Sarga 87
न्यग्रोध-प्रवेश-निवारणम् (Preventing Indrajit’s Banyan-Tree Rite) / Indrajit Confronts Vibhishana
युद्धकाण्ड
विभीषणाने लक्ष्मणाला योग्य उपदेश देऊन त्याला वनप्रदेशात नेले आणि मेघश्याम, भयावह असा न्यग्रोध (वड) दाखविला. तो म्हणाला की इंद्रजित तेथे हवन-आहुती देऊन मंत्रबलाने अदृश्य होतो व युद्धात घातक लाभ मिळवितो; म्हणून इंद्रजित न्यग्रोधात प्रवेश करण्यापूर्वीच लक्ष्मणाने ज्वलंत बाणांनी त्याचा रथ, घोडे आणि सारथी यांचा नाश करावा. लक्ष्मण धनुष्य ताणून, प्रत्यंचेचा टंकार करीत, त्या क्षणाची वाट पाहू लागतो. तेवढ्यात तेजस्वी रथावर इंद्रजित प्रकट होऊन प्रत्यक्ष युद्धाचे आव्हान देतो. पुढे कटु वाद होतो—इंद्रजित विभीषणाला स्वजनांचा त्याग करून ‘परक्यां’कडे आश्रय घेतल्याबद्दल धिक्कारतो आणि दोष असले तरी आपल्या पक्षाशी निष्ठा ठेवावी असे सांगतो. विभीषण धर्माधिष्ठित उत्तर देतो: राक्षसकुळात जन्म असूनही मी क्रूर कर्मे त्यागली; अधर्माचा संग विषारी सर्प झटकून टाकण्यासारखा किंवा जळत्या घरातून बाहेर पडण्यासारखा आहे. तो रावणाचे दोष—चोरी, परस्त्रीहरण, मित्रांवरील अविश्वास, ऋषीवध, देवद्वेष, अहंकार, क्रोध व वैर—गणून सांगतो की यांमुळे त्याचे कल्याण मेघांनी पर्वत झाकावा तसे झाकले गेले आणि लंकेचा विनाश निकट आहे. शेवटी तो इंद्रजिताला सावध करतो की तू मृत्युपाशाने बद्ध आहेस; लक्ष्मणाच्या बाणांसमोर उभा राहिल्यावर जिवंत परत येणार नाहीस।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्त्वातुसौमित्रिंजातहर्षोविभीषणः ।धनुष्पाणिंनमादायत्वरमाणोजगामसः ।।6.87.1।।
सौमित्राला असे सांगून विभीषण हर्षित झाला; धनुष्यहस्त लक्ष्मणाला सोबत घेऊन तो त्वरेने निघून गेला।
Verse 2
अविदूरंततोगत्वाप्रविश्यतुमहद्वनम् ।दर्शमामासतत्कर्मलक्ष्मणातविभीषणः ।।6.87.2।।
मग तो थोडे अंतर जाऊन त्या महान् वनात प्रवेश करून, जे कर्तव्यकर्म होते ते विभीषणाने लक्ष्मणास दाखविले।
Verse 3
नीलजीमूतसङ्काशंन्यग्रोधंभीमदर्शनम् ।तेजस्वीरावणभ्रातालक्ष्मणायन्यवेदयत् ।।6.87.3।।
नील मेघसमूहासारखा श्याम, भयंकर दर्शन असलेला तो वडवृक्ष तेजस्वी रावणभ्राता विभीषणाने लक्ष्मणास दाखविला।
Verse 4
इहोपहारंभूतानांबलवान्रावणात्मजः ।उपहृत्यततःपश्चात्सङ्ग्राममभिवर्तते ।।6.87.4।।
येथे बलवान रावणपुत्र भूतगणांना उपहार-बलि अर्पण करून, त्यानंतर युद्धासाठी रणभूमीकडे येतो।
Verse 5
अदृश्टस्सर्वभूतानांततोभवतिराक्षसः ।निहन्तिसमरेशत्रून् बध्नाति च शरोत्तमैः ।।6.87.5।।
त्यानंतर तो राक्षस सर्व प्राण्यांना अदृश्य होतो; समरात शत्रूंचा वध करतो आणि श्रेष्ठ बाणांनी त्यांना बांधूनही टाकतो।
Verse 6
तमप्रविष्टंन्यग्रोधंबलिनंरावणात्मजम् ।विध्वंसयशरैर्दीप्टै: सरथंसाश्वसारथिम् ।।6.87.6।।
जो अंधारात शिरून न्यग्रोधात प्रवेश करावयास उद्यत आहे, त्या बलवान रावणपुत्राचा तेजस्वी बाणांनी—रथ, अश्व व सारथीसह—विध्वंस कर।
Verse 7
तथेत्युक्त्वामहातेजास्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।बभूवावस्थितस्तत्रचित्रंविस्फारयन्? धनुः ।।6.87.7।।
“तथास्तु” असे म्हणत महातेजस्वी सौमित्रि—मित्रांचा आनंद—तेथे दृढ उभा राहिला आणि आपले विलक्षण धनुष्य टणकारू लागला।
Verse 8
स रथेनाग्निवर्णेनबलवान्रावणात्मजः ।इन्द्रजित्कवचीखङ्गीसध्वजःप्रत्यदृश्यत ।।6.87.8।।
अग्निवर्ण तेजस्वी रथावर बलवान रावणपुत्र इंद्रजित् दिसू लागला—कवचधारी, खड्गधारी आणि ध्वजासह।
Verse 9
तमुवाचमहातेजाःपौलस्त्यमपराजितम् ।समह्वयेत्वांसमरेसम्यग्युद्धंप्रयच्छमे ।।6.87.9।।
तेव्हा महातेजस्वी लक्ष्मण त्या अपराजित पौलस्त्यवंशजास म्हणाला—“मी तुला समरात आव्हान देतो; मला योग्य, समोरासमोरचे युद्ध दे।”
Verse 10
एवमुक्तोमहातेजामनस्वीरावणात्मजः ।अब्रवीत्परुषंवाक्यंतत्रदृष्टवाविभीषणम् ।।6.87.10।।
असे संबोधिल्यावर महातेजस्वी, दृढमनाचा रावणपुत्र तेथे विभीषणाला पाहून त्याच्याशी कठोर वचन बोलला।
Verse 11
इहत्वंजातसम्वृद्धःसाक्षाद्भ्रातापितुर्मम ।कथंद्रुह्यसिपुत्रस्यपितृव्योममराक्षस ।।6.87.11।।
तू इथेच जन्मला व वाढला; तू खरोखर माझ्या पित्याचा सख्खा भाऊ आहेस. मग हे राक्षसा, पितृव्य असूनही तू आपल्या भाच्याशी—माझ्याशी, त्याच्या पुत्राशी—कसा द्रोह करतोस?
Verse 12
न ज्ञातित्वं न सौहार्धं न जातिस्तवदुर्मते ।प्रमाणं न च सौदर्यं न धर्मोधर्मदूषण ।।6.87.12।।
अरे दुर्मते, धर्मदूषका! तुझ्यात ना नात्याची जाणीव, ना स्नेह, ना कुलनिष्ठा; ना तू मर्यादा मानतोस, ना बंधुभाव, ना धर्मच।
Verse 13
शोच्यस्त्वमसिदुर्बुद्धेनिन्दनीयश्चसाधुभिः ।यस्त्वंस्वजनमुत्सृज्यपरभृत्यत्वमागतः ।।6.87.13।।
हे दुर्बुद्धे! तू दयेस पात्र आहेस आणि सज्जनांकडून निंदनीयही; कारण तू स्वजनांना टाकून परक्याची चाकरी स्वीकारली आहेस.
Verse 14
नैतछचिथिलयाबुद्ध्यात्वंवेसतिमहदन्तरम् ।क्व च स्वजनसम्वासःक्व च नीचपराश्रयः ।।6.87.14।।
शिथिल बुद्धीमुळे तुला हा मोठा फरक कळत नाही—कुठे स्वजनांचा सहवास, आणि कुठे नीच परक्यांचा आश्रय!
Verse 15
गुणवान्वापरजनःस्वजनोनिर्गुणोऽपिवा ।निर्गुणःस्वजनःश्रेयान् यःपरःपरएवसः ।।6.87.15।।
परका जरी गुणवान असला आणि आपला जरी निर्गुण असला, तरीही आपलाच—दोषांसह—श्रेष्ठ; कारण जो परका, तो परकाच राहतो.
Verse 16
यसस्स्वपक्षंपरित्यज्यपरपक्षंनिषेवते ।स स्वपक्षेक्ष्यंप्राप्तेपश्चास्त्तैरेवहन्यते ।।6.87.16।।
जो आपला पक्ष सोडून परक्या पक्षाची सेवा करतो, आपला पक्ष नष्ट झाल्यावर शेवटी तो त्याच लोकांच्या हातून मारला जातो, ज्यांचा पक्ष त्याने धरला होता.
Verse 17
निरनुक्रोशताचेयंयादृशीतेनिशाचर ।स्वजनेनत्वयाशक्यंपौरुषंरावणानुज ।।6.87.17।।
हे निशाचर, रावणाच्या अनुजा! तू दाखवितोस ती अशी निर्दयता—असे ‘पौरुष’ तर स्वजनांवरच चालविल्यावरच शक्य होते.
Verse 18
इत्युक्तोभ्रातृपुत्रेणप्रत्युवाचविभीषणः ।अजानन्निवमछचीलंकिंराक्षसविकत्थसे ।।6.87.18।।
भ्रात्याच्या पुत्राने असे म्हटल्यावर विभीषण उत्तरला—“अरे राक्षसा! माझे शील जणू तू जाणत नाहीस अशा रीतीने तू का बढाई मारतोस?”
Verse 19
राक्षसेन्द्रसुतासाधोपारुष्यंत्यजगौरवात् ।कुलेयद्यप्यहंजातोरक्षसांक्रूरकर्मणाम् ।।6.87.19।।गुणोयःप्रथमोनृणंतन्मेशीलमराक्षसम् ।
हे राक्षसेन्द्राच्या दुष्ट पुत्रा! गौरवासाठी हे कठोरपण सोड. मी जरी क्रूर कर्म करणाऱ्या राक्षसांच्या कुळात जन्मलो, तरी मनुष्यांचा जो प्रथम गुण—धर्म—तोच माझा स्वभाव आहे; म्हणून माझे शील राक्षसी नाही.
Verse 20
न रमेदारुणेनाहं न चाधर्मेणवैरमे ।।6.87.20।।भ्रात्राविषशीलोऽपिकथंभ्रातानिरस्यते ।
मी क्रौर्यात रमणारा नाही, ना अधर्मात आनंद मानणारा. भाऊ विषस्वभावाचा असला तरी एक भाऊ दुसऱ्या भावाला कसा दूर लोटेल?
Verse 21
धर्मात्प्रच्युतशीलंहिपुरुषंपापनिश्चयम् ।।6.87.21।।त्यक्त्वासुखमवाप्नोतिहस्तादाशीविषंयथा ।
धर्मापासून च्युत झालेला व पापात दृढनिश्चयी असा पुरुष त्यागल्यास कल्याण मिळते—जसे हातावरचा विषारी साप झटकून टाकावा.
Verse 22
परस्वहरणेयुक्तंपरदाराभिमर्शकम् ।।6.87.22।।त्याज्यमाहुर्दुरात्मानंवेश्मप्रज्वलितंयथा ।
जो परधन हरण करण्यात गुंतलेला आणि परस्त्रीचा अपमान करणारा, असा दुरात्मा त्याज्य आहे—जसे जळते घर सोडून द्यावे.
Verse 23
परस्वानां च हरणंपरदाराभिमर्शनम् ।।6.87.23।।सुहृदामतिशङ्का च त्रयोदोषाःक्षयावहाः ।
परधन हरण, परस्त्रीचा दूषण, आणि सुहृदांबद्दल अतिशय संशय—हे तीन दोष क्षय घडविणारे आहेत.
Verse 24
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
महर्षींचा घोर वध, सर्व देवांशीही विग्रह, अभिमान व दोषदृष्टी, वैरभाव व प्रतिकूलता—या दोषांनी माझ्या भावाचे जीवन व ऐश्वर्य नष्ट केले. जसे पावसाळी मेघ पर्वत झाकतात, तसे त्यांनी त्याचे गुण आच्छादिले.
Verse 25
महर्षीणांवधोघोरस्सर्वदेवैश्चविग्रहः ।।6.87.24।।अभिमानश्चदोषश्चवैरित्वंप्रतिकूलता ।एतेदोषाममभ्रातुर्जीवितैश्वर्यनाशनाः ।।6.87.25।।गुणान्प्रच्छादयामासुःपर्वतानिवतोयदाः ।
अभिमान, दोषाचरण, वैरभाव आणि प्रतिकूलता—हेच दोष माझ्या भ्रात्याच्या जीवन व राज्य-ऐश्वर्याचा नाश करणारे आहेत।
Verse 26
दोषैरेतैःपरित्यक्तोमयाभ्रातापितातव ।।6.87.26।।नेयमस्तिपुरीलङ्का न च त्वं न च तेपिता ।
या दोषांमुळे तुझा पिता—जो माझा भाऊ आहे—माझ्याकडून त्यागला गेला आहे। ही लंकापुरी टिकणार नाही; ना तू, ना तुझा पिता।
Verse 27
अतिमाननी च बालश्चदुर्विनीतश्चराक्षस ।बद्धस्त्वंकालपाशेनब्रूहिमांयद्यदिच्छसि ।।6.87.27।।
हे राक्षसा! तू अतिमानी, बालिश आणि दुर्विनीत आहेस. तू काळाच्या पाशाने बांधला गेलास; जे हवे ते मला सांग.
Verse 28
अद्यतेव्यसनंप्राप्तंकिंमांत्वामिहवक्ष्यसि ।प्रवेष्टुं न त्वयाशक्यंन्यग्रोधंराक्षसाधम ।।6.87.28।।
आज तुझ्यावर आपत्ती आली आहे; आता तू इथे मला काय सांगशील? हे राक्षसाधमा! तुला न्यग्रोधात प्रवेश करता येणार नाही.
Verse 29
धर्षयित्वा च काकुत्स्थं न शक्यंजीवितुंत्वया ।युध्यस्वनरदेवेनलक्ष्मणेनरणेसह ।।6.87.29।।हतस्त्वंदेवताकार्यंकरिष्यसियमक्षये ।
काकुत्स्थवंशजास धर्षून तू आता जिवंत राहू शकणार नाहीस। रणांगणात देवतुल्य नरदेव लक्ष्मणाशी युद्ध कर; मारला गेल्यावर यमलोकात देवतांचे कार्य सिद्ध करशील।
Verse 30
संचित बळ दाखव आणि तुझी सर्व अस्त्रे-शस्त्रे व बाण खर्च करून टाक; पण लक्ष्मणाच्या बाणांच्या आवाक्यात येताच आज तू—तुझ्या सैन्यासह—जिवंत परत जाणार नाहीस।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether allegiance to one’s clan overrides moral law: Indrajit condemns Vibhīṣaṇa for leaving his kin, while Vibhīṣaṇa frames departure as a necessary rejection of adharmic leadership and cruel conduct.
Vibhīṣaṇa teaches that righteousness is prior to birth-group identity: association with the unrighteous should be abandoned (like casting off a venomous serpent or escaping a burning house), and destructive vices inevitably eclipse merit and bring ruin.
The nyagrodha (banyan tree) in a great forest functions as a tactical landmark tied to Indrajit’s ritualized advantage (offerings leading to invisibility), and Laṅkā is invoked as the threatened political center whose fate is linked to Rāvaṇa’s faults.