Sarga 65
कुम्भकर्णप्रस्थानम् — Kumbhakarna’s Departure for Battle
युद्धकाण्ड
या सर्गात कुंभकर्णाची सभेतील मंत्रणा पुढे विधिपूर्वक शस्त्रसज्जा व युद्धप्रस्थान अशा राजकीय-आचाररूप प्रसंगात परिवर्तित होते. तो महोदराच्या निरुत्साहपूर्ण वचनांना झिडकारून क्षात्रधर्म सांगतो—शौर्याची साक्ष आत्मस्तुती नव्हे, तर पराक्रमकर्मेच; आणि सर्वांच्या रणनीतीतील चुकांचे प्रायश्चित्त करण्यासाठी मी रणांगणात जाईन, असे घोषित करतो. रावण महोदराचे भय ‘रामभय’ असल्याचे सांगून कुंभकर्णाला धीर देतो, त्याच्या अतुल बलाची व हितभावनेची प्रशंसा करतो आणि वानरसेना व दोन्ही राजपुत्रांचा नाश करण्यास उद्युक्त करतो. कुंभकर्ण रामवध करून रावणाची भीती दूर करीन अशी प्रतिज्ञा करतो; तो एकटाच पुढे जाण्याचा प्रस्ताव मांडतो, पण रावण एकाकी दर्पाचा धोका सांगून रक्षित अग्रगमनाची आज्ञा देतो. मग अलंकरण-समारंभ होतो—माळा, बाहुबंद, अंगठ्या, विविध भूषण, मुकुट, कुंडले, मेखला व कवच त्याला परिधान करतात; अग्नी, चंद्र आणि नारायण/त्रिविक्रम यांसारख्या उपमांनी त्याचे वर्णन केले जाते. नगारे-शंखनाद, रथ-हत्ती-घोडे व विविध वाहने यांसह तो निघतो; तेव्हा काळे मेघ व वीज, कोल्ह्यांचे हंबरडे, घिरट्या घालणारे पक्षी, त्याच्या आयुधावर गिधाड बसणे, उल्कापात, सूर्याचा म्लानपणा व वाऱ्याची स्तब्धता—अशुभ शकुन दिसतात. तरीही दैववश तो पुढे जातो; तट ओलांडून तो वानरपंक्तींमध्ये दहशत पसरवतो, त्याच्या गर्जनेने ते पळून पडू लागतात—राजवैभव व वाणीतील आत्मविश्वास यांना अशुभ निमित्तांची छाया प्रत्युत्तर देते, हेच या सर्गाचे केंद्रबिंदू ठरते.
Shlokas
Verse 1
स तथोक्तस्तुनिर्भर्त्स्यकुम्भकर्णोमहोदरम् ।अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठंभ्रातरंरावणंततः ।।।।
असे ऐकून कुम्भकर्णाने महोदराला धारेवर धरले; मग राक्षसश्रेष्ठ आपल्या भावाला—रावणाला—तो म्हणाला.
Verse 2
सोऽहंतवभयंघोरंवधात्तस्यदुरात्मनः ।रामस्याद्यप्रमार्जामिनिर्वैरोहिसुखीभव ।।।।
मी आज त्या दुरात्मा रामाचा वध करून तुझे हे घोर भय दूर करीन. तू वैररहित होऊन सुखी राहा.
Verse 3
गर्जन्ति न वृथाशूरानिर्जलाइवतोयदाः ।पश्यसम्पद्यमानंतुगर्जितंयुधिकर्मणा ।।।।
शूर वीर व्यर्थ गर्जना करीत नाहीत—पाण्याविना मेघांसारखे नव्हे; पाहा, रणांगणात कर्माने माझी गर्जना खरी ठरते।
Verse 4
न मर्षयन्तिचात्मानंसम्भावयतिनात्मना ।अदर्शयित्वाशूरास्तुकर्मकुर्वन्तिदुष्करम् ।।।।
खरे शूरवीर मान मिळाल्यावरही स्वतःला लाड करत नाहीत, आणि स्वतःची स्तुतीही स्वतः करत नाहीत. कोणताही दिखावा न करता ते अत्यंत दुष्कर कर्म सिद्ध करतात.
Verse 5
विक्लबानामबुद्धीनांराज्ञापण्डितमानिनाम् ।श्रृण्वतासदितमिदंत्वाद्विधानांमहोदर ।।।।
भयंकर रूपाचे कोल्हे मुखात ज्वालायुक्त घास घेऊन डरकाळ्या फोडू लागले; आणि पक्षी अपसव्य वर्तुळ घालून फिरून शेवटी बसले।
Verse 6
युद्धेकापुरुषैर्नित्यंभवद्भिःप्रियवादिभि: ।राजानमनुगच्छद्भिःसर्वंकृत्यमोद्धिसादितम् ।।।।
तुम्ही युद्धात नेहमीच भित्रे, जरी गोड बोलणारे असलात तरी। राजाच्या मागे लागून त्याची खुशामत करीत तुम्ही सर्व कामे या विनाशापर्यंत आणलीत॥
Verse 7
राजशेषाकृतालङ्काक्षीणःकोशोबलंहतम् ।राजानमिममासाद्यसुहृचचिह्नममित्रकम् ।।।।
लङ्का आता राज्याच्या उरल्यासुरल्या भागासारखी झाली; कोश क्षीण झाला, सैन्य नष्ट झाले. मित्राचे चिन्ह धारण करणाऱ्या शत्रूवृत्तीच्या लोकांनी या राजाला वेढून त्याला वश केले आहे॥
Verse 8
एषनिर्याम्यहंयुद्धमुद्यतश्शत्रुनिर्जये ।दुर्नयंभवतामद्यसमीकर्तुंमिहाहवे ।।।।
आता मी युद्धासाठी निघतो, शत्रूंचा पराभव करण्यास सज्ज आहे. आज याच रणात तुमच्याकडून झालेला दुर्नय मी सुधारून त्याचे प्रायश्चित्त करीन॥
Verse 9
एवमुक्तवतोवाक्यंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।प्रत्युवाचततोवाक्यंप्रहसन्राक्षसाधिपः ।।।।
अशा रीतीने धीमान कुम्भकर्ण बोलून झाल्यावर, राक्षसांचा अधिपती हसत-हसत प्रत्युत्तर देऊ लागला॥
Verse 10
महोदरोऽयंरामात्तुपरित्रस्तो न संशयः ।न हिरोचयतेतात युद्धंयुद्धविशारद ।।।।
हा महोदर रामामुळे भयभीत झाला आहे—यात संशय नाही. तात, युद्धात निपुण असूनही याला युद्ध मनापासून रुचत नाही.
Verse 11
कश्चिन्मेत्वत्समोनास्तिसौहृदेनबलेन च ।गच्छशत्रुवधायत्वंकुम्भकर्णजयाय च ।।।।
सौहार्द्यानेही आणि बळानेही तुझ्यासारखा माझ्यासाठी कोणी नाही. कुम्भकर्णा, शत्रूंचा वध करून विजय मिळविण्यासाठी तू जा.
Verse 12
तस्मात्तुशत्रुनाशार्थंभवान्सम्बोधितोमया ।अयंहिकालस्सुहृदांराक्षसानामरिन्दम ।।।।
म्हणून शत्रुनाशासाठी मी तुम्हांस जागविले आहे। हे अरिंदम! राक्षसांकरिता व त्यांच्या सुहृदांकरिता हीच निर्णायक वेळ आहे।
Verse 13
तद्गच्छशूलमादायपाशहस्तइवान्तकः ।वानरान्राजपुत्रौ च भक्ष्यादित्यतेजसा ।।।।
तर जा—त्रिशूल उचलून—हातात पाश धारण केलेल्या अंतकासारखा। सूर्यतुल्य तेजाने वानरांना आणि त्या दोन्ही राजपुत्रांना ग्रास कर।
Verse 14
समालोक्यतुतेरूपंविद्रविष्यन्तिवानराः ।रामलक्ष्मणयोश्चापिहृदयेप्रस्फुटिष्यतः ।।।।
तुझे असे भयानक रूप पाहून वानरसेना पळून जाईल; आणि राम-लक्ष्मणांचीही हृदये विदीर्ण होतील।
Verse 15
एवमुक्त्वामहातेजाःकुम्भकर्णंमहाबलम् ।पुनर्जातमिवात्मानंमेनेराक्षसपुङ्गवः ।।।।
असे महाबलवान कुंभकर्णाला सांगून, महातेजस्वी राक्षसपुंगवाने स्वतःला जणू पुनर्जन्म मिळाल्यासारखे मानले।
Verse 16
कुम्भकर्णबलाभिज्ञोजानंस्तस्यपराक्रमम् ।बभूवमुदितोराजाशशाङ्कइवनिर्मलः ।।।।
कुंभकर्णाचे बळ व पराक्रम जाणून राजा आनंदित झाला—निर्मळ, निष्कलंक चंद्रासारखा।
Verse 17
इत्येवमुक्तःसम्हृष्टोनिर्जगाममहाबलः ।राज्ञस्तुवचनंश्रुत्वाकुम्भकर्णस्समुद्यत:।। ।।
असे संबोधिल्यावर महाबली कुंभकर्ण हर्षित झाला. राजाचे वचन ऐकून तो उठून बाहेर प्रस्थानास निघाला.
Verse 18
आददेनिशितंशूलंवेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।सर्वकालायसंदीप्तंतप्तकाञ्चनभूषणम् ।।।।
त्याने वेगाने धारदार शूळ उचलला—शत्रुनाशक; काळ्या लोखंडासारखा दीप्त, तप्त सुवर्णालंकारांनी भूषित.
Verse 19
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।। ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
इंद्राच्या वज्राशनीसारखा भीषण, वज्रासारखा जड, देव-दानव-गंधर्व-यक्ष व पन्नगांचा संहारक—रक्तमालांनी भूषित, महातेजाने दीप्त, जणू स्वतःहून अग्नी उसळत आहे असा, शत्रूंच्या रक्ताने रंजित तो धारदार शूळ उचलून महातेजस्वी कुंभकर्ण रावणास म्हणाला.
Verse 20
इन्द्राशनिसमंभीमंवज्रप्रतिमगौरवम् ।देवदानवगन्धर्वयक्षपन्नगसूदनम् ।।6.65.19 ।।रक्तमाल्यंमहाधामंस्वतश्चोद्गतपावकम् ।आदायनिशितंशूलंशत्रुशोणितरञ्जितम् ।।6.65.20।।कुम्भकर्णोमहातेजारावणंवाक्यमब्रवीत् ।
इंद्राच्या वज्राशनीसारखा भीषण, वज्रासारखा जड, देव-दानव-गंधर्व-यक्ष व पन्नगांचा संहारक—रक्तमालांनी भूषित, महातेजाने दीप्त, जणू स्वतःहून अग्नी उसळत आहे असा, शत्रूंच्या रक्ताने रंजित तो धारदार शूळ धारण करून महातेजस्वी कुंभकर्ण रावणास म्हणाला.
Verse 21
गमिष्याम्यहमेकाकीतिष्ठत्विहबलंमम ।।।।अद्यतान् क्षुभितान् क्रुद्धोभक्षयिष्यामिवानरान् ।
मी एकटाच पुढे जाईन; माझे सैन्य इथेच थांबो. आज क्रोधाने त्या क्षुब्ध वानर-योद्ध्यांना मी भक्षून टाकीन॥
Verse 22
कुम्भकर्णवचश्श्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।।।।सैन्यैःपरिवृतोगच्छशूलमुद्गतपाणिभिः ।
कुंभकर्णाचे वचन ऐकून रावण म्हणाला—“सैन्याने वेढलेला जाऊन निघ; हातात उंचावलेला शूळ धारण कर.”॥
Verse 23
वानराहिमहात्मानश्शीघ्रास्सव्यवसायिनः ।।।।एकाकिनंप्रमत्तंवानयेयुद्धशनैःक्ष्यम् ।
कारण वानर-योद्धे महात्मे, वेगवान व दृढनिश्चयी आहेत; जो एकटा किंवा निष्काळजी असेल त्याला ते युद्धात हळूहळू दातांनीही क्षीण करून नष्ट करतात॥
Verse 24
तस्मात्परमदुर्धर्षै: सैन्यैःपरिवृतोव्रज ।।।।रक्षसामहितंसर्वंशत्रुपक्षंनिषूदय ।
म्हणून अत्यंत दुर्धर्ष सैन्याने वेढलेला जाऊन निघ आणि राक्षसांच्या अहितकारी त्या सर्व शत्रुपक्षाचा संहार कर॥
Verse 25
अथासनात्समुत्पत्यस्रजं मणिकृतान्तराम् ।।।।आबबन्धमहातेजाःकुम्भकर्णस्यरावणः ।
मग महातेजस्वी रावण आसनावरून उठला आणि मण्यांच्या अंतरांनी जडलेली पुष्पमाळ कुंभकर्णाच्या गळ्यात बांधली॥
Verse 26
अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान्वराण्याभरणानि च ।।।।हारं च श्शिसङ्काशमाबबन्दमहात्मनः ।
तेव्हा रावणाने त्या महात्म्यास बाहुबंद, अंगठ्या, श्रेष्ठ अलंकार आणि चंद्रासारखा उजळ हार नीट बांधून घातला।
Verse 27
दिव्यानि च सुगन्धीनिमाल्यदामानिरावणः ।।।।श्रोत्रिचासञ्जयामासश्रीमतीचास्यकुण्डले ।
रावणाने दिव्य सुगंधी पुष्पमालांच्या माळा घातल्या आणि त्याच्या कानांत शोभिवंत कुंडलेही अडकवली।
Verse 28
काञ्चनाङ्गदकेयूरोनिष्काभरणभूषितः ।।।।कुम्भकर्णोबृहत्कर्णस्सुहुतोऽग्निरिवाबभौ ।
सोन्याच्या अङ्गद-केयूरांनी आणि निष्क-आभरणांनी भूषित, मोठ्या कानांचा कुंभकर्ण सुहुत यज्ञाग्नीप्रमाणे तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 29
श्रोणीसूत्रेणमहतामेचकेनव्यराजत ।।।।अमृतोत्पादनेनद्धोभुजङ्गेनेवमन्दरः ।
गडद रंगाच्या मोठ्या कटिबंधाने त्याची कटी शोभून दिसली; जसा अमृतमंथनकाळी नागाने बांधलेला मंदर पर्वत उजळतो।
Verse 30
स काञ्चनंभारसहंनिवातंविद्युत्प्रभंदीप्तमिवात्मभासा ।आबध्यमानःकवचंरराजसन्ध्याभ्रसम्वीतराजः ।।।।
वाऱ्याला न जुमानणारे, भारसह स्वर्णकवच—विद्युत्सम तेजस्वी व स्वप्रभेने दिप्त—जेव्हा त्यास बांधले जात होते, तेव्हा तो संध्याकाळच्या मेघांनी वेढलेल्या पर्वतराजाप्रमाणे शोभून दिसला।
Verse 31
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।।।
सर्वांगावर आभूषणांनी विभूषित, शूलधारी तो राक्षस त्रिविक्रमासारख्या उत्साहाने नारायणासारखा तेजस्वी भासला। मग भावाला आलिंगन देऊन, प्रदक्षिणा करून, शिर झुकवून प्रणाम करून, तो महाबली प्रस्थानास निघाला।
Verse 32
सर्वाभरणसर्वाङ्गश्शूलपाणिस्सराक्षसः ।त्रिविक्रमकृतोत्साहोनारायणइवाबभौ ।।6.65.31।।भ्रातरंसम्परिष्वज्यकृत्वाचापिप्रदक्षिणम् ।प्रणम्यशिरसातस्मैसम्प्रतस्थेमहाबलः ।।6.65.32।।
महाबलाने भावाला आलिंगन दिले, भक्तिभावाने प्रदक्षिणा केली, शिर झुकवून प्रणाम केला आणि मग तो प्रस्थानास निघाला।
Verse 33
निष्पतन्तंमहाकायंमहानादंमहाबलम् ।तमाशीर्भिःप्रशस्ताभिःप्रेषयामासरावणः ।।।।
तो विशालकाय, महानाद करणारा, महाबली निघत असता, रावणाने त्याला प्रशस्त व मंगलमय आशीर्वादांनी निरोप दिला।
Verse 34
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैस्सैन्यैश्चापिवरायुथैः ।तंगजैश्चतुरङ्गैश्चस्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।।।।अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् ।
शंख-दुंदुभींच्या निनादात, उत्तम आयुधधारी सैन्यांसह—हत्ती, घोडे आणि मेघगर्जनेसारखा नाद करणारे रथ घेऊन—रथींनी त्या महात्म्याचा, रथींमध्ये श्रेष्ठ वीराचा पाठपुरावा केला।
Verse 35
सर्पैरुष्ट्रैःखरैरश्वैस्सिम्हद्विपमृगद्विजैः ।अनुजग्मुश्चतंघोरंकुम्भकर्णंमहाबलम् ।।।।
सर्प, उंट, गाढव, घोडे तसेच सिंह, हत्ती, मृग व पक्षी यांवर आरूढ होऊन ते त्या घोर, महाबली कुंभकर्णाच्या मागोमाग गेले।
Verse 36
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणोधृतातपत्रःशितशूलपाणिः ।मदोत्कटःशोणितगन्धमत्तोविनिर्ययौदावनदेवशत्रुः ।।।।
पुष्पवृष्टीने झाकला गेलेला, छत्र धारण केलेला, तीक्ष्ण त्रिशूल हातात घेतलेला; मदाने उन्मत्त व रक्तगंधाने मत्त—देव-दानवांचा तो शत्रू बाहेर निघाला।
Verse 37
पदातयश्चबहवोमहानादामहाबलाः ।अन्वयूराक्षसाभीमाभीमाक्षाश्शस्त्रपाणयः ।।।।
अनेक पायदळ राक्षस—महानाद करणारे, महाबलवान, भयावह, भीषण नेत्रांचे व हातात शस्त्रे धारण करणारे—त्याच्या मागे चालले।
Verse 38
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।।।
रक्तनेत्र, अतिविशाल देहाचे, निळ्या अंजनराशीप्रमाणे श्याम; शूल उगारून, खड्ग व तीक्ष्ण परशु घेऊन, अनेक व्यामांचे परिघ, गदा, मुसळ, विशाल ताळस्कंध आणि दुर्जेय क्षेपणीय अस्त्रे धारण करून ते पुढे निघाले।
Verse 39
रक्ताक्षास्सुमहाकायानीलाञ्चनचयोपमाः ।शूलानुद्यम्यखडगांश्चनिशितांश्चपरश्वधान् ।।6.65.38।।बहुव्यामांश्चपरिघान्गदाश्चमुसलानि च ।तालस्कन्धांश्चविपुलान्क्षेपणीयान्दुरासदान् ।।6.65.39।।
ते अनेक व्यामांचे परिघ, गदा व मुसळ, तसेच विशाल ताळस्कंध—अशी क्षेपणीय, दुरासद अस्त्रे—बाळगत होते।
Verse 40
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।।।
तेव्हा महातेजस्वी, महाबलवान कुंभकर्णाने दुसरेच भयंकर, अंगावर शहारे आणणारे रूप धारण केले आणि झेपावून बाहेर आला. त्याचे शरीर शंभर धनुष्यांच्या परिघाएवढे, उंची सहाशे धनुष्यांइतकी; तो रौद्र, रथचक्रासारख्या नेत्रांचा, आणि महापर्वतासमान भासणारा होता.
Verse 41
अथान्यद्वपुरादायदारुणंरोमहर्षणम् ।निष्पपातमहातेजाःकुम्भकर्णोमहाबलः ।।6.65.40।।धनुःशतपरीणाहः स षट्छत्रसमुच्छ्रितः ।रौद्रःशकटचक्राक्षोमहापर्वतसन्निभः ।।6.65.41।।
तो शंभर धनुष्यांच्या परिघाएवढा आणि सहाशे धनुष्यांइतका उंच उठलेला होता; रौद्र, रथचक्रासारख्या नेत्रांचा, आणि महापर्वतासमान दिसत होता.
Verse 42
सन्निपत्य च रक्षांसिदग्धशैलोपमामहान् ।कुम्भकर्णोमहावक्त्रःप्रहसन्निदमब्रवीत् ।।।।
राक्षसांजवळ येऊन, जळालेल्या पर्वतासारखा महान व विशालमुखी कुंभकर्ण हसत हसत हे वचन बोलला.
Verse 43
अद्यवानरमुख्यानांतानियूथानिभागश ।निर्दहिष्यामिसङ्ख्रुद्धश्शलाभानिवपावकः ।।।।
आज क्रोधाने भरून मी वानरमुख्यांच्या त्या यूथांना भागोभाग जाळून टाकीन—जसा पावक शलभांना भस्म करतो।
Verse 44
नापराध्यन्तिमेकामंवानरा: वनचारिणः ।जातिरस्मद्विधानांसापुरोद्यानविभूषणम् ।।।।
वनात संचार करणारे ते वानर माझा अपराध स्वेच्छेने कधीच करत नाहीत; आमच्यासारख्यांसाठी ती जातच राजोद्यानाची शोभा आहे।
Verse 45
पुररोधस्यमूलंतुराघवस्सहलक्ष्मणः ।हतेतस्मिन् हतंसर्वंतंवधिष्यामिसंयुगे ।।।।
परंतु या नगरवेढ्याचे मूळ कारण लक्ष्मणासह राघवच आहे; तो मारला गेला की सर्व काही मारल्यासारखेच—म्हणून मी त्याला रणात वध करीन।
Verse 46
एवंतस्यब्रुवाणस्यकुम्भकर्णस्यराक्षसाः ।नादंचक्रुर्महाघोरंकम्पयन्तइवार्णवम् ।।।।
कुंभकर्ण असे बोलताच राक्षसांनी अत्यंत भयानक गर्जना केली, जणू समुद्रालाच कंप पाडीत आहेत।
Verse 47
तस्यनिष्पततस्तूर्णंकुम्भकर्णस्यधीमतः ।बभूवुर्घोररूपाणिनिमित्तानिसमन्ततः ।।।।
बुद्धिमान कुंभकर्ण वेगाने बाहेर पडताच सर्वत्र भयानक अपशकुन दिसू लागले।
Verse 48
उल्काशनियुतामेघाबभूवुर्गर्धभारुणाः ।ससागरवनाचैववसुधासमकम्पत ।।।।
उल्का, वज्र व विजांनी युक्त, गाढववर्ण मेघ सर्वत्र दाटून आले; आणि सागर व वनांसह पृथ्वी जणू थरथर कापू लागली।
Verse 49
घोररूपाश्शिवानेदुस्सज्वालकबलैर्मुखैः ।मण्डलान्यपसव्यानिबबन्धुश्चविहङ्गमाः ।।।।
भयंकर रूपाचे कोल्हे मुखात ज्वालायुक्त घास घेऊन डरकाळ्या फोडू लागले; आणि पक्षी अपसव्य वर्तुळ घालून फिरून शेवटी बसले।
Verse 50
निष्पपात च गृध्रोमालेवाऽस्यपथिगच्छतः ।प्रास्फुरन्नयनंचास्यसव्योबाहुश्चकम्पत ।।।।
मार्गाने पुढे जात असता त्याच्या भाल्यावर माळेसारखा एक गिधाड अचानक येऊन बसला; त्याचा डोळा फडफडू लागला आणि डावा बाहू/खांदा थरथरला—अशुभ चिन्ह।
Verse 51
निष्पपाततदाचोल्काज्वलन्तीभीमनिश्श्वना ।आदित्योनिष्प्रभश्चासीन्नप्रवाति च ऽनिलः ।।।।
तेव्हा भीषण गर्जनेसह एक ज्वलंत उल्का कोसळली; सूर्य निष्प्रभ झाला आणि वाऱ्याचाही प्रवाह थांबला।
Verse 52
अचिन्तयन्महोत्पातानुदितान्रोमहर्षणान् ।निर्ययौकुम्भकर्णस्तुकृतान्तबलचोदितः ।।।।
उद्भवलेल्या अंगावर काटा आणणाऱ्या महोत्पातांकडे दुर्लक्ष करून कुंभकर्ण बाहेर पडला—जणू कृतांताच्या (मृत्यूच्या) बळानेच तो ढकलला जात होता।
Verse 53
न लङ्घयित्वाप्राकारंपद्भ्यांपर्वतसन्निभः ।ददर्शाभ्रघनप्रख्यंवानरानीकमद्भुतम् ।।।।
पर्वतासारखा देह असलेला तो पायीच प्राकार ओलांडून पुढे गेला आणि घन मेघसमूहासारखी दाटलेली, अद्भुत अशी वानरसेना त्याने पाहिली।
Verse 54
तेदृष्टवाराक्षसश्रेष्ठंवानराःपर्वतोपमम् ।वायुनुन्नाइवघनाययुस्सर्वादिशस्तदा ।।।।
राक्षसश्रेष्ठ, पर्वतासारखा तो दिसताच वानर त्या वेळी वाऱ्याने ढकललेल्या मेघांसारखे सर्व दिशांना पांगले।
Verse 55
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डंदिशोद्रवद्भिन्नमवाभ्रजालम् ।स कुम्भकर्णस्समवेक्ष्यहर्षान्ननादभूयोघनवद्घनाभः ।।।।
दिशादिशांना पळून मेघजाळ तुटावे तसे भिन्न झालेले ते प्रचंड वानरदळ पाहून, पावसाळी मेघासारखा श्याम कुम्भकर्ण हर्षाने पुन्हा पुन्हा गर्जला।
Verse 56
तेतस्यघोरंनिनदंनिशम्ययथानिनादंदिविवारिदस्य ।पेतुर्धरण्यांबहवःप्लवङ्गानिकृत्तमूलाइवशालवृक्षाः ।।।।
आकाशातील मेघगर्जनेसारखा त्याचा तो घोर निनाद ऐकून अनेक वानर जमिनीवर कोसळले, जणू मुळं छाटलेली शालवृक्षे पडावीत।
Verse 57
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णोरिपुनिधनायविनिस्पृतोत्मा ।कपिषणभयमाददत्सुभीमंप्रभुरिवदण्डवान्युगान्ते ।।।।
विशाल परिघ हातात घेऊन, शत्रुनाशासाठी उन्मुक्त झालेला कुम्भकर्ण वानरपंक्तींमध्ये भीषण भय पसरवीत, युगान्ती दंडधारी प्रभूसारखा पुढे सरसावला।
Frequently Asked Questions
The sarga contrasts fear-based counsel with duty-based action: Kumbhakarṇa condemns demoralizing speech, commits to repairing collective failures through battlefield responsibility, while Rāvaṇa balances praise with strategic caution against reckless solitary combat.
Valor is authenticated by conduct rather than self-advertisement, yet true leadership integrates courage with prudence; additionally, the narrative juxtaposes human agency (arming, counsel, resolve) with nimitta and daiva (portents and destiny) to frame war as morally charged and time-bound.
Laṅkā’s prākāra (rampart) marks the threshold from courtly order to battlefield chaos, while the ceremonial gifting of garlands, ornaments, parasol, and armor reflects royal investiture culture; the omen imagery (sky, ocean, birds, jackals, meteors) situates the march within traditional Sanskrit portent-lore.