनेक जण स्थिर बसून भयंकर नाद करीत होते।
Verse 12
संस्थितंपर्वताग्रेषुनिर्दरेषुगुहासुच ।समुद्रस्यचतीरेषुवनेषूपवनेषुच ।।6.25.11।।तरमाणंचतीर्णंचतर्तुकामंचसर्वशः ।निविष्टंनिविश्चैवभीमनादंमहाबलम् ।।6.25.12।।तद्बलार्णवमक्षोभ्यंददृशातेनिशाचरौ ।
पर्वतशिखरांवर, दऱ्यांत, गुहांत, समुद्रतीरी, वनांत व उपवनांत सर्वत्र पसरलेली—कुठे तरत, कुठे उतरून गेलेली, कुठे उतरावयास सज्ज—भीषण गर्जना करणारी, महाबलवान व अचल, समुद्रासारखी ती सेनारूपी लाट त्या दोघा निशाचरांनी पाहिली।
Verse 13
तौददर्शमहातेजाःप्रतिच्छन्नौचविभीषणः ।आचचक्षेऽथरामायगृहीत्वाशुकसारणौ ।।।।
महातेजस्वी विभीषणाने ते दोघे लपून बसलेले पाहिले; शुक व सारण यांना पकडून त्याने रामांना सर्व वृत्तांत सांगितला।
Verse 14
तस्यैमौराक्षसेन्द्रस्यमन्त्रिणौशुकसारणौ ।लङ्कायस्समनुप्राप्तौचारौपरपुरञ्जय:।। ।।
हे परपुरंजय! हे दोघे—शुक व सारण—राक्षसराजाचे मंत्री आहेत; लंकेतून गुप्तहेर म्हणून येथे आले आहेत।
Verse 15
तौदृष्टवाव्यथितौरामंनिराशौजीवितेतथा ।कृताञ्जलिपुटौभीतौवचनंचेदमूचतुः ।।।।
रामांना पाहताच ते दोघे व्याकुळ झाले; जीविताचीही आशा सोडून, भयभीत होऊन हात जोडून त्यांनी हे वचन उच्चारले।
Verse 16
आवामिहागतौसौम्य रावणप्रहितावुभौ ।परिज्ञातुंबलंसर्वंतवेदंरघुनन्दन:।। ।।
हे सौम्य! आम्ही दोघेही रावणाने पाठविलेले येथे आलो आहोत। हे रघुनंदन! तुमच्या या सर्व सैन्यबळाची माहिती घेण्यासाठी आम्ही आलो आहोत।
Verse 17
तयोस्तद्वचनंश्रुत्वारामोदशरथात्मजः ।अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यंसर्वभूतहितेरतः ।।।।
त्यांचे वचन ऐकून, सर्वभूतांच्या हितात रत असलेले दशरथनंदन श्रीराम मंद हास्य करीत मधुर वचन बोलले।
Verse 18
यदिदृष्टंबलंसर्वंवयंवासुपरिक्षिताः ।यथोक्तंवाकृतंकार्यछन्दतःप्रतिगम्यताम् ।।।।
जर तुम्ही सर्व सैन्य पाहिले असेल, किंवा आम्हाला नीट तपासून पाहिले असेल; आणि सांगितल्याप्रमाणे कार्य केले असेल—तर आपल्या इच्छेप्रमाणे परत जा।
Verse 19
अथकिञ्चिददृष्टंवाभूयस्तद्द्रष्टुमर्हथः ।विभीषणोवाकात्स्नर्येनभूयस्सन्दर्शयिष्यति ।।।।
आता जर काही अजून न पाहिलेले असेल, तर ते पुन्हा पाहणे योग्य आहे; अन्यथा विभीषण तुम्हाला संपूर्ण सैन्याचे पुन्हा सम्यक दर्शन घडवील।
Verse 20
नचेदंग्रहणंप्राप्यभेत्तव्यंजीवितंप्रति ।न्यस्तशस्त्रौगृहतौवानदूतौवधमर्हतः ।।।।
तुम्ही पकडले गेलात म्हणून जीविताबद्दल भय बाळगू नका। ज्यांनी शस्त्र खाली ठेवले आहेत किंवा जे बंदी झाले आहेत—आणि विशेषतः दूत—ते वधास पात्र नाहीत।
Verse 21
प्रच्छमानौविमुञ्चैतौचारौरात्रिंचरावुभौ ।शत्रुपक्षस्यसततंविभीषण: विकर्षिणौ ।।।।
हे दोघेही रात्रिचर गुप्तहेर आहेत; माहिती विचारत शत्रुपक्ष सतत दुर्बल करण्याचा प्रयत्न करीत आहेत. तरीही, विभीषण, ते विनवित आहेत—त्यांना सोडून दे।
Verse 22
प्रविश्यनगरींलङ्कांभवद् भ्यांधनदानुजः ।वक्तव्योरक्षसांराजायथोक्तंवचनंमम ।।।।
तुम्ही दोघे लंकेच्या नगरीत प्रवेश करून धनद (कुबेर) याच्या अनुज असलेल्या राक्षसराजाला माझे वचन जसेच्या तसे सांगावे.
Verse 23
यद्बलंचसमाश्रित्यसीतांमेहृतवानपि ।तद्दर्शययथाकामंससैन्यस्सहबान्धवः ।।।।
ज्या बळाच्या आधाराने त्याने माझी सीता हरण केली, तेच बळ तो आपल्या इच्छेप्रमाणे सैन्यासह व बंधुजनांसह दाखवो.
Verse 24
श्वःकाल्येनगरींलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।रक्षसंचबलंपश्यशरैर्विध्वंसितंमया ।।।।
उद्या पहाटे प्राकार व तोरणांसह लंकेची नगरी आणि राक्षसांचे बळ—माझ्या बाणांनी विध्वंसित—पाहशील.
Verse 25
क्रोधंभीममहंमोक्ष्येससैन्येत्वयिरावण: ।श्वःकाल्येवज्रवान्वज्रंदानवेष्विववासवः ।।।।
हे रावण! उद्या पहाटे मी तुझ्यावर व तुझ्या सैन्यावर माझा भीषण क्रोध असा सोडीन, जसा वज्रधारी वासव (इंद्र) दानवांवर वज्र प्रहार करीत असे.
Verse 26
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।।।जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् ।आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।।।
अशा प्रकारे प्रत्युत्तराने आदेश मिळाल्यावर राक्षस शुक व सारण यांनी धर्मवत्सल राघवाला “जय” असे म्हणत अभिनंदन केले; आणि लंकेच्या नगरीत पोहोचून राक्षसाधिपतीस निवेदन केले।
Verse 27
इतिप्रतिसमादिष्टौराक्षसौशुकसारणौ ।।6.25.26।।जयेतिप्रतिनन्द्यैतौराघवंधर्मवत्सलम् ।आगम्यनगरींलङ्कामब्रूतांराक्षसाधिपम् ।।6.25.27।।
प्रत्युत्तराने आदेश मिळाल्यावर राक्षस शुक व सारण यांनी धर्मवत्सल राघवाला “जय” म्हणत स्तुती केली; आणि लंकेत जाऊन राक्षसाधिपतीस सांगितले।
Verse 28
विभीषणगृहीतौतुवधार्तौराक्षसेश्वर: ।दृष्टवाधर्मात्मनामुक्तौरामेणामिततेजसा ।।।।
हे राक्षसाधिपती! विभीषणाने आम्हांला वधासाठी पकडले होते; पण धर्मात्मा, अमिततेजस्वी श्रीरामांनी आम्हांला पाहताच मुक्त केले।
Verse 29
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।।।
जिथे एकाच स्थानी ते चार पुरुषश्रेष्ठ उभे आहेत—लोकपालांसारखे शूर, अस्त्रविद्येत निष्णात व दृढ पराक्रमी।
Verse 30
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
ते म्हणजे—श्रीमान् दशरथनंदन श्रीराम, लक्ष्मण, विभीषण आणि महातेजस्वी सुग्रीव, ज्याचा पराक्रम महेंद्रासमान आहे।
Verse 31
एकस्थानगतायत्रचत्वारःपुरुषर्षभाः ।लोकपालसमाश्शूराःकृतास्त्रादृढविक्रमा ।।6.25.29।।रामोदाशरथि्शीमान् लक्ष्मणश्चविभीषणः ।सुग्रीवश्चमहातेजामहेन्द्रसमविक्रमः ।।6.25.30।।एतेशक्ताःपुरीलङ्कांसप्राकारांसतोरणाम् ।उत्पाट्यसङ्क्रमयितुंसर्वेतिष्ठन्तुवानराः ।।6.25.31।।
हे सर्व प्राकार व तोरणांसह लंकेची पुरी उपटून उचलून नेण्यास समर्थ आहेत; म्हणून सर्व वानरांनी बाजूस थांबावे।
Verse 32
यादृश्यंतस्यरामस्यरूपंप्रहरणानिच ।वधिष्यतिपुरींलङ्कामेकस्तिष्ठन्तुतेत्रयः ।।।।
श्रीरामांचे जसे तेजस्वी रूप आणि जशी त्यांची आयुधे, तसाच त्यांचा सामर्थ्य—ते एकटेच लंकेच्या पुरीचा नाश करू शकतात; उरलेले तिघे बाजूस थांबोत।
Verse 33
रामलक्ष्मणगुप्तासासुग्रीवेणचवाहिनी ।बभूवदुर्दर्षतरासर्वैरपिसुरासुरैः ।।।।
राम-लक्ष्मणांनी रक्षित आणि सुग्रीवाच्या नेतृत्वाखालील ती सेना अत्यंत दुर्जेय झाली; सर्व देव-असुरांनाही तिचा सामना करणे कठीण झाले।
Verse 34
प्रहृष्टरूपाध्वजिनीवनौकसां ।महात्मनाम् सम्प्रतियोद्धुमिच्छताम् ।अलंविरोधेनशमोविधीयतांप्रदीयतांदाशरथायमैदिली ।।।।
वनवासींची ध्वजधारी सेना—ते महात्मा योद्धे—हर्षित होऊन युद्धास उत्सुक आहेत. वैर पुरे; शांती प्रस्थापित होवो, आणि मैथिली दाशरथी रामांना परत दिली जावो।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s decision to spare captured enemy spies/envoys. Despite being infiltrators, they are treated under a dharmic rule of war: those who are envoys or unarmed are not to be executed, reinforcing restraint amid siege conditions.
Power is subordinated to principle: righteous leadership demonstrates confidence through restraint, transparency, and adherence to norms (dharma), using moral authority as strategic strength rather than relying solely on punitive violence.
The ocean (sāgara) and the setu-bandhana (sea-bridge) frame the campaign’s logistical breakthrough; Laṅkā’s fortifications (prākāra, toraṇa) define the impending siege; troop dispersal across mountains, caves, shores, forests, and groves maps the encampment ecology of the invading host.