Sarga 72
अतिकायवधश्रवणं रावणस्य लङ्कारक्षाविधानम् (Ravana’s Reaction to Atikaya’s Death and the Fortification Orders for Lanka)
युद्धकाण्ड
या सर्गात रावणाला वार्ता मिळते की अत्यंत पराक्रमी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला आहे. हे ऐकताच तो शोक व क्रोधाने व्याकुळ होतो आणि राम व वानरांच्या हातून लंकेतील पूर्वीचे सेनानायक व प्रसिद्ध योद्धे एकामागून एक पडल्याचे स्मरून, राक्षसांच्या अजेयतेचा गर्व ढासळत असल्याचे जाणतो. इंद्रजिताने दिव्यास्त्रांनी राम-लक्ष्मणांना बांधले होते हे आठवून तो आश्चर्य करतो—देव-गंधर्वांनाही अछेद्य वाटणारे बंधनही कसे तुटले, हे त्याच्या आकलनापलीकडील शत्रुपक्षाच्या प्रभावाचे लक्षण आहे। यानंतर विलाप सोडून रावण प्रशासनिक आज्ञा देतो—नगरभर कठोर पहारा ठेवावा. द्वारे, प्रवेश-निर्गम मार्ग आणि सैन्य-ठाणी यांची वारंवार तपासणी करावी; विशेषतः जिथे सीतेचे रक्षण चालू आहे त्या अशोकवनात सुरक्षा अधिक दृढ करावी. तो रात्रिचरांना संध्या, मध्यरात्र व प्रभात—सर्व वेळ वानरांच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यास सांगतो, आणि सेना स्थिर असो वा पुढे सरकत असो—सदैव सज्ज राहण्याचा आदेश देतो। आज्ञा मिळताच राक्षसदल उठून संरक्षण-व्यवस्था राबवू लागते. रावण मात्र पुत्रवधाच्या वैयक्तिक आपत्तीने अंतःकरणात जळत, क्रोधाच्या शल्याने टोचला जाऊन, वारंवार दीर्घ निःश्वास टाकीत आपल्या भवनात परत जातो।
Shlokas
Verse 1
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला असे ऐकताच राजा रावण व्याकुळ झाला आणि हे वचन बोलला।
Verse 2
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
धूम्राक्ष—परम क्रोधी, धनुर्धर व शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ—अकंपन, प्रहस्त आणि तसेच कुंभकर्ण; हे सर्व महाबल वीर राक्षस युद्धास उत्सुक, शत्रुसैन्यांचे जेतार आणि शत्रूंनी कधीही न जिंकलेले होते. तरीही अक्लिष्टकर्मा श्रीरामाने त्या महावीर, अतिविशाल देहधारी, नानाविध शस्त्रांत निपुण राक्षसांना ठार केले; तसेच इतरही अनेक शूर व महात्मा योद्धे पाडले गेले।
Verse 3
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
हे महाबलवान वीर राक्षस युद्धाची आकांक्षा धरणारे, शत्रुसैन्यांचे जेतें आणि शत्रूंनी कधीही न जिंकलेले—आज तेच पडले आहेत।
Verse 4
धूम्राक्षःपरमामर्षीधन्वीशस्त्रभृतांवरः ।अकम्पनःप्रहस्तश्चकुम्भुकर्णस्तथैव च ।।6.72.2।।एतेमहाबलावीराराक्षसायुद्धकाङ्क्षिणः ।जेतारःपरसैन्यानांपरैर्नित्यापराजिताः ।।6.72.3।।निहतास्तेमहावीर्यारामेणाक्लिष्टकर्मणा ।राक्षसास्सुमहाकायानानाशस्त्रविशारदाः ।।6.72.4।।अन्ये च बहवश्शूरामहात्मानोनिपातिताः ।
अक्लिष्टकर्मा श्रीरामाने ते महावीर, अतिविशाल देहधारी व नानाशस्त्रांत पारंगत राक्षस मारले; तसेच इतरही अनेक शूर, महात्मा योद्धे पाडले गेले।
Verse 5
प्रख्यातबलवीर्येणपुत्रेणेन्द्रजितामम ।।।।यौहितौभ्रातरौतदावीरौबद्धौदत्तवरैश्शरैः ।
तेव्हा बल-पराक्रमाने प्रख्यात माझ्या पुत्र इंद्रजिताने दत्तवरयुक्त बाणांनी युद्धप्रसिद्ध त्या दोन वीर भावांना बांधून टाकले।
Verse 6
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
जे घोर बंधन सर्व देव, महाबल असुर तसेच यक्ष-गंधर्व-किन्नर यांनाही सोडविता येत नव्हते—ते त्यांच्या स्वप्रभावाने की कोणत्या मोहिनी मायेनं, मला कळत नाही—तरीही राम-लक्ष्मण हे दोन्ही भ्राते त्या शरबंधनातून मुक्त झाले।
Verse 7
यन्नशक्यंसुरैस्सर्वैरसुरैर्वामहाबलैः ।।6.72.6।।मोक्तुंतद्बन्धनंघोरंयक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।तन्नजानेप्रभावैर्वामाययामोहनेनवा ।।6.72.7।।शरबन्धाद्विमुक्तौतौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
जे घोर बंधन सर्व देव, महाबल असुर तसेच यक्ष‑गंधर्व‑किन्नर यांनाही सोडविता येत नव्हते, त्या शरबंधनातून बंधू राम‑लक्ष्मण मुक्त झाले. हे मला कळत नाही—स्वतःच्या प्रभावाने की कोणत्या तरी मोहिनी मायेनें।
Verse 8
येयोधानिर्गताश्शूराराक्षसाममशासनात् ।।।।तेसर्वेनिहतायुद्धेवानरैस्सुमहाबलैः ।
माझ्या आज्ञेने रणास निघालेले ते शूर राक्षस योद्धे—ते सर्वच्या सर्व अत्यंत महाबल वानरवीरांनी युद्धात ठार केले।
Verse 9
तम्नपश्याम्यहंयुद्धेयोऽद्यरामंसलक्ष्मणम् ।।।।शासयेत्सबलंवीरंससुग्रीवविभीषणम् ।
आजही या युद्धात मला असा कोणी दिसत नाही, जो लक्ष्मणासह रामाला—त्या वीराला, त्याच्या सेनेसह, तसेच सुग्रीव व विभीषणांसह—वश करू शकेल।
Verse 10
अहोसुबलवान् रामोमहदस्त्रबलं च वै ।।।।यस्यविक्रममासाद्यराक्षसानिधनंगताः ।
‘अहो! राम किती पराक्रमी आहे, आणि त्याच्या अस्त्रांचे सामर्थ्यही खरोखर महान आहे; ज्याच्या विक्रमास सामोरे जाऊन राक्षस विनाशाला जात आहेत.’
Verse 11
अप्रमत्सैश्चसर्वत्रगुप्सैरक्ष्यापुरीवतियम् ।।।।अशोकवनिकायांचयत्रसीताऽभिरक्ष्यते ।
सर्वत्र या पुरीचे रक्षण जागरूक व गुप्त पहाऱ्यांनी करावे; विशेषतः अशोक-वाटिकेचे, जिथे सीतादेवीची कडक राखण केली जाते।
Verse 12
निष्क्रामोवाप्रवेशोवाज्ञातव्यस्सर्वदैवनः ।।।।यत्रयत्रभवेद्गुल्मस्तत्रतत्रपुनःपुनः ।
बाहेर पडणे असो वा प्रवेश—ते सर्वदा आपल्या माहितीत असावे; जिथे जिथे तुकड्या तैनात आहेत, तिथे तिथे पुन्हा पुन्हा तपासणी करावी।
Verse 13
सर्वतश्चापितिष्ठध्वंस्स्वै: परिवृताबलैः ।।।।द्रष्टव्यं च पदंतेषांवानराणांनिशाचराः ।
हे निशाचरांनो! सर्व बाजूंनी आपल्या-आपल्या दलांनी वेढलेले राहून ठाणी धरा; आणि त्या वानरांच्या हालचाली व पावलांचा मागोवा घ्या।
Verse 14
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।।।
संध्याकाळी, अर्धरात्री किंवा पहाटे—कधीही—वानरांविषयी कधीही निष्काळजीपणा करू नका; शत्रूचे सैन्य सदैव सज्ज असो—ठाण मांडून असो वा पुढे सरसावून प्रतिकारास।
Verse 15
प्रदोषेवार्धरात्रेवाप्रत्यूषेवापिसर्वत ।।6.72.14।।नावज्ञातेषुकर्तव्यावानरेषुकदाचन ।द्विषतांबलमुद्युक्तमापतकतिंस्थितंसदा ।।6.72.15।।
संध्याकाळी, अर्धरात्री किंवा पहाटे—सर्वकाळ—वानरांविषयी कधीही बेपर्वाई करू नका; विरोधी सैन्य सतत सज्ज असो—ठाण मांडून असो वा पुढे सरसावून प्रतिकारास।
Verse 16
ततस्तेराक्षसास्सर्वेश्रुत्वालङ्काधिपस्यतत् ।वचनंसर्वमातिष्ठन् यथावत्तुमहाबलाः ।।।।
तेव्हा त्या सर्व महाबल राक्षसांनी लंकेच्या अधिपतीचे वचन ऐकून, यथाविधी आपापल्या ठिकाणी व नेमून दिलेल्या कार्यात योग्य रीतीने स्थान घेतले।
Verse 17
स तान् सर्वान् हिसन्दिश्यरावणोराक्षसाधिपः ।मन्युशल्यंवहन् दीनःप्रविवेशस्वमालयम् ।।।।
अशा रीतीने सर्वांना आज्ञा देऊन राक्षसाधिपती रावण, अंतःकरणात क्रोधाचे शल्य वाहत, दीन होऊन आपल्या महालात प्रवेशला।
Verse 18
ततस्ससन्दीपितकोपह्निर्निशाचराणामधिपोमहाबलः ।तदेवपुत्रव्यसनंविचिन्तयन्मुहुर्मुहुश्चैवतदाव्यनिश्श्वसत् ।।।।
त्यानंतर तो महाबल निशाचराधिपती, अंतःकरणात प्रज्वलित कोपाग्नी घेऊन, पुत्रविषयक त्या आपत्तीचेच वारंवार चिंतन करीत, पुन्हा पुन्हा दीर्घ उसासे टाकू लागला।
Verse 19
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला असे ऐकून राजा अत्यंत व्याकुळ झाला आणि हे वचन बोलला।
Verse 20
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा अत्यंत व्याकुळ झाला; उद्विग्नचित्त होऊन तो असे वचन बोलू लागला।
Verse 21
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
पराक्रमी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा विषादग्रस्त झाला; व्याकुळ होऊन तो हे वचन बोलू लागला।
Verse 22
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा तीव्र उद्वेगाने ग्रासला; मग तो हे वचन बोलला।
Verse 23
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा प्रचंड उद्विग्न झाला; व्याकुळ होऊन तो असे वचन बोलला।
Verse 24
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महापराक्रमी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा उद्वेगाने भरून गेला; आणि मग तो हे वचन बोलू लागला।
Verse 25
अतिकायंहतंश्रुत्वालक्ष्मणेनमहौजसा ।उद्वेगमगमद्राजावचनंचेदमब्रवीत् ।।6.72.1।।
महौजस्वी लक्ष्मणाने अतिकायाचा वध केला हे ऐकून राजा अत्यंत व्याकुळ झाला आणि असे वचन बोलला।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāvaṇa’s shift from emotional shock to executive governance: despite personal grief and anger, he formalizes a citywide security protocol—tight control of ingress/egress and constant surveillance—revealing how rājadharma can be invoked even by an antagonistic ruler under existential threat.
The sarga highlights the limits of power grounded only in force or boons: repeated losses compel even a proud sovereign to concede the opponent’s superior efficacy and to rely on vigilance and procedure. It also illustrates how attachment and bereavement destabilize judgment, producing the “manyu-śalya” (thorn of wrath) that clouds leadership.
Laṅkā is mapped as a fortified urban space with controlled gates and troop posts (gulma), and the Aśoka-vāṭikā is singled out as a sensitive inner landmark because it houses the guarded Sītā, making it a focal point for internal security and surveillance.