Sarga 77
निकुम्भवधः — The Slaying of Nikumbha (Hanuman’s Duel)
युद्धकाण्ड
युद्धकांडातील ७७व्या सर्गात सुग्रीवाने आपल्या भावाचा वध केलेला पाहून निकुम्भ क्रोधाने उन्मत्त होऊन वानर-नेत्यांसमोर येतो. तो महेंद्रशिखरासारखा मंगळमय परिघ (लोखंडी गदा) धारण करून गर्जना करीत इतक्या वेगाने फिरवतो की आकाशच जणू फिरत आहे असे वर्णन येते—यातून त्याचा भयप्रद, मनोबल खच्ची करणारा आवेश दिसतो. या दृश्याने दोन्ही सैन्ये क्षणभर भयाने स्तब्ध होतात; युद्धात धैर्य व मनोबल यांचे महत्त्व ठळक होते. तेव्हा केवळ हनुमान अढळ उभे राहून वक्ष पुढे करतात. निकुम्भाचा परिघ त्यांच्या वक्षावर आदळताच तुकडे-तुकडे होतो; हनुमानांचे अतिमानुष स्थैर्य आणि केवळ बळावरचा गर्व निष्फळ ठरतो. हनुमान प्रत्युत्तरादाखल प्रचंड मुष्टिघात करतात; निकुम्भाने पकडून उचलले तरी बांधल्या अवस्थेतही ते पुन्हा प्रहार करतात. नंतर मुक्त होऊन हनुमान निकुम्भाला भूमीवर आपटतात, त्याच्या वक्षावर उडी घेऊन ग्रीवा जोराने वळवून मोडतात आणि द्वंद्व समाप्त करतात. वानर आनंदित होतात, राक्षसांमध्ये भय पसरते; पुढे कथा राम आणि राक्षस-वीर (मकर) यांच्याशी संबंधित अधिक तीव्र संघर्षाकडे वळते.
Shlokas
Verse 1
निकुम्भोभ्रातरंदृष्टवासुग्रीवेणनिपातितम् ।प्रदहन्निवकोपेनवानरेन्द्रमवैक्षत ।।।।
सुग्रीवाने पाडलेल्या आपल्या भावाला पाहून निकुंभ क्रोधाग्नीने जळाल्यासारखा झाला आणि वानरराजाकडे अशी दृष्टी टाकली की जणू नजरेनेच त्याला भस्म करील।
Verse 2
ततस्स्रग्दामसन्नद्धंदत्तपञ्चाङ्गुलंशुभम् ।आददेपरिघंवीरोमहेन्द्रशिखरोपमम् ।।।।
मग वीर निकुंभ गळ्यात माळ घालून, पाच बोटे रुंद असा शुभ लोखंडी परिघ उचलून घेतला; तो महेंद्र पर्वताच्या शिखरासारखा भासत होता।
Verse 3
हेमपट्टपरिक्षिप्तंवज्रविद्रुमभूषितम् ।यमदण्डोपमंभीमंरक्षसांभयनाशनम् ।।।।
तो सुवर्णपट्ट्याने बांधलेला, वज्र व प्रवाळांनी भूषित; यमदंडासारखा भीषण आणि राक्षसांचे भय नष्ट करणारा होता॥
Verse 4
तमाविध्यमहातेजाश्शक्रध्वजसमंतदा ।निननादविवृत्तास्योनिकुम्भोभीमविक्रमः ।।।।
तेव्हा महातेजस्वी, भीमविक्रम निकुंभाने शक्रध्वजासमान त्या अस्त्राचा आवेशाने प्रहार केला आणि तोंड उघडे करून गर्जना केली॥
Verse 5
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।।।
छातीवर सुवर्ण-निष्क, भुजांवर अंगद, नानाविध कुंडले आणि रंगीबेरंगी माळ—या भूषणांनी निकुंभ तेजस्वी दिसत होता; आणि हातात परिघ धरून तो जणू इंद्रधनुष्याने शोभलेला, विजा-गर्जनेसह मेघ भासत होता॥
Verse 6
उरोगतेननिष्केणभुजस्थैरङ्गदैरपि ।कुण्डलाभ्यां च चित्राभ्यांमालया च विचित्रया ।।6.77.5।।निकुम्भोभूषणैर्भातितेनस्मपरिघेण च ।यथेन्द्रधनुषामेघस्सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।।6.77.6।।
छातीवर सुवर्ण-निष्क, भुजांवर अंगद, नानाविध कुंडले आणि रंगीबेरंगी माळ—या भूषणांनी निकुंभ तेजस्वी दिसत होता; आणि हातात परिघ धरून तो जणू इंद्रधनुष्याने शोभलेला, विजा-गर्जनेसह मेघ भासत होता॥
Verse 7
परिघाग्रेणपुष्पोटवातग्रथनिर्महात्मनः ।प्रजज्वालसघोषश्चविधूमइवपावकः ।।।।
त्या महात्म्याच्या परिघाच्या अग्रभागाने वायूचा घट्ट गुंता फुटला; तो घोर निनादासह प्रज्वलित झाला, जणू धूररहित अग्नीच।
Verse 8
नगर्याविटपावत्यागन्धर्वभवनोत्तमैः ।सतारग्रहनक्षत्रंसचन्द्रंसमहाग्रहम् ।।।।निकुम्भपरिघाघूर्णंभ्रमतीवनभस्थ्सलम् ।
विटपावती नगरीसारख्या उत्तम गंधर्व-भवनांनी शोभित, तारे-नक्षत्रे, चंद्र व महाग्रहांनी युक्त असे आकाश—निकुम्भाच्या फिरत्या परिघाच्या वेगाने जणू फिरत आहे असे भासले।
Verse 9
दुरासदश्चसञ्जज्ञेपरिघाभरणप्रभः ।।।।कपीनांसनिकुम्भाग्निर्युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।
परिघ व अलंकारांच्या तेजामुळे तो दुरासद झाला; कपिंसमूहांसाठी निकुम्भ युगांताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झाला।
Verse 10
राक्षसावानराश्चापि न शेकुस्स्पन्दितुंभयात् ।।।।हनूमांस्तुविवृत्योरस्तस्थौतस्याग्रतोबली ।
राक्षस आणि वानरही भयाने किंचितही हलू शकले नाहीत; पण पराक्रमी हनुमान छाती उघडी करून त्याच्या समोर अढळ उभा राहिला।
Verse 11
परिघोपमबाहुस्तुपरिघंभास्करप्रभम् ।।।।बलीबलवतस्तस्यपातयामासवक्षसि ।
परिघासारख्या भुजा असलेल्या त्या बलवान राक्षसाने सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी परिघ पराक्रमी हनुमानाच्या वक्षस्थळी आदळला।
Verse 12
स्थिरेतस्योरसिव्यूढेपरिघश्शतधाकृतः ।।।।विकीर्यमाणस्सहसाउल्काशतमिवाम्बरे ।
त्याच्या रुंद व अढळ वक्षस्थळी लागताच परिघ शंभर तुकड्यांत फुटला आणि क्षणार्धात आकाशातील शंभर उल्कांसारखा विखुरला।
Verse 13
स तुतेनप्रहारेणविचचालमहाकपिः ।।।।परिघेणसमाधूतोयथाभूमिचलेऽचलः ।
त्या लोखंडी परिघाच्या प्रहाराने हादरला तरी तो महाकपी विचलित झाला नाही; भूमी हलली तरी पर्वत जसा अचल राहतो तसा तो स्थिर राहिला।
Verse 14
तथाभिहतस्तेनहनुमान् प्लवगोत्तमः ।।।।मुष्टिंसम्वर्तयामासबलेनातिमहाबलः ।
असा आघात झाल्यावरही प्लवगश्रेष्ठ, अतिमहाबली हनुमानाने आपल्या सर्व बळाने मुठ आवळली।
Verse 15
तमुद्यम्यमहातेजानिकुम्भोरसिवीर्यवान् ।।।।अभिचिक्षेपवेगेनवेगवान् वायुविक्रमः ।
मग महातेजस्वी, पराक्रमी, वायुसमान वेगवान हनुमानाने मुठ उचलून वेगाने निकुम्भाच्या उरावर घाव घातला।
Verse 16
ततःपुस्फोटचर्मास्यप्रसुस्राव च शोणितम् ।।।।मुष्टिनातेनसञ्जज्ञेमेघेविद्युदिवोत्थिता ।
तेव्हा त्याचे चर्म फाटले आणि रक्त वाहू लागले; त्या मुठीच्या प्रहाराने जणू मेघातून वीज चमकावी तसे भासले।
Verse 17
सःतुतेनप्रहारेणनिकुम्भोविचचाल ह ।।।।स्वस्थश्चापिनिजग्राहहनूमन्तंमहाबलम् ।
तरीही त्या प्रहाराने निकुम्भ डगमगला नाही; तो सावरून स्थिर झाला आणि महाबली हनुमानाला पकडून धरले।
Verse 18
चुक्रुशुस्तदासङ्ख्येभीमंलङ्कानिवासिनः ।।।।निकुम्भेनोद्यतंदृष्टवाहनूमन्तंमहाबलम् ।
तेव्हा रणांगणात निकुंभाने उचललेला महाबली हनुमान पाहून लंकेतील निवासी भयाने भयंकर आक्रोश करू लागले।
Verse 19
तदाह्रियमाणोऽपिकुम्भकर्णात्मजेन ह ।।।।आजघानानिलसुतोवज्रकल्पेनमुष्टिना ।
कुंभकर्णाच्या पुत्राने ओढून नेत असतानाही पवनपुत्र हनुमानाने वज्रासारख्या कठोर मुठीने त्याला घाव घातला।
Verse 20
आत्मानंमोक्षयित्वाथक्षितावभ्यवपद्यत ।।।।हनूमानुन्ममाथाशुनिकुम्भंमारुतात्मजः ।
मग हनुमानाने स्वतःला सोडवून भूमीवर उडी घेतली आणि मारुतात्मजाने त्वरितच निकुंभावर प्रचंड आघात सुरू केला।
Verse 21
निक्षिप्यपरमायत्तोनिकुम्भंनिष्पिपेष ह ।।।।उत्पत्यचास्यवेगेनपपातोरसिवीर्यवान् ।
अत्यंत प्रयत्नाने त्याने निकुंभाला खाली फेकून चिरडून टाकले; मग वेगाने उडी मारून तो वीर त्याच्या उरावर कोसळला।
Verse 22
परिगृह्य च बाहुभ्यांपरिवृत्यशिरोधराम् ।।।।उत्पाटयामानशिरोभैरवंनदतोमहत् ।
दोन्ही बाहूंनी त्याला घट्ट धरून मान वळवित, भयंकर मोठा नाद करणाऱ्या निकुंभाचे शिर हनुमानाने उपटून टाकले।
Verse 23
अथनिनदतिसादितेनिकुम्भेपवनसुतेनरणेबभूवयुद्धम् ।दशरथसुतराक्षसेन्द्रसून्वोर्भृशतरमागतरोषयोस्सुभीमम् ।।।।
तेव्हा रणांगणात पवनपुत्राच्या हातून निनाद करीत असतानाही निकुंभ मारला गेला. त्यानंतर दशरथनंदन आणि राक्षसराजाचा पुत्र—दोघेही तीव्र क्रोधाने पेटलेले—यांच्यात अत्यंत भयंकर व उग्र युद्ध सुरू झाले॥
Verse 24
व्यपेतेतुजीवेनिकुम्भस्यहृष्टाविनेदुःप्लवङ्गादिशस्सस्वनुश्च ।चचालेवचोर्वीपफालेवचद्यौर्भयंराक्षसानांबलंचाविवेश ।।।।
निकुंभाचा जीव निघून गेल्यावर वानर आनंदित होऊन गर्जना करू लागले आणि दिशा निनादून उठल्या। पृथ्वी जणू हादरली, आकाश जणू फाटले; आणि राक्षसांच्या सैन्यात भय संचारले॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s deliberate refusal to retreat when both armies are immobilized by fear; he absorbs the strike openly (showing his chest) and responds with measured, decisive force to neutralize a dangerous commander, reflecting duty-bound courage rather than reckless aggression.
Even without extended dialogue, the episode teaches that inner steadiness (dhairya) and trained strength can render intimidation ineffective; fear is shown as a collective contagion, while composure enables right action aligned with the larger dharmic objective.
The chapter uses landmark similes—Mahendra mountain, Indra’s banner and rainbow, and the celestial city Vitapavatī/Alakā—to scale the combat imagery; these references function as cultural indexing devices that place the duel within a cosmically resonant battlefield aesthetic.