Sarga 114
रावणस्य अन्त्येष्टिः — Ravana’s Funeral Rites and the Ethics of Post-War Conduct
युद्धकाण्ड
या सर्गात युद्धानंतरचा प्रसंग येतो. राक्षसी स्त्रियांचा आक्रोश उठतो; मंदोदरी व प्रमुख राणी शोकाकुल होऊन पूर्वीची अपशकुन-लक्षणे आठवतात—हनुमानाचा ‘दुर्गम’ लंकेत प्रवेश आणि समुद्रावर वानरसेतू—आणि त्यांतून राम सामान्य मानवापेक्षा श्रेष्ठ आहेत असे मानतात. रावणाचा विनाश अधर्माचे, विशेषतः सीताहरणाच्या पापाचे, कर्मफल म्हणून मांडला जातो. यानंतर नीतिधर्माचा निर्णायक वळण: राम सांगतात की मृत्यूनंतर वैर टिकत नाही; म्हणून पडलेल्या राजाचे योग्य अंत्यसंस्कार करावेत. विभीषण लंकेत जाऊन पुरोहित, यज्ञाग्नी, चंदन व सुगंधी द्रव्ये गोळा करतो, अलंकृत शय्या/अर्थी सजवून अंत्ययात्रेची व्यवस्था करतो. राक्षस वेदसंमत पितृमेध-विधीनुसार वेदीस्थापन, आहुती व दाहकर्म करतात; नंतर विभीषण विधवांना धीर देऊन नम्र भावाने रामांकडे परततो. शेवटी राम दिव्यास्त्रे बाजूला ठेवून क्रोध त्यागतात व सौम्य होतात—विजयातही मर्यादेचे पालन अधोरेखित करत.
Shlokas
Verse 1
तासांविलपमानानांतदाराक्षसयोषिताम् ।ज्येष्ठापत्नीप्रियाजीनाभर्तारंसमुदैक्षत ।।।।
त्या राक्षसी स्त्रिया विलाप करीत असता, तेव्हा ज्येष्ठ पत्नी—प्रिय व शोकाकुल—पतीकडे पाहू लागली।
Verse 2
दशग्रीवंहतंदृष्टवारामेणाचिन्त्यकर्मणा ।पतिंमण्डोदरीतत्रकृपणापर्यदेवयत् ।।।।
अचिंत्य पराक्रम असलेल्या रामाने दशग्रीव (रावण) मारला आहे असे पाहून, मंदोदरी तेथे आपल्या पतीसाठी दीन होऊन आक्रोश करू लागली.
Verse 3
ननुनाममहाबाहोतववैश्रवणानुज ।क्रुद्धस्यप्रमुखेस्थातुंत्रस्यत्यपिपुरन्दरः ।।।।
हे महाबाहो, वैश्रवणाच्या अनुजा! हे तर प्रसिद्धच आहे—तू क्रुद्ध झालास की तुझ्या समोर उभे राहायला पुरंदर (इंद्र) सुद्धा घाबरतो।
Verse 4
ऋषयश्चमहान्तोऽपिगन्धर्वाश्चयशस्विनः ।ननुनामतवोद्वेगाच्चारणाश्चदिशोगताः ।।।।
हे सर्व प्रसिद्ध आहे की तुझ्या भयामुळे महान ऋषीही, यशस्वी गंधर्वही, आणि चारणही सर्व दिशांना पळून गेले होते।
Verse 5
स त्वंमानुषमात्रेणरामेणयुधिनिर्जितः ।न व्यपत्रपसेराजन् किमिदंराक्षसेश्वर ।।।।
हे राजन्, राक्षसेश्वर! तू युद्धात केवळ मनुष्य-मात्र श्रीरामाकडून पराजित झालास; तरी तुला लाज वाटत नाही काय? ही काय अवस्था?
Verse 6
कथंत्रैलोक्यमाक्रम्यश्रियावीर्येणचान्वितम् ।अविषह्यंजघानत्वांमानुषोवनगोचरः ।।।।
त्रैलोक्य जिंकून, श्री व पराक्रमाने युक्त, जणू अजेय असलेल्या तुला वनात फिरणारा एक मनुष्य कसा काय ठार करू शकला?
Verse 7
मानुषाणामविषयेचरतःकामरूपिणः ।विनाशस्तवरामेणसम्युगेनोपपद्यते ।।।।
मानवांच्या आवाक्याबाहेर वावरणारा आणि इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तू—रणात रामाच्या हातून तुझा विनाश होईल, हेही जणू अविश्वसनीयच वाटते।
Verse 8
न चैतत्कर्मरामस्यश्रद्धधामिचमूमुखे ।सर्वतस्समुपेतस्यतवतेनाभिमर्षणम् ।।।।
हे सेनानायक! हे रामाचे कर्म आहे असे मला मान्य होत नाही—सर्व बाजूंनी पूर्ण सज्ज असलेल्या तुला त्याने असे दडपून टाकले।
Verse 9
यदैव च जनस्थानेराक्षसैर्भहुनिर्ववृतः ।खरस्तवहतोभ्रातातदैवासौ न मानुषः ।।।।
जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेल्या तुझ्या भावाला खराला जेव्हा मारण्यात आले, तेव्हाच स्पष्ट झाले की तो (राम) साधा मनुष्य नाही।
Verse 10
यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
ज्याक्षणी पराक्रमाने युक्त हनुमान देवांनाही दुष्प्रवेश अशी लंकेची नगरीत प्रविष्ट झाला, त्याक्षणीच आम्ही भय व व्यथांनी व्याकुळ झालो।
Verse 11
यदैववानरैर्घोरैर्बद्धस्सेतुर्महार्णवे ।तदैवहृदयेनाहंशङ्केरामममानुषम् ।।।।
जेव्हा त्या घोर वानरांनी महासागरावर सेतू बांधला, तेव्हापासूनच माझ्या हृदयात दृढ शंका उत्पन्न झाली—राम हा केवळ मनुष्य नाही, अमानुष आहे।
Verse 12
अथवारामरूपेणकृतान्तस्स्वयमागतः ।मायांतवविनाशायविधायाप्रतितर्किताम् ।।।।
शोकाकुल मनाने राक्षसांनी रावणाला सुगंध व माळांनी सजविले; विभीषणाच्या सहाय्याने त्याला अनेक प्रकारच्या वस्त्रांनी झाकले आणि अश्रुपूर्ण मुखांनी लाज (भाजलेले धान्य) उधळीत राहिले।
Verse 13
अथवावासवेनत्वंधर्षितोऽपिमहाबल ।वासवस्यतुकाशक्तिस्त्वांद्रष्टुमपिसंयुगे ।।।।
अथवा, हे महाबल! तू वासवाने (इंद्राने)ही मला धर्षिले असे म्हणशील, तरी इंद्राची अशी कोणती शक्ती आहे की तो रणांगणी तुला पाहण्यासही समर्थ होईल?
Verse 14
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।।।
हे स्पष्टच आहे की हा राम महायोगी, सनातन परमात्मा आहे—ज्याला ना आदि, ना मध्य, ना अंत; महानांमध्येही परम महान। तो तमाच्या पलीकडील धाता, शंख-चक्र-गदा धारण करणारा; वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्हयुक्त; नित्यश्री, अजय, शाश्वत व ध्रुव आहे। मानुष रूप धारण करून सत्यपराक्रमी विष्णु, वानररूपाने आलेल्या देवांनी वेढलेला, लोकहितासाठी, हे महाद्युति, राक्षस-परिवारासह तुला संहारून टाकला आहे।
Verse 15
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
पूर्वी इंद्रिये जिंकून तू त्रिभुवन जिंकलेस; पण आता जणू तीच इंद्रिये जुने वैर स्मरून, तुला इंद्रियांकडूनच पराभूत केले आहे।
Verse 16
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेला असतानाही तुझा भाऊ खर मारला गेला, तेव्हाच ठरले की राम साधा मनुष्य नाही. आणि देवांनाही दुर्गम अशा लंकेच्या नगरीत हनुमान पराक्रमाने शिरला, तेव्हाच आम्ही भयाने व्याकुळ झालो.
Verse 17
व्यक्तमेषमहायोगीपरमात्मासनातनः ।अनादिमध्यनिधनोमहतंपरमोमहान् ।।6.114.14।।तमसःपरमोधाताशङ्खचक्रगदाधरः ।श्रीवत्सवक्षानित्यश्रीरजय्यश्शाश्वतोध्रुवः ।।6.114.15।।मानुषंरूपमास्थायविष्णुस्सत्यपराक्रमः ।सर्वैःपरिवृतोदेवैर्वानरत्वमुपागतैः ।।6.114.16।।सर्वलोकेश्वर्श्रीमान्लोकानांहितकाम्यया ।सराक्षसरपरीवारंहतवांस्त्वांमहाद्युतिः ।।6.114.17।।
सर्व लोकांचा श्रीमान् ईश्वर लोकहितासाठी, हे महाद्युति, राक्षस-परिवारासह तुला वध करून गेला आहे।
Verse 18
इन्द्रियाणिपुराजित्वाजितंत्रिभुवनंत्वया ।स्मरद्भिरिवतद्वैरमिन्द्रियैरेवनिर्जितः ।।।।
पूर्वी इंद्रिये जिंकून तू त्रिभुवन जिंकलेस; पण आता जणू तीच इंद्रिये जुने वैर स्मरून, तुला इंद्रियांकडूनच पराभूत केले आहे।
Verse 19
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।।।
जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेला असतानाही तुझा भाऊ खर मारला गेला, तेव्हाच ठरले की राम साधा मनुष्य नाही. आणि देवांनाही दुर्गम अशा लंकेच्या नगरीत हनुमान पराक्रमाने शिरला, तेव्हाच आम्ही भयाने व्याकुळ झालो.
Verse 20
यदैवहिजनस्थानेराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।खरस्तुनिहतोभ्रातातदारामो न मानुषः ।।6.114.19।।यदैवनगरींलङ्कांदुष्प्रवेशांसुरैरपि ।प्रविष्टोहनुमान्वीर्यात्तदैवव्यथितावयम् ।।6.114.20।।
जनस्थानात अनेक राक्षसांनी वेढलेल्या अवस्थेत तुझा भाऊ खर जेव्हा मारला गेला, तेव्हाच स्पष्ट झाले की राम केवळ मनुष्य नाही. आणि देवांनाही दुर्गम अशा लंकेच्या नगरीत हनुमानाने केवळ पराक्रमाने प्रवेश केला, तेव्हाच आम्ही फारच भयाने हादरलो.
Verse 21
क्रियतामविरोधश्चराघवेणेतियन्मया ।उच्यमानं न गृह्णासितस्येयंव्युष्टिरागता ।।।।
मी सांगितले होते—‘राघवाशी वैर करू नका।’ तू माझा तो उपदेश मानलास नाहीस; त्याचाच हा दुष्परिणाम, ही आपत्ती, आली आहे.
Verse 22
अकस्माच्छाभिकामोऽसिसीतांराक्षसपुङ्गवः ।ऐश्वर्यस्यविनाशायदेहस्यस्वजनस्य च ।।।।
हे राक्षसपुंगवा! तू अकस्मात् सीतेच्या कामनेने ग्रासलास; त्यामुळे तुझे ऐश्वर्य-राज्य, तुझा देह-प्राण आणि तुझेच स्वजन यांचा विनाश झाला।
Verse 23
अरुन्धत्याविशिष्टांतांरोहिण्याश्चापिदुर्मते ।सीतांधर्षयतामान्यांत्वयाह्यसदृशंकृतम् ।।।।
हे दुर्मते! अरुंधतीसमान पवित्र, रोहिणीपेक्षाही श्रेष्ठ अशा मान्य सीतेचा धर्षण करून तू सर्वथा असदृश, अनुचित कर्म केलेस।
Verse 24
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
छद्माने—आपल्या कुलाला कलंक लावून—तू त्या दीन सीतेला आणलेस; जी क्षमेत वसुधेसमान, श्रीमध्ये लक्ष्मीसमान, भर्तृवत्सला, सर्वथा निर्दोष अवयवांची, शुभ आणि निर्जन अरण्यात एकटी राहणारी होती. तरी मैथिलीच्या संगाने तू आपली कामना पूर्ण करू शकला नाहीस. हे प्रभो, त्या पतिव्रतेच्या तपोबलाने तू निश्चयच दग्ध झालास।
Verse 25
वसुधायाहिवसुधांश्रियःश्रींभर्तृवत्सलाम् ।सीतांसर्वानवद्याङ्गीमरण्येविजनेशुभाम् ।।6.114.24।।आनयित्वातुतांदीनांछद्मनात्मस्वदूषण ।अप्राप्यतंचैवकामंमैथिलीसङ्गमेकृतम् ।।6.114.25।।पतिव्रतायास्तपसानूनंदग्धोऽसिमेप्रभो ।
तू त्या सुकुमार कटिवाल्या देवीतुल्य स्त्रीचा धर्षण केला तेव्हाही तू तत्काळ दग्ध झालास नाहीस—याचे कारण असे की आता इंद्रासहित सर्व देव, आणि अग्नीला अग्रभागी ठेवून, तुझ्यावर चाल करून आले आहेत।
Verse 26
तदैवयन्नदग्धगद्धस्त्वंधर्षयंस्तनुममध्यमाम् ।देवाभिभ्यतेतेसर्वेसेन्द्राःसानाग्नीपुरोगमाः ।।।।
तू त्या सुकुमार कटिवाल्या देवीतुल्य स्त्रीचा धर्षण केला तेव्हाही तू तत्काळ दग्ध झालास नाहीस—याचे कारण असे की आता इंद्रासहित सर्व देव, आणि अग्नीला अग्रभागी ठेवून, तुझ्यावर चाल करून आले आहेत।
Verse 27
अवश्यमेवलभतेफलंपापस्यकर्मणः ।घोरंपर्यागतेकालेकर्तानास्त्यत्रसंशयः ।।।।
पाप कर्माचे फळ कर्त्याला अवश्य मिळते; काळ परिपक्व झाला की घोर कर्म करणारा नष्ट होतो—यात संशय नाही।
Verse 28
न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येनमैथिली ।मयाधिकावातुल्यावातत्त्वंमोहान्नबुध्यसे ।।।।
मैथिली न कुळाने, न रूपाने, न शील‑दाक्षिण्याने माझ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे, न माझ्यासमान; तरीही मोहामुळे तू हे सत्य जाणले नाहीस।
Verse 29
सर्वदासर्वभूतानांनास्तिमुत्युरलक्षणः ।तवतावदयंमृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।।।।
सर्व प्राण्यांचा मृत्यू कधीही कारणाविना येत नाही; पण तुझा हा मृत्यू मैथिलीमुळेच चिन्हित झाला आहे—तिच्याच निमित्ताने।
Verse 30
सीतानिमित्तजोमृत्युस्त्वयादूरादुपाहृतः ।मैथिलीसहरामेणविशोकाविहरिष्यति ।।।।
सीतेच्या निमित्ताने जो मृत्यू, तो तू दूरवरूनच जणू ओढून आणलास। मैथिली रामासह शोकमुक्त होऊन आनंदाने विहरेल।
Verse 31
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
अल्प पुण्याची मी या घोर शोकसागरात पडले आहे. पूर्वी तुझ्यासह कैलास, मंदर, मेरू आणि चैत्ररथ वन येथे विहार केला; सर्व देवउद्यानांत तुझ्या संगतीने रमले, अनुरूप विमानाने अतुल वैभवात प्रवास केला. विचित्र पुष्पमाळा व वस्त्रे धारण करून अनेक देश पाहिले; पण हे वीरा, तुझ्या वधामुळे आज मी कामभोगांपासून ढळले आहे. धिक्कार असो—राजांची श्री किती चंचल! मी आता पूर्वीसारखी राहिले नाही.
Verse 32
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
हाय राजन्, प्रभो! तुझे ते कोमल मुख—सुंदर भुवया, मृदू त्वचा आणि उन्नत नाक असलेले—चंद्र, कमळ व सूर्य यांसारख्या कांती-श्री-दीप्तीने उजळत असे. तेजस्वी मुकुटाने झळाळलेले, तांबूस ओठ व दीप्त कुंडले यांनी शोभलेले; मद्यगृहांत मदाने चंचल झालेले डोळे; विविध माळांनी सजलेले, मनोहर व शुभ, मधुर हास्य व वाणीने युक्त—तेच मुख आज प्रभो, उजळत नाही. रामाच्या बाणांनी विद्ध, वाहत्या रक्ताने माखलेले; मेद व मस्तिष्क विखुरलेले, आणि रथांच्या धुळीने रूक्ष-मलिन झाले आहे।
Verse 33
अल्पपुण्यात्वहंघोरेपतिताशोकसागरे ।कैलासेमन्दरेमेरौतथाचैत्ररथेवने ।।6.114.31।।देवोद्यानेषुसर्वेषुविहृत्यसहितात्वया ।विमानेनानुरूपेणयायाम्यतुलयाश्रिया ।।6.114.32।।पश्यन्तिविविधान्देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा ।भ्रम्शिताकामभोगेभ्यःसास्मिवीरवधात्तव ।।6.114.33।।सैवान्येवास्मिसम्वृत्ताधिग्राज्ञांचञ्चलाःश्रियः ।
विचित्र माळा व वस्त्रे धारण करून मी अनेक प्रकारचे देश पाहिले; पण हे वीरा, तुझ्या वधामुळे आज मी कामभोगांपासून पतित झाले आहे।
Verse 34
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हाय राजन्, प्रभो! तुझे ते कोमल मुख—सुंदर भुवया, मृदू त्वचा आणि उन्नत नाक असलेले—चंद्र, कमळ व सूर्य यांसारख्या कांती-श्री-दीप्तीने उजळत असे. तेजस्वी मुकुटाने झळाळलेले, तांबूस ओठ व दीप्त कुंडले यांनी शोभलेले; मद्यगृहांत मदाने चंचल झालेले डोळे; विविध माळांनी सजलेले, मनोहर व शुभ, मधुर हास्य व वाणीने युक्त—तेच मुख आज प्रभो, उजळत नाही. रामाच्या बाणांनी विद्ध, वाहत्या रक्ताने माखलेले; मेद व मस्तिष्क विखुरलेले, आणि रथांच्या धुळीने रूक्ष-मलिन झाले आहे।
Verse 35
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हे राजन्, तुझे मुख चंद्र, कमळ व सूर्य यांसारख्या कांती-श्री-दीप्तीने तुल्य होते; तेजस्वी मुकुट, तांबूस ओठ आणि दीप्त कुंडले यांनी शोभून ते झळकत असे।
Verse 36
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हे राजन्, तुझे तेच मुख—जे पूर्वी शुभ व मनोहर होते, विविध पुष्पमाळांनी अलंकृत, आणि पानगृहांत मदाने चंचल झालेल्या नेत्रांनी युक्त, मधुर हास्य व प्रिय वाणीने शोभणारे—
Verse 37
हाराजन् सुकुमारंतेसुभ्रुसुत्वक्समुन्नसम् ।।6.114.34।।कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।किरीटकूटोज्ज्वलितंताम्रास्यंदीप्तकुण्डलम् ।।6.114.35।।मदव्याकुललोलाक्षंभूत्वायत्पानभूमिषु ।विविधस्रग्धरंचारुवल्गुस्मितकथंशुभम् ।।6.114.36।।तदेवाद्यतवैवंहिवक्त्रं न भ्राजतेप्रभो ।रामसायकनिर्भिन्नंरक्तंरुधिरविस्रवैः ।।6.114.37।।वीशीर्णमेदोमस्तिष्कंरूक्षस्यन्दनरेणुभिः ।
हे प्रभो, आज तेच तुझे मुख तेजस्वी दिसत नाही; रामाच्या बाणांनी विदीर्ण, वाहत्या रक्ताने लाल झाले आहे; मेद व मस्तिष्क विखुरले आहेत, आणि रथांच्या उडालेल्या धुळीने रूक्ष व मलिन झाले आहे।
Verse 38
हापश्चिमामेसम्प्राप्तादशावैधव्यदायिनी ।।।।यामयासीन्नसुम्बद्धाकदाचिदपिमन्दया ।
हाय! माझ्यावर ही अंतिम दशा आली आहे—वैधव्य देणारी. मी मंदमती कधीच जाणले नाही की असा काळ येईल।
Verse 39
पतादानवराजोमेभर्तामेराक्षसेश्वरः ।।।।पुत्रोमेशक्रनिर्जेताइत्यहंगर्विताभृशम् ।
“माझे पिता दानवराज, माझे पती राक्षसांचे अधिपती, आणि माझा पुत्र शक्र (इंद्र)लाही जिंकणारा”—असे मानून मी अत्यंत गर्विष्ठ झाले।
Verse 40
दृप्तामर्दनाःशूराःप्रख्यातबलपौरुषाः ।।।।अकुतश्चिद्भयानाथाममेत्यासीन्मतिर्दृढा ।
माझे नाथ-रक्षक असे शूरवीर आहेत की ते गर्विष्ठांचा मर्दन करतात, बल-पराक्रमाने प्रसिद्ध आहेत, आणि कुठेही भय मानत नाहीत—अशी माझी दृढ धारणा होती।
Verse 41
तेषामेवंप्रभावाणांयुष्माकंराक्षसर्षभाः ।।।।कथंभयमसम्बुद्धंमानुषादिदमागतम् ।
हे राक्षसश्रेष्ठांनो! तुमचा प्रभाव असा असताना, एका केवळ मनुष्यापासून हे अनपेक्षित भय तुमच्यात कसे आले?
Verse 42
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
हे राजन्! तुझे शरीर—उंच पर्वतासारखे विशाल, इंद्रनील मण्यासारखे स्निग्ध-श्याम—कधी केयूर, अंगद, वैडूर्य, मुक्ताहार व पुष्पमाळांनी उजळलेले होते; विहारात अत्यंत मनोहर आणि रणभूमीत तेजस्वी—जणू विद्युत्प्रकाशित मेघ। तेच शरीर आज असंख्य तीक्ष्ण बाणांनी भरलेले आहे; त्याचा स्पर्शही दुर्मिळ, मग आलिंगन कसे शक्य? साहीसारखे ते सर्वत्र शलाकांसारख्या बाणांनी आच्छादलेले; मर्मस्थानी खोलवर रुतलेल्या शरांनी स्नायुबंध तुटलेले. भूमीवर पडलेले, श्याम व रक्तरंजित, वज्राघाताने विदीर्ण झालेल्या पर्वतासारखे ते छिन्नभिन्न दिसते।
Verse 43
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
केयूर, अंगद, वैडूर्य, मुक्ताहार व माळांनी उजळलेले ते शरीर विहारात अत्यंत मनोहर होते आणि रणभूमीत तेजाने दीप्त होते।
Verse 44
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
जे शरीर आभूषणांच्या प्रभेने विद्युत्युक्त मेघासारखे चमकत होते, तेच आज असंख्य तीक्ष्ण बाणांनी भरलेले आहे।
Verse 45
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
साळिंदर ज्याप्रमाणे काट्यांनी भरलेले असते, त्याप्रमाणे बाणांनी भरलेल्या तुझ्या शरीराला आता मिठी मारणे अशक्य झाले आहे.
Verse 46
स्निग्धेन्द्रनीलनीलंतुप्रांशुशैलोपमंमहत् ।।6.114.42।।केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलम् ।कान्तंविहारेष्वधिकंदीप्तांसङ्ग्रामभूमिषु ।।6.114.43।।भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिवतोयदः ।तदेवाद्यशरीरंतेतीक्ष्णैर्नैकशरैश्चितम् ।।6.114.44।।पुनर्दुर्लभसम्पर्शंपरिष्वक्तुं न शक्यते ।श्वाविधःशलकैर्यद्वद्भाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् ।।6.114.45।।स्वर्पितैर्मर्मसुभृशंसञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् ।क्षितौनिपतितंराजन् श्यामंवैरुधिरच्छवि ।।6.114.46।।वज्रप्रहाराभिहतोविकीर्णइवपर्वतः ।
हे राजा, मर्मस्थानांवर बाण लागल्यामुळे स्नायू तुटले आहेत. वज्राच्या आघाताने पडलेल्या पर्वताप्रमाणे तू रक्ताने माखलेला जमिनीवर पडला आहेस.
Verse 47
हास्वप्नस्सत्यमेवेदंत्वंरामेणकथंहतः ।।।।त्वंमृत्योरपिमृत्युस्स्याःकथंमृत्युवशंगत:
अरेरे! हे स्वप्न आहे की सत्य? तू रामाकडून कसा मारला गेला? तू तर मृत्यूचाही मृत्यू होतास, मग आज मृत्यूच्या स्वाधीन कसा झालास?
Verse 48
त्रैलोक्यवसुभोक्तारंत्रैलोक्योद्वेगदंमहत् ।।।।जेतारंलोकपालानांक्षेप्तारांशङ्करस्य च ।
तू तिन्ही लोकांच्या संपत्तीचा उपभोग घेणारा, तिन्ही लोकांना भयभीत करणारा, लोकपालांना जिंकणारा आणि शंकरालाही हलवणारा होतास.
Verse 49
दृप्तानांनिग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् ।।।।लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।
गर्विष्ठांचे दमन करणारा, आपला पराक्रम गाजवणारा, जगाला क्षुब्ध करणारा आणि आपल्या गर्जनेने प्राण्यांना रडवणारा तू होतास.
Verse 50
ओजसादृप्तवाक्यानांवक्तारंरिपुसन्निधौ ।।।।स्वयूथभृत्यगोप्तारंहन्तारंभीमकर्मणाम् ।
जो शत्रूच्या सान्निध्यातही ओजाने गर्वित वचने बोलत असे; जो आपल्या यूथ व भृत्यांचा रक्षक होता; आणि भीषण कर्म करणाऱ्यांचा संहारक होता।
Verse 51
हन्तारंदानवेन्द्राणांयक्षाणां च सहस्रशः ।।।।निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमाहवे ।
जो दानवेन्द्रांचा संहारक होता, तसेच सहस्रशः यक्षांचा; आणि रणांगणात निवातकवचांनाही वश करणारा होता।
Verse 52
नैकयज्ञविलोप्तारंत्रातारंस्वजनस्य च ।।।।धर्मव्यवस्थाभेत्तारंमायास्रष्टारमाहवे ।
जो अनेक यज्ञांचा विध्वंस करणारा होता, तरी आपल्या स्वजनांचा त्राता होता; जो धर्मव्यवस्था भंग करणारा, आणि रणात माया रचणारा होता।
Verse 53
देवासुरनृकन्यानामाहर्तारंततस्ततः ।।।।शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।
जो देव, असुर व मानवकन्यांना ठिकठिकाणाहून हरण करी; जो शत्रूंच्या स्त्रियांना शोक देई; आणि आपल्या स्वजनांचा नेता असे।
Verse 54
लङ्काद्वीपस्यगोप्तारंकर्तारंभीमकर्मणाम् ।।।।अस्माकंकामभोगानांदातारंरथिनांवरम् ।
लंकाद्वीपाचा रक्षक, भीषण कर्मांचा कर्ता, आमच्या कामभोगांचा दाता—रथी वीरांमध्ये श्रेष्ठ होता।
Verse 55
एवंप्रभावंभर्तारंदृष्टवारामेणपातितम् ।।।।स्थिरास्मियादेहमिमंधारयामिहतप्रिया ।
असा पराक्रमी पती रामाने पाडलेला पाहूनही, प्रिय हरपूनही, मी स्थिर उभी आहे व हा देह धारण करीत आहे।
Verse 56
शयनेषुमहार्हेषुशयित्वाराक्षसेश्वर ।।।।इहकर्मात्प्रसुप्तोऽसिधरण्यांरेणुगुण्ठितः ।
हे राक्षसेश्वर! अतिमोल शय्यांवर शयन करूनही, आज स्वतःच्या कर्मवशाने जणू झोपलेला, धुळीने माखलेला, या भूमीवर पडला आहेस।
Verse 57
यदातेतनयश्शस्तोलक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि ।।।।तदात्वभिहतातीव्रमद्यत्वस्मिनिपातिता ।
जेव्हा युद्धात तुझा पुत्र इंद्रजित् लक्ष्मणाने मारला, तेव्हा मी तीव्र शोकाने विदीर्ण झाले; आणि आज तूही इथे पाडला गेला आहेस।
Verse 58
साहंबन्धुजनैर्हीनाहीनानाथेन च त्वया ।।।।विहीनाकामभोगैश्चशोचिष्येशाश्वतीस्समाः ।
मी बंधुजनांपासून वंचित, आणि तू—माझा स्वामी व रक्षक—तुझ्यावाचूनही अनाथ; तसेच सर्व कामभोगांपासूनही वंचित होऊन, अनंत वर्षे शोक करीत राहीन।
Verse 59
प्रपन्नोदीर्घमध्वानंराजन्नद्यसुदुर्गमम् ।।।।नयमामपिदुःखार्तां न वर्तिष्येत्वयाविना ।
हे राजन्, आज आपण अत्यंत दुर्गम असा दीर्घ मार्ग धरला आहे. दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मलाही सोबत न्या; तुमच्याविना मी जगू शकणार नाही॥
Verse 60
कस्मात्त्वंमांविहायेहकृपणांगन्तुमिच्छसि ।।।।दीनांविलपतींमन्दांकिंवामांनाभिभाषसे ।
तुम्ही मला इथे दीन, असहाय अशी सोडून का जाऊ इच्छिता? मी विलाप करत आहे, खचून गेले आहे—तरीही तुम्ही मला एक शब्दही का बोलत नाही?॥
Verse 61
दृष्टवा न खल्वभिक्रुद्धोमामिहानवकुण्ठिताम् ।।।।निर्गतांनगरद्वारात्पद्भ्यामेवागतांप्रभो ।
हे प्रभो, मला इथे संकोच न करता—नगरद्वारातून बाहेर पडून—पायीच आलेली पाहूनही तुम्ही रागावत का नाही?॥
Verse 62
पश्येष्टदारदारांस्तेभ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् ।।।।बहिर्निष्पतितान्सर्वान्कथंदृष्टवा न कुप्यसि ।
पाहा, तुमच्या प्रिय पत्नी सर्वजणी लाज आणि संकोच टाकून बाहेर धावून आल्या आहेत. हे पाहूनही तुम्ही रागावत कसे नाही?॥
Verse 63
अयंक्रीडासहायस्तेऽनाथेलालप्यतेजनः ।।।।न चैवमाश्वासयसिकिंवा न बहुमन्यसे ।
हे लोक—तुमचे क्रीडासहचर—आता अनाथासारखे आर्तपणे हाक मारत आहेत. तुम्ही त्यांना धीर का देत नाही? किंवा त्यांचा मान का ठेवत नाही?॥
Verse 64
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
राजन्, तुझ्यामुळे अनेक कुलस्त्रिया विधवा झाल्या—पतिव्रता, धर्मनिष्ठ आणि गुरुजनांच्या सेवेत तत्पर अशा। शोकाने व्याकुळ होऊन त्यांनी तुला शाप दिला; म्हणून तू शत्रूच्या वशात गेला आहेस. ज्यांना तू पीडिले, त्यांनी तेव्हा उच्चारलेला शाप आज तुझ्यावरच येऊन पडला आहे.
Verse 65
याःस्त्वयाविधवाराजन्कृतानैकाःकुलस्त्रियः ।।6.114.64।।पतिव्रताधर्मरतागुरुशुश्रूषणेरताः ।ताभिश्शोकाभितप्ताभिश्शप्तःपरवशंगतः ।।6.114.65।।त्वयाविप्रकृताभिर्यत्तदाशप्तंतदागतम् ।
त्या स्त्रिया—पतिव्रता, धर्मनिष्ठ आणि गुरुसेवेत तत्पर—तुझ्यामुळे पीडित होऊन शोकाने दग्ध झाल्या. त्यांच्या शापानेच तू शत्रूच्या वशात पडलास; तेव्हा दिलेला शापच आज परत आला आहे.
Verse 66
प्रवादस्सत्यएवायंत्वांप्रतिप्रायशोनृप ।।।।प्रतिव्रतानांनाकस्मात्सपत्नत्यश्रूणिभूतले ।
नृप, तुझ्याबाबत हा लोकप्रवाद खरा ठरला आहे—पतिव्रतांच्या अश्रूंचे थेंब भूमीवर निष्फळ पडत नाहीत; त्याचाच फलरूप हा अनर्थ तुझ्यावर आला आहे.
Verse 67
कथं च नामतेराजन् लोकानाक्रम्यतेजसा ।।।।नारीचौर्यमिदंक्षुद्रंकृतंशौण्डीर्यमानिना ।
राजन्, तेजाने लोकांवर आक्रमण करणारा तू, शौर्याचा अभिमान बाळगूनही, हे क्षुद्र ‘नारीचौर्य’ कसे काय केलेस?
Verse 68
अपनीयाश्रमाद्रामंयन्मृगच्छद्मनात्वया ।।।।आनीतारामपनतीसातत्तेकातर्यलक्षणम् ।
मृगछद्म धारण करून तू रामाला आश्रमापासून दूर नेलेस आणि रामपत्नी सीतेचे अपहरण करून आणलेस—हेच तुझ्या कातरतेचे लक्षण आहे।
Verse 69
कातर्यं न च तेयुद्धेकदाचित्संस्मराम्यहम् ।।।।तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनंतेपक्वलक्षणम् ।
युद्धात तू कधी कातर झालास असे मला आठवत नाही; पण भाग्यविपर्यासामुळे ही कातरता प्रकट झाली—निश्चितच हे तुझ्या विनाशाचे पक्के लक्षण आहे।
Verse 70
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।।।
महाबाहो! माझा देवर—सत्यवक्ता, वर्तमानाचा विवेचक आणि भूत-भविष्य जाणणारा—मैथिलीचे हरण झालेले पाहून काही काळ चिंतनात मग्न झाला, दीर्घ निःश्वास टाकून म्हणाला: “काम-क्रोधातून उत्पन्न होणाऱ्या, प्रसंगोपात वाढणाऱ्या या व्यसनामुळे राक्षसश्रेष्ठांचा विनाश अगदी निकट आला आहे।”
Verse 71
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
तुझ्याच कृत्यामुळे हा महान् अनर्थ घडला आहे—जो मुळासकट उखडून टाकणारा आहे। हे सर्व तुझ्यामुळेच झाले; तू राक्षसकुलाला निराधार, निराश्रय केलेस।
Verse 72
अतीतानागतार्थज्ञोवर्तमानविचक्षणः ।।6.114.70।।मैथिलीमाहृतांदृष्टवाध्यात्वानिःश्वस्यचायतम् ।सत्यवाक्यमहाबाहो देवरोमेयदब्रवीत् ।।6.114.71।।अयंराक्षसमुख्यानांविनाशःपर्युपस्थितः ।कामक्रोधसमुत्थेनव्यसनेनप्रसङ्गिना ।।6.114.72।।
राक्षसांच्या अग्रगण्यांचा हा विनाश आता समीप आला आहे। काम-क्रोधातून उत्पन्न झालेल्या विनाशकारी आसक्तीमुळेच हे संकट ओढवले आहे।
Verse 73
निर्वृत्तस्त्वत्कृतेऽनर्थःसोऽयंमूलहरोमहान् ।त्वयाकृतमिदंसर्वमनाधंराक्षसंकुलम् ।।।।
तुझ्याच कृत्यामुळे हा महान् अनर्थ घडला आहे—जो मुळासकट उखडून टाकणारा आहे। हे सर्व तुझ्यामुळेच झाले; तू राक्षसकुलाला निराधार, निराश्रय केलेस।
Verse 74
हित्वंशोचितव्योमेप्रख्यातबलपौरुषः ।स्त्रीस्वभावात्तुमेबुद्धिःकारुण्येपरिवर्तते ।।।।
तू बल-पराक्रमाने प्रसिद्ध आहेस; तुझ्यासाठी मला शोक करणे योग्य नाही. तरीही स्त्रीस्वभावामुळे माझी बुद्धी करुणा व शोकाकडे वळते.
Verse 75
सुकृतंदुष्कृतं च त्वंगृहीत्वास्वांगतिंगतः ।आत्मानमनुशोचामित्वद्विनाशेनदुःखिताम् ।।।।
पुण्य आणि पाप दोन्ही सोबत घेऊन तू आपल्या गतीला गेला आहेस. तुझ्या विनाशाने दुःखी होऊन मी स्वतःसाठीच शोक करते.
Verse 76
सुहृदांहितकामानां न श्रुतंवचनंत्वया ।भ्रात्रूणांचैवकार्त्न्सनहितमुक्तंदशानन ।।।।
हे दशानन! हित इच्छिणाऱ्या सुहृदांचे वचन तू ऐकले नाहीस. तसेच भावांनी पूर्णपणे सांगितलेले हितवचनही तू स्वीकारले नाहीस.
Verse 77
हेत्वर्थयुक्तंविधिवच्छ्रेयस्करमदारुणम् ।विभीषणेनाभिहितं न कृतंहेतुमत्त्वया ।।।।
विभीषणाने जे वचन कारणयुक्त, अर्थपूर्ण, विधिपूर्वक, श्रेयस्कर आणि कठोर नसलेले सांगितले—हे बुद्धिमान, त्या हितवचनानुसार तू आचरण केले नाहीस।
Verse 78
मारीचकुम्भकर्णाभ्यांवाक्यंममपितुस्तथा ।न श्रुतंवीर्यमत्तेनतस्येदंफलमीदृशम् ।।।।
मारीच व कुंभकर्ण यांचे वचन, तसेच माझ्या पित्याचा उपदेशही तू ऐकला नाहीस। पराक्रमाच्या मदाने तू ते दुर्लक्षित केलेस; त्याचेच हे असे फळ आहे।
Verse 79
नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बरशुभाङ्गद ।स्वगात्राणिविनिक्षिप्यकिंशेषेरुधिराप्लुतः ।।।।
हे नील मेघासारखा तेजस्वी, पीतांबरधारी, शुभ अंगदांनी भूषित! स्वतःची अंगे अशी टाकून, रक्ताने भिजून तू येथे का पडून आहेस?
Verse 80
प्रसुप्तइवशोकार्तांकिंमां न प्रतिभाषसे ।महावीर्यस्यदक्षस्यसम्युगेष्वपलायिनः ।।।।यातुधानस्यदौहित्रींकिंमां न प्रतिभाषसे ।
तू जणू झोपलेला आहेस, आणि मी शोकाने व्याकुळ झाले आहे—माझ्याशी का बोलत नाहीस? महावीर्यवान दक्ष, रणांगणात कधी न पळणाऱ्या त्या यातुधानाची दौहित्री असलेल्या मला—का उत्तर देत नाहीस?
Verse 81
उत्तिष्ठोत्तिष्ठकिंशेषेनवेपरिभवेकृते ।।।।अद्यवैनिर्भयालङ्कांप्रविष्टांसूर्यरश्मयः ।
उठा, उठा—कशाला पडून आहेस? नवा पराभव झाला आहे. आज सूर्यकिरणही निर्भयपणे लंकेत प्रवेशल्या आहेत॥
Verse 82
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
ज्या गदेने तू रणात सूर्यतेजाने शत्रूंचा संहार करीत होतास—इंद्राच्या वज्रासारखी, तुझी सदैव पूजित, सुवर्णजाळ्याने अलंकृत, अनेक प्रहार करणारी—ती गदा आता बाणांनी तुटून हजारो तुकड्यांत विखुरली आहे॥
Verse 83
येनसूदयसेशत्रून् समरेसूर्यवर्चसा ।।6.114.82।।वज्रंवज्रधरस्येवसोऽयंतेसततार्चितः ।रणेबहुप्रहरणोहेमजापरिष्कृतः ।।6.114.83।।परिघोव्यवकीर्णस्तेबाणैश्चिन्नैःसहस्रधा ।
इंद्राच्या वज्रासारखा हा तुझा सदैव पूजित परिघ, रणात अनेक प्रहार करणारा व सुवर्णजाळ्याने सजलेला—आता बाणांनी तुटून हजारो तुकड्यांत विखुरला आहे॥
Verse 84
अप्रियामिवोपसंगृह्यकिंशेषेरणमेदिनीम् ।।।।अप्रियामिवकस्माच्छमांनेच्छस्यभिभाषितुम् ।
रणमेदिनीला जणू प्रिया आहे असे कवटाळून तू का पडून आहेस? आणि मला जणू अप्रिया समजून, माझ्याशी उत्तर देण्यास का इच्छित नाहीस?॥
Verse 85
धिगस्तुहृदयंयस्याममेदं न सहस्रधा ।।।।त्वयिपञ्चत्वमापन्नेफलतेशोकपीडितम् ।
धिक्कार असो माझ्या या शोकपीडित हृदयाला—तू पंचत्वास प्राप्त झालास, तरी हे हजार तुकड्यांत का फुटत नाही?॥
Verse 86
इत्येवंविलपन्तिसाबाष्पपर्याकुलेक्षणा ।।।।स्नेहोपस्कन्नहृदया तदा मोहामुपागमत् ।
अशा रीतीने विलाप करीत ती, अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी व स्नेहाने व्यापलेल्या हृदयाने, तेव्हा मोहवश होऊन मूर्च्छित झाली।
Verse 87
कश्मलाभिहतासन्नाबभौसारावणोरसि ।।।।स्नध्यानुरक्तेजलदेदीप्ताविद्युदिवोज्ज्वला ।
मूर्च्छेने व्याकुळ व अंगशिथिल झालेली ती रावणाच्या उरावर पडून राहिली; जशी संध्यारक्त मेघावर उजळ विद्युल्लता चमकावी।
Verse 88
तथागतंसमुत्थाप्यसपत्नयस्तांभृशातुराः ।।।।पर्यवस्थापयामासूरुदन्त्योरुदतींभृशम् ।
तेव्हा अत्यंत व्याकुळ झालेल्या सहपत्नींनी तिला उचलून धरले; ती मोठ्याने रडत-विलाप करीत असताना त्यांनी तिला सावरून स्थिर केले।
Verse 89
न तेसुविदितादेविलोकानांस्थितिरध्रुवा ।।।।दशाविभागपर्यायेराज्ञांवैचञ्चलाःश्रियः ।
हे देवि! लोकांची स्थिती अध्रुव आहे, हे तुला नीट ज्ञात नाही काय? दशा-पर्याय बदलला की राजांची श्रीसंपदाही निश्चयच चंचल असते।
Verse 90
इत्येवमुच्यमानासासशब्दंप्ररुरोद ह ।।।।स्नापयन्तीतदास्रेणस्तनौवक्रंसुनिर्मलम् ।
अशा रीतीने समजावले जात असतानाही ती पुन्हा मोठ्या आवाजाने रडू लागली; अश्रूंनी ती आपले वक्षस्थळ आणि उज्ज्वल, निर्मळ मुख भिजवीत होती।
Verse 91
एतस्मिन्नन्तरेरामोविभीषणमुवाच ह ।।।।संस्कारःक्रियतांभ्रातुःस्त्रीगणःपरिसान्त्व्यताम् ।
दरम्यान राम विभीषणाला म्हणाला— “तुझ्या भावाचा अंत्येष्टि-संस्कार कर; आणि स्त्रियांच्या समूहाला धीर देऊन शांत कर.”
Verse 92
तमुवाचततोधीमान् विभीषणइदंवचः ।।।।विमृश्यबुद्ध्याधर्मज्ञोधर्मार्थसहितंहितम् ।
मग धर्म जाणणारा बुद्धिमान विभीषणाने विचारपूर्वक मनन करून, धर्म व अर्थाशी सुसंगत असे हितकारक वचन उच्चारले।
Verse 93
त्यक्तधर्मव्रतंशूरंनृशंसमनृतंतथा ।।।।नाहमर्होऽस्मिसंस्कर्तुंपरदाराभिमर्शिनम् ।
“त्याने धर्मव्रत सोडले; तो हिंसक, निर्दयी व असत्य होता; आणि परस्त्रीचा अपमान करणारा होता. अशा पुरुषाचा संस्कार करण्यास मी योग्य नाही.”
Verse 94
भ्रातृरूपःहिमेशत्रुरेषसर्वाहितेरतः ।।।।रावणोनार्हतेपूजांपूज्योऽपिगुरुगौरवात् ।
“भाऊच्या रूपात असूनही हा माझा शत्रू आहे, जो सर्वांच्या अहितात रत आहे. हा रावण पूजेस पात्र नाही—जरी ज्येष्ठ भाऊ गुरु-गौरवाने पूज्य मानला जातो.”
Verse 95
नृशंसइतिमांराम वक्ष्यन्तिमनुजाभुवि ।।।।श्रुत्वातस्यागुणान्सर्वेवक्ष्यन्तिसुकृतंपुनः ।
हे राम! पृथ्वीवरील मनुष्य मला ‘निर्दयी’ म्हणतील. पण त्याचे सर्व दोष ऐकून सर्वजण पुन्हा म्हणतील की हे तर सुकृत, म्हणजेच शुभ कर्मच झाले।
Verse 96
तच्छ्रुत्वापरमप्रीतोरामोधर्मभृतांवरः ।।।।विभीषणमुवाचेदंवाक्यज्ञंवाक्यकोविदः ।
हे ऐकून धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ, वाणीमध्ये निपुण श्रीराम अत्यंत प्रसन्न झाले आणि वाक्यज्ञ विभीषणास हे वचन बोलले।
Verse 97
तवापिमेप्रियंकार्यंत्वत्प्रभावान्मयाजितम् ।।।।अवश्यंतुक्षमंवाच्योमयात्वांराक्षसेश्वर ।
हे राक्षसेश्वर! तू मला प्रिय आहेस; तुझ्या प्रभावामुळेच मला विजय मिळाला. म्हणून जे योग्य व मर्यादित आहे ते तुला मी अवश्य सांगितले पाहिजे।
Verse 98
अधर्मानृतसंयुक्तःकामंत्वेषनिशाचरः ।।।।तेजस्वीबलवान् शूरःसङ्ग्रामेषु च नित्यशः ।
जरी हा निशाचर अधर्म व असत्याने युक्त होता, तरी तो तेजस्वी, बलवान आणि संग्रामात नेहमीच शूर होता।
Verse 99
शतक्रतुमुखैर्वीरैःश्रूयते न पराजितः ।।।।महात्माबलसम्पन्नोरावणोलोकरावणः ।
असे ऐकिवात आहे की शतक्रतु (इंद्र) आदी वीरांनीही त्याला पराजित केले नाही. महात्मा व बलसंपन्न असा रावण होता, पण तो लोकांना पीडा देणारा होता।
Verse 100
मरणानान्तिवैराणिनिर्वृत्तंनःप्रयोजनम् ।।।।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।
मरणानंतर वैर टिकत नाही; आमचे प्रयोजन पूर्ण झाले आहे। याचा अंत्यसंस्कार करावा—जशी तुझी इच्छा, तशीच माझीही आहे।
Verse 101
त्वत्सत्सकाशाद्धशग्रीवस्संस्कारंविधिपूर्वकम् ।।।।क्षिप्रमर्हतिधर्मेणत्वंयशोभाग्भविष्यसि ।
दशग्रीव तुझ्याच हातून विधिपूर्वक व धर्मानुसार संस्कारास पात्र आहे; ते केल्यास तू लवकरच यशाचा भागी होशील।
Verse 102
राघवस्यवच्श्रुत्वात्वरमाणोविभीषण: ।।।।संस्कारयितुमारेभेभ्रातरंरावणंहतम् ।
राघवाचे वचन ऐकून विभीषण घाईघाईने पुढे झाला आणि मारल्या गेलेल्या भाऊ रावणाचा अंत्यसंस्कार करू लागला।
Verse 103
सप्रविश्यपुरींलङ्कांराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।।।।रावणस्याअग्निहोत्रंतुनिर्यापयतिसत्वरम् ।
राक्षसांचा अधिपती विभीषण लंकेच्या पुरीत प्रवेश करून रावणाच्या अग्निहोत्र-संबंधी संस्काराची व्यवस्था त्वरित करू लागला।
Verse 104
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
त्या राक्षसाने शकटांत उत्तम काष्ठ, यज्ञाग्नी व याजक-पुरोहितांची व्यवस्था केली; चंदनकाष्ठ व नानाविध समिधा, अगरू इत्यादी सुगंधी द्रव्ये व मधुर सुवास, तसेच मणी-मोती-प्रवाळ—अशी सर्व क्रियासामग्री विधिपूर्वक सिद्ध करून ठेवली।
Verse 105
शकटान् दारुरूपाणिअग्नीनवैयाजकांस्तथा ।।6.114.104।।तथाचन्दनकाष्ठानिकाष्ठानिविविधानि च ।अगरूणिसुगधनीनिगन्धांश्चसुरभींस्तथा ।।6.114.105।।मणिमुक्ताप्रवाळानिनिर्यापयतिराक्षसः ।
त्या राक्षसाने पुन्हा शकटांत उत्तम काष्ठ, यज्ञाग्नी व याजक-पुरोहितांची व्यवस्था केली; चंदनकाष्ठ व नानाविध समिधा, अगरू इत्यादी सुगंधी द्रव्ये व मधुर परिमळ, तसेच मणी-मोती-प्रवाळ—अंत्येष्टीसाठी सर्व सामग्री पूर्णपणे सिद्ध करून ठेवली।
Verse 106
आजगाममुहूर्तेनराक्षसैःपरिवारितः ।।।।ततोमाल्यवतासार्थंक्रियामेवचकारसः ।
राक्षसांनी वेढलेला तो थोड्याच वेळात परत आला; मग माल्यवानासह त्याने नियत विधीची क्रिया आरंभून ती यथाविधि पार पाडली।
Verse 107
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
सूक्ष्म क्षौमवस्त्र परिधान केलेल्या राक्षसाधीश रावणाला दिव्य सुवर्णमय शिबिकेवर आरूढ करून, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाचे द्विज-पुरोहित विविध तूर्यनाद व स्तुतीने त्याचा सन्मान करू लागले। ती शिबिका रंगीबेरंगी पताका व पुष्पांनी अलंकृत होती; ती उचलून, विभीषणाला अग्रस्थानी ठेवून, सर्वजण दक्षिणाभिमुख होऊन चिताकाष्ठ घेऊन निघाले।
Verse 108
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
क्षौमवस्त्र परिधान केलेल्या रावणाला दिव्य सुवर्णमय शिबिकेवर ठेवून, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाचे द्विज-पुरोहित विविध तूर्यनाद व स्तुतीने त्याचा सन्मान करू लागले।
Verse 109
सौवर्णींशिबिकांदिव्यामारोप्यक्षौमवासनम् ।।6.114.107।।रावणंराक्षसाधीशमश्रुपूर्यमुखाद्विजाः ।तूर्यघोषैश्चविविधैस्स्तुवद्भिश्चाभिनन्दितम् ।।6.114.108।।प्ताकाभिश्चचित्राभिस्सुमनोभिश्चचित्रिताम् ।उत्क्षिप्यशिबिकांतांतुविभीषणपुरोगमाः ।।6.114.109।।दक्षिणाभिमुखास्सर्वेगृह्यकाष्ठानिभेजिरे ।
रंगीत पताका व पुष्पांनी शोभविलेली ती शिबिका उचलून, विभीषण पुढे असता, सर्वजण दक्षिणाभिमुख होऊन दाहकाष्ठ घेऊन श्मशानमार्गाने निघाले।
Verse 110
अग्नयोदीप्यमानास्तेतदाध्वर्युसमीरिताः ।।।।शरणाभिगताःसर्वेपुरस्तात्तस्यतेययुः ।
तेव्हा अध्वर्यु पुरोहिताने प्रज्वलित केलेले अग्नी तेजाने धगधगू लागले; आणि जे शरणागत होते ते सर्व त्याच्या पुढे पुढे चालू लागले।
Verse 111
अन्तःपुराणिसर्वाणिरुदमानानिसत्वरम् ।।।।पृष्ठतोऽनुययुस्तानिप्लवमानानिसर्वतः ।
अंतःपुरातील सर्व स्त्रिया रडत रडत घाईघाईने मागून निघाल्या; शोकाने व्याकुळ होऊन त्या सर्व बाजूंनी डगमगत चालल्या।
Verse 112
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
विधिपूर्वक शुद्ध केलेल्या स्थानी रावणास स्थापून, अतिशय दुःखित जनांनी चंदन व पद्मक काष्ठांनी चिता रचली; कुशतृण, आसन व आवरणांनी आच्छादून ब्राह्म्य विधीने ती सिद्ध केली. अशा रीतीने वेदविहित राजाचा अंतिम संस्कार पार पडला।
Verse 113
रावणंप्रयतेदेशेस्थाप्यतेभृशदुःखिताः ।।6.114.112।।चितांचन्दनकाष्ठैश्चपद्मकोशीसंवृताम् ।ब्राह्म्यासम्वर्तयामासूराङ्कवास्तरणावृताम् ।।6.114.113।।वर्ततेवेदविहितोराज्ञोवैपश्चिमःक्रतुः ।
पवित्र स्थानी रावणास स्थापून ते अत्यंत शोकाकुल झाले। चंदन व पद्मक लाकडांनी चिता रचून ती कुश-तृण व वस्त्रांनी आच्छादित करून ब्राह्म्य विधीने पूर्ण केली; अशा रीतीने राजाचा वेदविहित अंतिम संस्कार—पश्चिम क्रतु—सम्पन्न झाला।
Verse 114
प्रचक्रुःराक्षसेन्द्रस्यपितृमेधमनुक्रमम् ।।।।वेदिं च दक्षिणप्राच्यांयथास्थानं च पावकम् ।
त्यानंतर त्यांनी राक्षसेन्द्रासाठी पितृमेधाचा क्रम विधिपूर्वक आरंभ केला। वेदी दक्षिण-पूर्व दिशेस स्थापिली आणि पावक (यज्ञाग्नी) योग्य स्थानी ठेवला।
Verse 115
पृषदाज्येनसम्पूर्णंस्रुवंसर्वेप्रचिक्षिपुः ।।।।पादयोश्शकटंप्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलंतदा ।
मग दही-मिश्रित तुपाने भरलेला स्रुव त्यांनी त्याच्यावर ओतला। त्याच वेळी त्याच्या पायांजवळ शकट (गाडी) आणि मांड्यांच्या मध्ये उलूखल (ओखळी) ठेवली।
Verse 116
दारुपात्राणिसर्वाणिआरणिंचोत्तारारणिम् ।।।।दत्त्वातुमुसलंचान्यथास्थानंविचक्षणा: ।
यानंतर त्या विचक्षणांनी सर्व दारुपात्रे, आरणी व उत्तर-आरणी (अग्निमंथनकाष्ठ), मुसळ आणि इतर सामग्री—प्रत्येक वस्तू तिच्या योग्य स्थानी ठेवली।
Verse 117
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।।।
नंतर शास्त्रदृष्ट व महर्षिविहित विधीनुसार, तेथे राक्षसांनी यज्ञास योग्य मेध्य पशूचा वध केला आणि आपल्या राजासाठी तुपाने अभ्यक्त परिस्तरणिका (विस्तार-वस्त्र) अंथरली।
Verse 118
शास्त्रादृष्टेनविधिनामहर्षिविहितेन च ।।6.114.117।।तत्रमेध्यंपशुंहत्वाराक्षसेन्द्रस्यराक्षसाः ।परिस्तरणिकांराज्ञोघृताक्तांसमवेशयन् ।।6.114.118।।
शास्त्रदृष्ट आणि महर्षींनी विहित केलेल्या विधीनुसार तेथे राक्षसांनी राक्षसेन्द्रासाठी मेध्य पशूचा वध केला आणि आपल्या राजासाठी घृताने अभ्यक्त परिस्तरणिका (विस्तार-वस्त्र) विधिपूर्वक मांडली।
Verse 119
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।।।
तेव्हा दीनमन झालेले राक्षसांनी रावणाला सुगंध व माळांनी अलंकृत केले; विभीषणाच्या सहाय्याने त्याला विविध वस्त्रांनीही आच्छादिले आणि त्या वेळी अश्रुपूर्ण मुखांनी लाज (भाजलेले धान्य) उधळीत राहिले।
Verse 120
गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्यरावणंदीनमानसाः ।।6.114.119।।विभीषणसहायास्तेवस्त्रैश्चविविधैरपि ।लाजैरश्चावकिरन्तिस्मबाष्पपूर्णमुखास्तदा ।।6.114.120।।
शोकाकुल मनाने राक्षसांनी रावणाला सुगंध व माळांनी सजविले; विभीषणाच्या सहाय्याने त्याला अनेक प्रकारच्या वस्त्रांनी झाकले आणि अश्रुपूर्ण मुखांनी लाज (भाजलेले धान्य) उधळीत राहिले।
Verse 121
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।।।
विभीषणाने विधियुक्त रीतीने त्याच्यासाठी चितेचा पावक प्रज्वलित केला। स्नान करून, ओले वस्त्र परिधान करून, दूर्वा मिसळलेले तीळ पाण्यात मिसळून विधिपूर्वक अर्पण केले; नंतर उदकदान करून मस्तक झुकवून प्रणाम केला। त्याने स्त्रियांना वारंवार सान्त्वन करून म्हणाले—“आता परत जा”; तेव्हा त्या सर्व नगरीत प्रविष्ट झाल्या।
Verse 122
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
विभीषणाने विधियुक्त रीतीने त्याच्यासाठी चितेचा पावक प्रज्वलित केला। स्नान करून, ओले वस्त्र परिधान करून, दूर्वा मिसळलेले तीळ पाण्यात मिसळून विधिपूर्वक अर्पण केले; नंतर उदकदान करून मस्तक झुकवून प्रणाम केला।
Verse 123
ददौ च पावकंतस्यविधियुक्तंविभीषणः ।स्नात्वाचैवार्द्रवस्त्रेणतिलान्दूर्वाभिमिश्रितान् ।।6.114.121।।उदकेन च सम्मिश्रान्प्रदायविधिपूर्वकम् ।प्रदायचोदकंतस्मैमूर्ध्नाचैनंनमस्य च ।।6.114.122।।ताःस्त्रियोऽनुनयामाससान्तमुक्त्वापुनःपुनः ।गम्यतामितितास्सर्वाविविशुर्नगरीतदा ।।6.114.123।।
त्याने त्या स्त्रियांना पुन्हापुन्हा सान्त्वनावचनांनी समजावून सांगितले—“आता परत जा”; तेव्हा त्या सर्वजणी त्या क्षणी नगरीत प्रविष्ट झाल्या।
Verse 124
प्रविष्टासुसर्वासुराक्षसीषुविभीषणः ।रामपार्श्वमुपागम्यतदातिष्ठद्विनीतवत् ।।।।
सर्व राक्षसी स्त्रिया नगरीत प्रविष्ट झाल्यावर, विभीषण रामांच्या जवळ जाऊन त्यांच्या पार्श्वाशी विनयपूर्वक उभा राहिला।
Verse 125
रामोऽपिसहसैन्येनससुग्रीवस्सलक्ष्मणः ।हर्षंलेभेरिपुंहत्वायथावृत्रंशतक्रतु: ।।।।
रामही सैन्यासह, सुग्रीव व लक्ष्मण यांच्यासह, शत्रूचा वध करून तसा हर्षित झाला, जसा वृत्राचा वध करून शतक्रतु (इंद्र) हर्षित झाला होता।
Verse 126
ततोविमुक्त्वासशरंशरासनंमहेन्द्रदत्तंकवचं च तन्महत् ।विम्युचरोषंरिपुनिग्रहात्ततोरामःसुसौम्यत्वमुपागतोऽरिहा ।।।।
त्यानंतर रामाने बाणांसह धनुष्य आणि महेंद्राने दिलेले ते महान कवच बाजूला ठेवले; शत्रूचा निग्रह करून क्रोध सोडून, अरिहा राम पुन्हा सौम्यभावास प्राप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The key action is Rāma’s directive to perform Rāvaṇa’s last rites: despite a life-and-death conflict, the sarga asserts that hostility ends with death and that proper funerary duty (antyeṣṭi) must be upheld for a fallen ruler.
The sarga teaches that dharma governs both war and its aftermath: moral causality explains downfall, while righteous conduct demands compassion, ritual propriety, and the relinquishing of anger once justice is accomplished.
Laṅkā is foregrounded as the ritual and political center; culturally, the chapter emphasizes Vedic funerary procedure (altar placement, agnihotra, offerings of sesame-water and kuśa, fragrant woods, procession protocols), mapping the transition from battlefield to sanctioned rites.