Sarga 28
शुकवाक्यं (Śuka’s Report on the Vānara Host) / Śuka Describes the Allied Forces to Rāvaṇa
युद्धकाण्ड
सारणाचा वृत्तान्त ऐकल्यानंतर शुक रावणाला पुन्हा एक सुव्यवस्थित गुप्तवार्ता सादर करतो. तो पुढे येणाऱ्या वानर-संघाला दुरासद म्हणतो—रूपांतर करणारे, देवतुल्य पराक्रमी आणि रोखणे कठीण. मग तो प्रमुख वीरांची ओळख करून देतो: मैंद व द्विविद हे जणू अमरासमान रणधुरंधर; आणि हनुमान हा मारुतात्मज—समुद्र लंघन करणारा, रूप बदलणारा, तसेच लंकेत पूर्वीच्या दूतकार्याने (शेपूट-दहनासह) सिद्ध पराक्रमाचा। यानंतर तो मानवी प्रधानांकडे वळतो. श्रीराम हा इक्ष्वाकुवंशी अतिरथ, अढळ धर्मनिष्ठ, ब्रह्मास्त्रादि दिव्यास्त्रे व जगभेदी धनुर्विद्येने युक्त आहे असे तो सांगतो; लक्ष्मणाला रामाचा अपरिहार्य “उजवा हात”, नीती व युद्धकौशल्यात निपुण सहायक म्हणतो. रामाच्या डाव्या बाजूस विभीषण हा अभिषिक्त राजा रावणविरोधी पक्षात स्थित आहे असेही तो नमूद करतो। सेनेची प्रचंडता दाखवण्यासाठी शंखु, महाशंखु, बृंद, पद्म, खर्व, समुद्र, ओघ, महौघ अशा संख्याशब्दांनी विस्तार करीत, शेवटी तो इशारा देतो—ज्वलंत ग्रहासारखी ही सेना पाहून रावणाने पराभव टाळण्यासाठी परम प्रयत्न करावा।
Shlokas
Verse 1
साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ।।6.28.1।।
सारणाचे वचन ऐकून, राक्षसाधिपती रावणास शुकाने सर्व सैन्यबलाचा सविस्तर वृत्तान्त सांगितला आणि मग पुढील वचन उच्चारले।
Verse 2
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
हे राजन्, हे जे उभे आहेत ते तू पाहतोस—मत्त महाहत्तींसारखे; गंगातीरच्या वडवृक्षांसारखे; हिमालयातील सालवृक्षांसारखे—दृढ व अचल।
Verse 3
स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ।।6.28.2।।एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ।।6.28.3।।
हे राजन्, हे दडपणे कठीण आहेत—बलवान आहेत, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे आहेत; रूपाने दैत्य-दानवासारखे, पण युद्धात देवांसारखे पराक्रमी आहेत.
Verse 4
एषांकोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ।।6.28.4।।
या वानरांची संख्या नऊ, पाच व सात कोटी-सहस्र आहे; तसेच शङ्कुचे सहस्र आणि वृन्दाचे शतही आहेत॥
Verse 5
एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ।।6.28.5।।
हे सुग्रीवाचे सचिव असून सदैव किष्किन्धेत वास करतात। हे हरि देव व गंधर्वांपासून उत्पन्न झालेले, इच्छेनुसार रूप धारण करणारे आहेत।
Verse 6
यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यांनास्तिसमोयुधि ।।6.28.6।।
जे दोन कुमार देवतुल्य रूपाने तिथे उभे दिसतात—ते मैन्द आणि द्विविद; युद्धात त्या दोघांशी सम कोणी नाही।
Verse 7
ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ।।6.28.7।।
ब्रह्मदेवांच्या अनुमतीने या दोघांनीही अमृत प्राशन केले आहे। युथपती म्हणून हे दोघे आपल्या पराक्रमाने लंकेला चिरडण्याची आशा धरतात।
Verse 8
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
पण ज्याला तू तिथे मस्त हत्तीप्रमाणे उभा पाहतोस—तो वानर क्रुद्ध झाला तर आपल्या बळाने समुद्रालाही खवळवू शकतो।
Verse 9
यंतुपश्यसितिष्टन्तंप्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ।।6.28.8।।एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभो: ।एनंपश्यपुरादृष्टंवानरंपुनरागतम् ।।6.28.9।।
हे प्रभो! हाच तो तो वानर, जो पूर्वी लंकेत गेला, वैदेहीचे दर्शन घेऊन पुन्हा परत आला होता। पाहा—तो आता पुन्हा येऊन उभा आहे।
Verse 10
ज्येष्ठःकेसरिणःपुत्त्रोवातात्मजइतिश्रुतः ।हनूमानितिविख्यातोलङ्घितोयेनसागरः ।।6.28.10।।
तो केसरिणाचा ज्येष्ठ पुत्र असून वातदेवाचा आत्मज म्हणूनही प्रसिद्ध आहे। तोच हनुमान् म्हणून विख्यात, ज्याने सागर लंघिला।
Verse 11
कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ।।6.28.11।।
तो हरिश्रेष्ठ असून इच्छेनुसार रूप धारण करणारा; बल व तेजाने युक्त आहे. त्याची गती अनिवार्य, अडथळारहित—सतत वाहणाऱ्या वाऱ्यासारखी।
Verse 12
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
असे म्हणतात की बालपणी तहान‑भुकेने व्याकुळ होऊन त्याने उगवता भास्कर पाहिला. मग तो तीन हजार योजनांचा मार्ग झेपावत मनात ठरवू लागला—“मी आदित्याला पकडून आणीन; तेव्हाच माझी भूक शमेल.” असे चिंतून तो आपल्या बळाच्या गर्वाने उडी घेत पुढे धावला.
Verse 13
उद्यन्तभास्करंदृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।त्रियोजनसहस्रंतुअध्वानमवतीर्यहि ।।6.28.12।।आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ।।6.28.13।।
देवर्षी आणि दानवांनाही जो अत्यंत अजेय असा देव आहे, त्या सूर्याला जणू गाठू न शकल्याप्रमाणे तो भास्कराच्या उदयदिशेजवळील एका पर्वतावर कोसळला.
Verse 14
अनाधृष्यतमंदेवमपिदेवर्षिदानवैः ।अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ।।6.28.14।।
देवर्षी आणि दानवांनाही जो अत्यंत अजेय असा देव आहे, त्या सूर्याला जणू गाठू न शकल्याप्रमाणे तो भास्कराच्या उदयदिशेजवळील एका पर्वतावर कोसळला.
Verse 15
पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ।।6.28.15।।
शिलातलावर पडल्यामुळे त्या वानराची एक हनुवटी किंचित तुटली; म्हणून दृढ‑हनु असूनही तो ‘हनूमान्’ या नावाने ओळखला गेला.
Verse 16
सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।नास्यशक्यंबलंरूपंप्रभावोवाऽपिभाषितम् ।।6.28.16।।
खरेच—प्रामाण्य आगमपरंपरेने मला हा हरि ज्ञात झाला आहे. याचे बळ, रूप आणि प्रभाव यांचे यथार्थ वर्णन करणेही शक्य नाही.
Verse 17
एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ।।6.28.17।।लङ्कायांनिहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
हा एकटाच आपल्या पराक्रमाने लंकेला चिरडून टाकण्याची आकांक्षा धरतो. ज्याची शेपटी आजच तुझ्या आज्ञेने लंकेत धूमकेतूने पेटवली—त्या कपिला तू कसा विसरतोस?
Verse 18
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
हा तुझ्याजवळ उभा असलेला तोच शूर—श्यामवर्ण, पद्मनयन—इक्ष्वाकुवंशाचा अतिरथ, जगात पराक्रमासाठी विख्यात. ज्याच्यात धर्म अचल आहे, जो धर्माचे उल्लंघन करीत नाही; जो ब्रह्मास्त्र व वेद जाणतो, वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ. जो बाणांनी आकाश भेदू शकेल व पर्वतही फोडू शकेल; ज्याचा क्रोध मृत्यूसारखा आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासमान. जनस्थानातून ज्याची पत्नी सीता तू हरण केलीस—हे राजन्, तोच राम आता तुझ्याशी युद्ध करण्यास पुढे येत आहे.
Verse 19
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
हे राजन्, हा शूर—श्यामवर्ण, पद्मनयन—जगात पराक्रमाने प्रसिद्ध, इक्ष्वाकुवंशाचा अतिरथ आहे. ज्याच्यात धर्म अचल आहे, जो धर्म ओलांडत नाही; जो वेदांचा ज्ञाता व वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि ब्रह्मास्त्रही जाणतो. जो बाणांनी आकाश भेदेल व पर्वतही दुभंगेल; ज्याचा क्रोध मृत्यूसारखा आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासमान. जनस्थानातून ज्याची पत्नी सीता तू हरण केलीस—हे राजन्, तोच राम आता तुझ्याशी युद्ध करण्यास येत आहे.
Verse 20
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
हे राजन्, हा शूर—श्यामवर्ण, पद्मनयन—जगात पराक्रमाने प्रसिद्ध, इक्ष्वाकुवंशाचा अतिरथ आहे. ज्याच्यात धर्म अचल आहे, जो धर्म ओलांडत नाही; जो वेदांचा ज्ञाता व वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि ब्रह्मास्त्रही जाणतो. जो बाणांनी आकाश भेदेल व पर्वतही दुभंगेल; ज्याचा क्रोध मृत्यूसारखा आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासमान. जनस्थानातून ज्याची पत्नी सीता तू हरण केलीस—हे राजन्, तोच राम आता तुझ्याशी युद्ध करण्यास येत आहे.
Verse 21
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ।।6.28.18।।यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मंनातिवर्तते ।योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ।।6.28.19।।योभिन्द्याद्गगनंबाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ।।6.28.20।।यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ।।6.28.21।।
हे राजन्, हा शूर—श्यामवर्ण, पद्मनयन—जगात पराक्रमाने प्रसिद्ध, इक्ष्वाकुवंशाचा अतिरथ आहे. ज्याच्यात धर्म अचल आहे, जो धर्म ओलांडत नाही; जो वेदांचा ज्ञाता व वेदविदांमध्ये श्रेष्ठ आहे, आणि ब्रह्मास्त्रही जाणतो. जो बाणांनी आकाश भेदेल व पर्वतही दुभंगेल; ज्याचा क्रोध मृत्यूसारखा आणि ज्याचा पराक्रम इंद्रासमान. जनस्थानातून ज्याची पत्नी सीता तू हरण केलीस—हे राजन्, तोच राम आता तुझ्याशी युद्ध करण्यास येत आहे.
Verse 22
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
ज्याच्या उजव्या पार्श्वाला शुद्ध जांबूनद-सुवर्णासारखा तेजस्वी—विशाल वक्षाचा, तांबूस डोळ्यांचा, आणि निळे कुरळे केस असलेला वीर उभा आहे।
Verse 23
यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ।।6.28.22।।एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ।।6.28.23।।
हा त्याचा भाऊ लक्ष्मण—प्राणासारखा प्रिय; नीतितज्ज्ञ व युद्धकुशल, आणि सर्व शस्त्रधारकांमध्ये श्रेष्ठ आहे।
Verse 24
अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यंप्राणोबहिश्चरः ।।6.28.24।।
शत्रूंविषयी असह्य, दुर्जेय व विजयी; पराक्रमी, बुद्धिमान व बलवान—तो रामाचा उजवा बाहू आहे, जणू सदैव बाहेर प्रवाहित होणारा प्राणवायू।
Verse 25
नह्येषराघवस्यार्थेजीवितंपरिरक्षति ।एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ।।6.28.25।।
राघवाच्या हितासाठी तो स्वतःच्या प्राणांचेही रक्षण करीत नाही; युद्धात तो निश्चयाने सर्व राक्षसांचा संहार करण्याचा संकल्प करतो।
Verse 26
यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ।।6.28.26।।
जो रामांचा आश्रय घेऊन त्यांच्या डाव्या बाजूस उभा आहे, राक्षसगणांनी वेढलेला—तोच राजा विभीषण आहे।
Verse 27
श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ।।6.28.27।।
जो रामांचा आश्रय घेऊन त्यांच्या डाव्या बाजूस उभा आहे, राक्षसगणांनी वेढलेला—तोच राजा विभीषण आहे।
Verse 28
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
ज्याला तू मध्यभागी अचल पर्वतासारखा स्थिर उभा पाहतोस, तोच सर्व वानर-नृपतींचा अधिपती, अपरिमित तेजाचा नेता आहे।
Verse 29
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
तेज, यश, बुद्धी, ज्ञान आणि कुलगौरव यांमुळे जो वानरांमध्ये अत्यंत उजळून निघाला—तो पर्वतांमध्ये हिमवान जसा शोभतो तसा सर्वांवर भारी पडला।
Verse 30
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
जो किष्किन्धेत घनदाट वृक्षांनी वेढलेल्या गुहा-दुर्गात वास करतो—पर्वतदुर्गांत स्थित, अत्यंत दुर्गम—आणि आपल्या प्रधान यूथपतींसह राहतो।
Verse 31
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
त्याची ही कांचनी माळ शतकमलांसारखी शोभते; देवांनाही व मनुष्यांनाही ती प्रिय आहे—जणू तिच्यावरच लक्ष्मीदेवी प्रतिष्ठित आहे।
Verse 32
यंतुपस्यसितिष्ठन्तंमध्येगिरिमिवाचलम् ।सर्वशाखामृगेन्द्राणांभर्तारममितौजसम् ।।6.28.28।।तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ।।6.28.29।।किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।दुर्गांपर्वतदुर्गस्तांप्रधानैस्सहयूथपैः ।।6.28.30।।यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ।।6.28.31।।एतांचमालांतारांचकपिराज्यंचशाश्वतम् ।सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ।।6.28.32।।
ही माळ, तारा आणि वानरांचे शाश्वत राज्य—वालिचा वध झाल्यानंतर श्रीरामांनी सुग्रीवाला हे सर्व प्रदान केले।
Verse 33
शतंशतसहस्राणांकोटिमाहुर्मनीषिणः ।शतंकोटिसहस्राणांशङ्कु: इत्यभिधीयते ।।6.28.33।।
मनीषी म्हणतात—लाखाचा शतगुण ‘कोटी’ म्हणून ओळखला जातो; आणि कोटी-हजाराचा शतगुण ‘शंकु’ असे म्हणतात।
Verse 34
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
शंकूच्या लक्षाचा शतगुण ‘महाशंकु’ म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 35
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
येथे महाशंकूंच्या एक-एक सहस्राचे शंभर (म्हणजे एक लक्ष) यास ‘बृंद’ असे म्हणतात. आणि बृंदांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर यास ‘महाबृंद’ असे स्मरण केले जाते॥
Verse 36
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
येथे महाबृंदांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर (एक लक्ष) यास ‘पद्म’ असे म्हणतात. आणि पद्मांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर यास ‘महापद्म’ असे स्मरण करतात॥
Verse 37
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
येथे महापद्मांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर (एक लक्ष) यास ‘खर्व’ असे म्हणतात. आणि खर्वांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर यास ‘महाखर्व’ असे म्हणतात॥
Verse 38
शतंशङ्कुसहस्राणांमहाशङ्कु: इतिस्मृतः ।।6.28.34।।महाशङ्कुसहस्राणांशतंबृन्दमिहोच्यते ।शतंबृन्दसहस्राणांमहावृन्दमितिस्मृतम् ।।6.28.35।।महाबृन्दसहस्राणांशतंपद्ममिहोच्यते ।शतंपद्मसहस्राणांमहापद्ममितिस्मृतिम् ।।6.28.36।।महापद्मसहस्राणांशतंखर्वमिहोच्यते ।शतंखर्वसहस्राणांमहाखर्वमिवोच्यते ।।6.28.37।।महाखर्वसहस्राणांसमुद्रमभिधीयते ।तंसमुद्रसाहस्रमोघइत्यभिधीयते ।।6.28.38।।शतमोघसहस्राणांमहौघइतिविश्रुतः ।
महाखर्वांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर यास ‘समुद्र’ म्हणतात. आणि समुद्रांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर यास ‘ओघ’ असे म्हणतात. ओघांच्या एक-एक सहस्राचे शंभर ‘महौघ’ म्हणून प्रसिद्ध आहे॥
Verse 39
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
अशा रीतीने शंकूंच्या कोटी-कोटी गणनांनी आणि पुढे महाशंकू, बृंद, महाबृंद, पद्म, महापद्म, खर्व, समुद्र, ओघ व महौघ—या वाढत्या विभागांनी समुद्रासारखा प्रचंड सैन्यसमूह पुढे सरकतो. त्या समुद्रसदृश कोटी-महौघ-समूहाने वेढलेला हा दल विभीषण, त्याचे सचिव आणि त्याच्याशी मिळालेले राक्षस यांनी परिवेष्टित आहे. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही युद्धासाठी तुझ्या मागोमाग येत आहे—सदैव महाबलाने वेढलेला, महान् बल व पराक्रमाने युक्त॥
Verse 40
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
अशा रीतीने शंकूंच्या कोटी-कोटी गणनांनी आणि पुढे महाशंकू, बृंद, महाबृंद, पद्म, महापद्म, खर्व, समुद्र, ओघ व महौघ—या वाढत्या विभागांनी समुद्रासारखा प्रचंड सैन्यसमूह पुढे सरकतो. त्या समुद्रसदृश कोटी-महौघ-समूहाने वेढलेला हा दल विभीषण, त्याचे सचिव आणि त्याच्याशी मिळालेले राक्षस यांनी परिवेष्टित आहे. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही युद्धासाठी तुझ्या मागोमाग येत आहे—सदैव महाबलाने वेढलेला, महान् बल व पराक्रमाने युक्त॥
Verse 41
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
अशा रीतीने शंकूंच्या कोटी-कोटी गणनांनी आणि पुढे महाशंकू, बृंद, महाबृंद, पद्म, महापद्म, खर्व, समुद्र, ओघ व महौघ—या वाढत्या विभागांनी समुद्रासारखा प्रचंड सैन्यसमूह पुढे सरकतो. त्या समुद्रसदृश कोटी-महौघ-समूहाने वेढलेला हा दल विभीषण, त्याचे सचिव आणि त्याच्याशी मिळालेले राक्षस यांनी परिवेष्टित आहे. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही युद्धासाठी तुझ्या मागोमाग येत आहे—सदैव महाबलाने वेढलेला, महान् बल व पराक्रमाने युक्त॥
Verse 42
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
अशा रीतीने शंकूंच्या कोटी-कोटी गणनांनी आणि पुढे महाशंकू, बृंद, महाबृंद, पद्म, महापद्म, खर्व, समुद्र, ओघ व महौघ—या वाढत्या विभागांनी समुद्रासारखा प्रचंड सैन्यसमूह पुढे सरकतो. त्या समुद्रसदृश कोटी-महौघ-समूहाने वेढलेला हा दल विभीषण, त्याचे सचिव आणि त्याच्याशी मिळालेले राक्षस यांनी परिवेष्टित आहे. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही युद्धासाठी तुझ्या मागोमाग येत आहे—सदैव महाबलाने वेढलेला, महान् बल व पराक्रमाने युक्त॥
Verse 43
एवंकोटिसहस्रेणशङ्कूनांचशतेनच ।।6.28.39।।महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ।।6.28.40।।हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ।।6.28.41।।एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ।।6.28.42।।सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।महाबलवृतोनित्यंमहाबलपराक्रमः ।।6.28.43।।
अशा रीतीने शंकूंच्या कोटी-कोटी गणनांनी आणि पुढे महाशंकू, बृंद, महाबृंद, पद्म, महापद्म, खर्व, समुद्र, ओघ व महौघ—या वाढत्या विभागांनी समुद्रासारखा प्रचंड सैन्यसमूह पुढे सरकतो. त्या समुद्रसदृश कोटी-महौघ-समूहाने वेढलेला हा दल विभीषण, त्याचे सचिव आणि त्याच्याशी मिळालेले राक्षस यांनी परिवेष्टित आहे. वानरांचा अधिपती सुग्रीवही युद्धासाठी तुझ्या मागोमाग येत आहे—सदैव महाबलाने वेढलेला, महान् बल व पराक्रमाने युक्त॥
Verse 44
इमांमहाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थितांप्रज्वलितग्रहोपमाम् ।ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ।।6.28.44।।
महाराज, प्रज्वलित ग्रहासारखी भयंकर अशी ही समोर उभी असलेली वाहिनी नीट पाहून आता परम प्रयत्न करावा, ज्यायोगे आपला जय होईल आणि शत्रूंकडून पराजय होणार नाही।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is counsel-as-warning: Śuka urges Rāvaṇa to interpret reconnaissance truthfully and respond with disciplined effort rather than pride. The ethical tension lies in whether a ruler will accept accurate intelligence and dharmic consequences, or continue adharma despite clear indicators of impending defeat.
Power must be evaluated through both capability and moral alignment: the sarga frames dharma as a stabilizing force (Rāma’s non-transgression) and portrays adharma as strategically self-destructive. It also models responsible speech—precise identification, evidence (Hanumān’s prior mission), and proportional urgency in advising a king.
Key landmarks include Laṅkā as the contested polity, Kiṣkindhā as Sugrīva’s stronghold, Janasthāna as the site linked to Sītā’s abduction narrative, and the Ocean as the boundary crossed by Hanumān—each functioning as a map-node for alliance, transgression, and military approach.