Sarga 70
त्रिशिरा–देवान्तक–महोदर–मत्त (महापार्श्व) वधः | Slaying of Trisira, Devantaka, Mahodara, and Matta (Mahaparsva)
युद्धकाण्ड
या सर्गात त्रिशिरा, देवान्तक, महोदर आणि महापार्श्व (मत्त) यांच्या वधाचे वर्णन केले आहे. महोदर, देवान्तक आणि त्रिशिरा यांनी मिळून अंगदावर हल्ला केला. अंगदाने महोदराच्या हत्तीला मारून त्याच्या सुळ्याने देवान्तकावर प्रहार केला. अंगदाच्या मदतीसाठी हनुमान आणि नील धावून आले. हनुमानाने आपल्या वज्रतुल्य मुष्टीप्रहाराने देवान्तकाचा वध केला, तर नीलने एका विशाल शिलेने महोदराचा अंत केला. त्यानंतर हनुमान आणि त्रिशिरा यांच्यात घनघोर युद्ध झाले. हनुमानाने त्रिशिराची शस्त्रे तोडून टाकली आणि त्याचीच तलवार हिसकावून घेऊन त्याचे तिन्ही मस्तक छाटले. शेवटी, महापार्श्व (मत्त) याने गदा घेऊन वानरांवर हल्ला केला. वानर वीर ऋषभने त्याची गदा हिसकावून घेतली आणि त्याच गदेने महापार्श्वचा वध केला. आपल्या प्रमुख वीरांना मृत पाहून राक्षस सैन्य रणांगणातून पळून गेले.
Shlokas
Verse 1
नरान्तकंहतंदृष्टवाचुक्रुशुर्नैरृतर्षभाः ।देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्चमहोदरः ।।।।
नरान्तक मारला गेला असे पाहून राक्षसश्रेष्ठ वीर आक्रोश करू लागले—देवान्तक, त्रिमूर्धा, पौलस्त्य आणि महोदर।
Verse 2
आरूढोमेघसङ्काशंवारणेन्द्रंमहोदरः ।वालिपुत्रंमहावीर्यमभिदुद्राववीर्यवान् ।।।।
मेघासारख्या गजेंद्रावर आरूढ झालेला पराक्रमी महोदर, महाबलवान वालिपुत्र अङ्गदावर वेगाने धावून गेला।
Verse 3
भ्रारातृव्यसनसन्तप्तस्तदादेवान्तकोबली ।आदायपरिघंदीप्तमङ्गदंसमभिद्रवत् ।।।।
तेव्हा बंधूच्या आपत्तिने संतप्त झालेला बलवान देवान्तक तेजस्वी परिघ (लोखंडी गदादंड) उचलून अङ्गदावर सरळ धावून गेला।
Verse 4
रथमादित्यसङ्काशंयुक्तंपरमवाजिभिः ।आस्थायत्रिशिरावीरोवालिपुत्रमथाभ्ययात् ।।।।
मग वीर त्रिशिरा सूर्यसदृश तेजस्वी, उत्तम घोड्यांनी युक्त अशा रथावर आरूढ होऊन वालिपुत्र अंगदाकडे पुढे सरसावला।
Verse 5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नेर्नेरृतीन्द्रेरभिद्रुतः ।वृक्षमुत्पाटयामासमहाविटपमङ्गदः ।।।।
देवांचा दर्प नष्ट करणारे तीन राक्षस-नरेश जेव्हा त्याच्यावर धावून आले, तेव्हा अंगदाने महाविटप असलेला एक विशाल वृक्ष उपटून काढला।
Verse 6
देवान्तकायतंवीरच्शिक्षेपसहसाङ्गदः ।महावृक्षंमहाशाखंशक्रोदीप्तमिवाशनिम् ।।।।
वीर अङ्गदाने देवान्तकावर महाशाखांनी युक्त असा प्रचंड वृक्ष असा भिरकावला, जणू इंद्राने तेजस्वी वज्रच फेकावा।
Verse 7
त्रिशिरास्तंप्रचिच्छेदशरैराशीविषोपमैः ।स वृक्षंकृत्तमालोक्यउत्पपाततदाङ्गदः ।।।।
त्रिशिराने आशीविषासारख्या बाणांनी तो वृक्ष छेदून टाकला. वृक्ष कापला गेला असे पाहताच अंगद तत्क्षणी उडी मारून उठला॥
Verse 8
स ववर्षततोवृक्षान् शैलाश्चकपिकुञ्जरः ।तान् प्रचिच्छेदसङ्कृद्धस्त्रिशिरानिशितैश्शरैः ।।।।
तेव्हा त्या महाकपि-वीराने वृक्ष व शैलखडे यांचा वर्षाव केला. संतप्त त्रिशिराने तीक्ष्ण बाणांनी ते छेदून पाडले.
Verse 9
परिघाग्रेणतान् वृक्षान्बभञ्ज च महोदरः ।त्रिशिराश्चाङ्गदंवीरमभिदुद्रावसायकैः ।।।।
महोदराने परिघाच्या अग्रभागाने ते वृक्ष चिरडून टाकले. आणि त्रिशिरा बाणांची सरबत्ती करीत वीर अंगदावर धावून गेला.
Verse 10
गजेनसमभिद्रुत्यवालिपुत्रंमहोदरः ।जघानोरसिसङ्कृद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।।।।
हत्तीवरून धडकन येत महोदराने क्रोधाने वालिपुत्राच्या उरावर वज्रासारख्या कठोर तोमरांनी घाव घातला।
Verse 11
देवान्तकश्चसङ्कृद्धःपरिघेणतदाङ्गदम् ।उपगम्याभिहत्याशुव्यपचक्रामवेगवान् ।।।।
देवान्तकही संतापून लोखंडी परिघ घेऊन अंगदाजवळ आला; क्षणात प्रहार करून वेगाने मागे सरकला।
Verse 12
सत्रिभिर्नैरृतश्रेष्ठैर्युगतपत्समभिद्रुतः ।न विव्यथेमहातेजावालिपुत्रःप्रतापवान् ।।।।
राक्षसश्रेष्ठ तिघांनी एकाच वेळी धावून हल्ला केला, तरीही महातेजस्वी प्रतापी वालिपुत्र किंचितही ढळला नाही।
Verse 13
स वेगवान्महावेगंकृत्वापरमदुर्जयः ।तलेनभृशमुत्पत्यजघानास्यमहागजम् ।।।।
तेव्हा परमदुर्जय वेगवान अंगदाने महावेग साठवून जोरात उडी मारली आणि तळहाताच्या घावाने त्याचा विशाल हत्ती पाडून दिला।
Verse 14
तस्यतेनप्रहारेणनागराजस्यसंयुगे ।पेततुर्लोचनेतस्यविननाद स वारणः ।।।।
त्या प्रहाराने रणांगणी त्या राजहत्तीचे दोन्ही डोळे गळून पडले, आणि तो वारण वेदनेने करुण आर्तनाद करू लागला।
Verse 15
विषाणंचास्यसःनिष्कृष्यवालिपुत्रोमहाबलः ।देवान्तकमभिप्लुत्यताडयामाससंयुगे ।।।।
मग महाबलवान वालिपुत्राने त्याचा दात उपटून काढला; युद्धात देवान्तकावर झेप घेऊन त्याच दाताने त्याला ताडले।
Verse 16
स विह्वलस्तुतेजस्वीवातोद्धूतइवद्रुमः ।लक्षारससवर्णं च सुस्रावरुधिरंमहत् ।।।।
तो तेजस्वी राक्षस वाऱ्याने हलणाऱ्या वृक्षासारखा व्याकुळ झाला; लाखरसासारखे लाल, प्रचंड रक्त ओघळू लागले।
Verse 17
अथाश्वस्यमहातेजाःकृच्छ्राद्देवान्तकोबली ।आविध्यपरिघंवेगादाजघानतदाङ्गदम् ।।।।
मग महातेजस्वी बलवान देवान्तक कष्टाने सावरला; वेगाने परिघ फिरवून त्याने अङ्गदावर घाव घातला।
Verse 18
परिघाभिहतश्चापिवानरेन्द्रात्मजस्तदा ।जानुभ्यांपतितोबूमौपुनरेवोत्पपात ह ।।।।
परिघाच्या आघाताने जखमी होऊनही वानरेन्द्राचा पुत्र गुडघ्यांवर भूमीवर कोसळला; पण क्षणातच तो पुन्हा उडी मारून उभा राहिला।
Verse 19
तमुत्पतन्तंत्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः ।घोरैर्हरिपतेःपुत्रेंललाटेऽभिजघान ह ।।।।
उडी घेऊन वर झेपावलेल्या वालिपुत्र अङ्गदावर त्रिशिराने तीन भयंकर, सरळ जाणाऱ्या बाणांनी वानरराजाच्या त्या पुत्राच्या ललाटावर घाव घातला।
Verse 20
ततोऽङ्गदंपरिक्षिप्तंत्रिभिर्नैरृतपुङ्गवैः ।हनूमानपिविज्ञायनीलश्चापिप्रतस्थतुः ।।।।
तेव्हा अङ्गदाला तीन श्रेष्ठ राक्षसांनी वेढले आहे हे जाणून हनुमान आणि नीलही पुढे सरसावून युद्धास निघाले।
Verse 21
तश्चिक्षेपशैलाग्रंनीलस्त्रिशिरसेतदा ।तद्रावणसुतोधीमाबनिभेदनिशितैश्शरैः ।।।।
तेव्हा नीलाने त्रिशिरावर पर्वतशिखर फेकले; पण बुद्धिमान रावणपुत्राने तीक्ष्ण बाणांनी ते फोडून टाकले।
Verse 22
तद्बाणशतनिर्भिन्नंविदारितशिलातलम् ।सविस्फुलिंगंसज्वालंनिपपातगिरेशशिरः ।।।।
शेकडो बाणांनी भेदलेले व शिळा-तल फाटलेले ते पर्वतशिखर ठिणग्या व ज्वाळा उडवीत खाली कोसळले।
Verse 23
ततोजृम्भितमालोक्यहर्षाद्वेवान्तकस्तदा ।परिघेणाभिदुद्रावमारुतात्मजमाहवे ।।।।
तेव्हा रणात उघडलेली संधी पाहून देवांतक हर्षित झाला। परिघ (लोखंडी गदा) घेऊन तो युद्धात पवनपुत्र हनुमानावर धावून गेला॥
Verse 24
तमापतन्तमुत्प्लुत्यहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतदामूर्ध्निवज्रकल्पेनमुष्टिना ।।।।
देवांतक धावत येताच पवनपुत्र हनुमान उडी मारून वज्रासारख्या कठोर मुष्टीने त्याच्या मस्तकावर घाव घातला॥
Verse 25
शिरसिप्रहरवनीरस्तदावायुसुतोबली ।नादेनाकम्पयच्चैवराक्षसान् स महाकपिः ।।।।
तेव्हा बलवान वायुसुत महाकपी हनुमानाने त्याच्या शिरावर प्रहार केला; त्या घावाच्या नादाने राक्षस थरथर कापू लागले॥
Verse 26
मुष्टिनिष्पिष्टविभिन्नमूर्धानिर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिव्वाः ।देवान्तकोराक्षसराजसूनुर्गतासुरुत्व्यांसहसापपात ।।।।
मुष्टीच्या घावाने त्याचे मस्तक चिरडून फुटले; दात, डोळे आणि जीभ बाहेर येऊन लोंबू लागली. राक्षसराजाचा पुत्र देवांतक प्राणहीन होऊन क्षणार्धात भूमीवर कोसळला॥
Verse 27
तस्मिन्हतेराक्षसयोधमुख्येमहाबलेसंयतिदेवशत्रौ ।क्रुद्धस्त्रिमूर्धानिशिताग्रमुग्रंववर्षनीलोरसिबाणवर्षम् ।।।।
तो महाबली, देवांचा शत्रू असा राक्षस-योद्ध्यांचा अग्रणी मारला गेल्यावर त्रिमूर्धा क्रुद्ध झाला आणि नीलाच्या उरावर तीक्ष्ण अग्र असलेल्या उग्र बाणांचा वर्षाव करू लागला॥
Verse 28
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।।।
तेव्हा क्रोधाने संतप्त महोदर पर्वतासारख्या कुंजरावर त्वरेने आरूढ झाला—जणू मंदर पर्वतावर तेजस्वी किरणांचा सूर्य उदयास आला—आणि मग त्याने नीलाच्या वक्षस्थळी बाणांचा मुसळधार वर्षाव केला, जसा वीज व इंद्रधनुष्याने शोभणारा मेघ पर्वतावर पाऊस पाडतो।
Verse 29
महोदरस्तुसङ्कृद्धःकुञ्जरंपर्वतोपमम् ।भूयस्समधिरुह्याशुमन्दरंरमशिमानिव ।।6.70.28।।ततोबाणमयंवर्षंनीलस्योरस्यपातयत् ।गिरौवर्षंतडिच्चक्रचापवानिवतोयदः ।।6.70.29।।
हाच तोच अर्थ—क्रोधाने उन्मत्त महोदर पुन्हा पर्वतासारख्या कुंजरावर त्वरेने चढला आणि नीलाच्या वक्षस्थळी बाणांचा वर्षाव केला; जसा वीज व इंद्रधनुष्याने युक्त मेघ पर्वतावर पाऊस पाडतो।
Verse 30
ततश्शरौघेरभिवर्ष्यमाणोविभिन्नगात्रःकपिसैन्यपालः ।नीलोबभूवाथविसृष्टगात्रोविष्टम्भितस्तेनमहाबलेन ।।।।
तेव्हा सर्व बाजूंनी बाणांच्या धारांनी भिजत, अंगांग विदीर्ण झालेला कपिसैन्यपाल नील त्या महाबलवानाच्या आघाताने रोखला गेला; शिथिल अवयवांसारखा होऊन तो थरथरत उभा राहिला।
Verse 31
ततस्तुनीलःप्रतिलभ्यसंज्ञांशैलंसमुत्पाट्यसवृक्षषंण्डम् ।ततस्समुत्पत्यभृशोग्रवेशोमहादरंतेनजघानमूर्ध्नि ।।।।
पण नील शुद्धीवर येताच वृक्षसमूहासह एक शैल उपटून काढला; मग अत्यंत उग्र वेगाने उडी घेऊन त्याच शैलाने महोदराच्या मस्तकी घाव घातला।
Verse 32
तत: स्सशैलेद्रनिपातभग्नोमहोदरस्तेनमहाद्विपेन ।विपोथितोभूमितलेगतासुःपपातवज्राभिहतोयथाद्रिः ।।।।
तेव्हा त्या पर्वताच्या आघाताने महोदर तो महागजासह चुरडला जाऊन भूमितलावर आपटला। त्याचे प्राण निघून गेले आणि वज्राघात झालेल्या पर्वताप्रमाणे तो कोसळला॥
Verse 33
पितृव्यंनिहतंदृष्टवात्रिशिराश्चापमाददे ।हनूमन्तं च सङ्कृद्धोविव्याथनिशितैश्शरैः ।।।।
पितृव्याचा वध झालेला पाहून त्रिशिराने धनुष्य उचलले। आणि संतप्त क्रोधाने त्याने हनुमंताला तीक्ष्ण बाणांनी भेदले॥
Verse 34
स वायुसुनूःकुपितश्चिक्षेपशिखरंगिरेः ।त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेदबहुधाबली ।।।।
तेव्हा वायुपुत्र हनुमंत क्रुद्ध होऊन पर्वतशिखर उपटून फेकू लागला। पण बलवान त्रिशिराने ते तीक्ष्ण बाणांनी अनेक तुकड्यांत फोडून टाकले॥
Verse 35
तद्व्यर्थंशिखरंदृष्टवाद्रुमवर्षंमहाकपिः ।विससर्जरणेतस्मिन्रावणस्यसुतंप्रति ।।।।
ते शिखर व्यर्थ झालेले पाहून महाकपीने त्या रणात रावणाच्या पुत्रावर वृक्षांचा वर्षाव सोडला॥
Verse 36
तमापतन्तमाकाशेद्रुमवर्षंप्रतापवान् ।त्रिशिरानिशितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।।।।
आकाशातून कोसळत येणारा तो वृक्षवर्षाव पाहून प्रतापवान त्रिशिराने तो तीक्ष्ण बाणांनी छेदून टाकला आणि मोठ्याने गर्जना केली॥
Verse 37
हनूमानुतोप्लुत्यहयंस्त्रीशिरसस्तदा ।विददारनखैःक्रुद्धोनागेन्द्रंमृगराडिव ।।।।
तेव्हा हनुमान क्रोधाने उडी मारून आपल्या नखांनी त्रिशिराच्या घोड्याला विदीर्ण करू लागला; जसा मृगराज सिंह नागेंद्र गजाला फाडतो तसा।
Verse 38
अथशक्तिंसमादायकाळरात्रिमिवान्तकः ।चिक्षेपानिलपुत्रायत्रिशिरारावणात्मजः ।।।।
मग रावणाचा पुत्र त्रिशिरा शक्ती उचलून, जसा अंतक काळरात्रीला फेकावा, तशी ती अनिलपुत्र हनुमानावर भिरकावली।
Verse 39
दिवःक्षिप्तामिवोल्कांतांशक्तिंक्षिप्तामसङ्गताम् ।गृहीत्वाहरिशार्दूलोबभञ्ज च ननाद च ।।।।
दिव्यातून पडलेल्या उल्केसारखी, अडथळ्याविना वेगाने येणारी ती शक्ती वानरशार्दूल हनुमानाने पकडून मोडली आणि गर्जना केली।
Verse 40
तांदृष्टवाघोरसङ्काशांशक्तिंभग्नांहनूमता ।प्रहृष्टावानरगणाविनेदुर्जलदाइव ।।।।
हनुमानाने ती भयंकर शक्ती मोडून टाकलेली पाहताच वानरगण आनंदित झाले आणि मेघांसारखे गर्जू लागले।
Verse 41
तःखडगंसमुद्यम्यत्रिशिराराक्षसोत्तमः ।निजघानतदाव्यूढेवायुपुत्रस्यवक्षसि ।।।।
तेव्हा राक्षसांतील श्रेष्ठ त्रिशिराने खड्ग उगारून, रणासाठी दृढ उभ्या वायुपुत्र हनुमंताच्या वक्षस्थळी प्रहार केला।
Verse 42
खडगप्रहाराभिहतोहनुमान्मारुतात्मजः ।आजघानतिशिरसंतलेनोरसिवीर्यवान् ।। ।।
खड्गप्रहाराने जखमी होऊनही, पराक्रमी मारुतात्मज हनुमंताने तळहाताने त्रिशिराच्या वक्षस्थळी जोरदार घाव घातला।
Verse 43
सतलाभिहतस्तेनस्रस्तहस्तायुधोभुवि ।निपपातमहातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।।।।
त्याच्या तळहाताच्या घावाने आहत झालेला महातेजस्वी त्रिशिरा हात सैल पडून शस्त्र गळून गेले; शुद्ध हरपून तो भूमीवर कोसळला।
Verse 44
स तस्यपततःखङ्गंतमाच्छिद्यमहाकपिः ।ननादगिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैरृता ।।।।
त्रिशिरा पडताच महाकपीने त्याचा खड्ग हिसकावून घेतला; पर्वतासारखा भासून तो गर्जला आणि सर्व राक्षसांना भयभीत केले।
Verse 45
अमृष्यमाणस्तंघोषमुत्पपातनिशाचरः ।उत्पत्य च हनूमन्तंताडयामासमुष्टिना ।।।।
तो गर्जना सहन न झाल्याने तो निशाचर उडी मारून उठला; उडी घेऊन हनुमंतावर झेपावला आणि मुठीने प्रहार करू लागला।
Verse 46
तेनमुष्टिप्रहोरेणसञ्चुकोपमहाकपिः ।कुपितश्चनिजग्राहकिरीटेराक्षसर्षभम् ।।।।
त्या मुष्टिप्रहाराने आघात झाल्याने महाकपी प्रचंड क्रोधाने पेटला। क्रोधाविष्ट होऊन त्याने राक्षसश्रेष्ठाला त्याच्या किरीटास धरून पकडले।
Verse 47
स तस्यशीर्षाण्यसिनाशितेनकिरीटजुष्टानिसकुण्डलानि ।क्रुद्धःप्रचिच्छेदसुतोऽनिलस्यत्वष्टुस्सुतस्येवशिरांसिशक्रः ।।।।
मग क्रुद्ध झालेल्या वायुपुत्राने तीक्ष्ण तलवारीने त्याची किरीटधारी, कुंडलशोभित मस्तके छाटून टाकली—जसे शक्राने (इंद्राने) त्वष्ट्याच्या पुत्र विश्वरूपाची शिरे छाटली होती।
Verse 48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानिप्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि ।पेतुशिरांसीन्द्ररिपोःर्धरण्यांज्योतींषिमुक्तानियथार्कमार्गात् ।।।।
ती शिरे—लांबसडक डोळ्यांची, पर्वतासारखी विशाल, आणि वैश्वानरासारख्या ज्वलंत नेत्रांची—इंद्रशत्रूच्या धडापासून तुटून पृथ्वीवर अशी पडली, जशी सूर्याच्या मार्गातून सुटलेली तारे झरतात।
Verse 49
तस्मिन् न्हतेदेवरिपौत्रिशीर्षेहनूमताशक्रपराक्रमेण ।नेदुःप्लवंगाःप्रचचालभूमीरक्षांस्यथोदुद्रुविरेसमन्तात् ।।।।
देवशत्रू त्रिशीर्ष शक्रसमान पराक्रमी हनुमंताने मारल्यावर वानर गर्जना करू लागले, भूमी थरथरली आणि राक्षस सर्व दिशांनी पळून गेले।
Verse 50
हतंत्रिशिरसंदृष्टवातथैवचमहोदरं ।हतौप्रेक्षयदुराधर्षौदेवान्तकनरान्तकौ ।।।।चुकोपपरमामर्षीमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।
त्रिशिरस व महोदर यांना तसेच दुर्धर्ष देवांतक व नरांतक यांना हत झालेलं पाहून, राक्षसपुंगव मत्त परम अमर्षाने उन्मत्त होऊन प्रचंड क्रोधाने पेटून उठला।
Verse 51
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।।।
मग त्याने एक घोर, तेजस्वी गदा उचलली—सर्वथा लोखंडी, तरीही शुभ; सुवर्णपट्टांनी वेढलेली, मांस व रक्ताच्या फेसाने माखलेली; देहकांतिने झळाळणारी, शत्रुरक्ताने रंजित; अग्रभाग तेजाने प्रज्वलित, रक्तवर्ण माळांनी विभूषित—जी ऐरावत, महापद्म व सार्वभौम यांनाही भयावह अशी प्रसिद्ध होती।
Verse 52
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
सुवर्णपट्टांनी वेढलेली, मांस-रक्ताच्या फेसाने माखलेली, देहकांतिने झळाळणारी व शत्रुरक्ताने रंजित अशी ती गदा त्याने धरली।
Verse 53
जग्राहार्चिष्मतींघोरांगदांसर्वायसींशुभां ।।6.70.51।।हेमपट्टपरिक्षिप्तांमांसशोणितफेनिलाम् ।विराजमानांवपुषांशत्रुशोणितरंजिताम् ।।6.70.52।।तेजसासंप्रदीप्ताग्रांरक्तमाल्यविभूषिताम् ।ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।।6.70.53।।
जिचा अग्रभाग तेजाने प्रज्वलित होता, जी रक्तवर्ण माळांनी विभूषित होती, आणि जी ऐरावत, महापद्म व सार्वभौम यांनाही भयावह वाटे।
Verse 54
गदामादायसङ्कृद्धोमत्तोराक्षसपुङ्गवः ।हरीन् समभिदुद्रावयुगान्तानगिरिवज्वलन् ।।।।
गदा उचलून, अत्यंत क्रुद्ध राक्षसपुंगव मत्त युगांताग्नीप्रमाणे जळत वानरांवर सरळ धावून गेला।
Verse 55
अथर्षभस्समुत्पत्यवानरोरावणानुजम् ।मत्तानीकमुपागम्यतस्थौतस्याग्रतोबली ।।।।
तेव्हा बलवान् वानरश्रेष्ठ ऋषभ उडी मारून रावणाच्या अनुज मत्तानीकाजवळ गेला आणि त्याच्या समोर ठाम उभा राहिला।
Verse 56
तंपुरस्तात् स्थितंदृष्टवावानरंपर्वतोपमम् ।आजघानोरसिक्रुद्धोगदयावज्रकल्पया ।।।।
समोर पर्वतासारखा उभा असलेला तो वानर पाहून तो राक्षस क्रुद्ध झाला आणि वज्रासारख्या गदेने त्याच्या छातीवर घाव घातला।
Verse 57
स तयाऽभिहतस्तेनगदयावानरर्षभः ।भिन्नवक्षास्समाधूतस्सुस्रावरुधिरंबहु ।।।।
त्या गदेच्या आघाताने वानरश्रेष्ठ ऋषभाची छाती फाटली; तो जोराने हादरला आणि त्याच्यातून पुष्कळ रक्त वाहू लागले।
Verse 58
स संज्ञांप्राप्यसुचिरादृषभोवानरर्षभः ।क्रुद्धोविस्फुरमाणौष्ठोमहापार्श्वमुदैक्षत ।।।।
बराच वेळानंतर वानरश्रेष्ठ ऋषभाला शुद्ध आली; तो क्रोधाने, थरथरत्या ओठांनी, महापार्श्वाकडे रोखून पाहू लागला।
Verse 59
स वेगवान् वेगवदभ्युपेत्यतंराक्षसंवानरवीरमुख्यः ।सम्वर्त्यमुष्टिंसहसाजघानबाह्वन्तरेशैलनिकाशरूपः ।।।।
शैलासारखा देह असलेला वानरवीरांचा अग्रणी ऋषभ वेगाने धावून त्या राक्षसावर तुटून पडला आणि मुठ आवळून त्याच्या दोन्ही बाहूंच्या मध्ये जोरात घाव घातला।
Verse 60
स कृत्तमूलस्सहसेववृक्षःक्षितौपपातक्षतजोक्षिताङ्गः ।तांचास्यघोरांयमदण्डकल्पांगदांप्रगृह्याशुतदाननाद ।।।।
मुळं छाटलेल्या वृक्षाप्रमाणे तो रक्ताने माखलेल्या अंगांसह भूमीवर कोसळला; मग क्षणात यमदंडासारखी भयंकर गदा उचलून तो प्रचंड गर्जला।
Verse 61
मुहूर्तमासीत्सगतासुकल्पःप्रत्यागतात्मासहसासुरारिः ।उत्पत्यसन्ध्याभ्रसमानवर्णस्तंवारिराजात्मजमाजघान ।।।।
क्षणभर देवांचा शत्रू जणू प्राण गेलेला असा पडून राहिला; मग सहसा शुद्धीवर येऊन, संध्याकाळच्या मेघांसारखा वर्ण धारण करून उडी मारून वरुणपुत्र ऋषभावर घाव घातला।
Verse 62
स मूर्भितोभूमितलेपपातमुहूर्तमुत्पत्यपुनस्ससंज्ञः ।तामेवतस्याद्रिवराद्रिकल्पांगदांसमाविध्यजघानसङ्ख्ये ।।।।
ऋषभ मूर्च्छित होऊन भूमीवर पडला; थोड्या वेळाने उठून पुन्हा शुद्धीवर येत, पर्वतशिखरासारखी तीच भारी गदा फिरवून रणात शत्रूवर घाव घातला।
Verse 63
सातस्यरौद्रासमुपेत्यदेहंरौद्रस्यदेवाध्वरविप्रशत्रोः ।बिभेदवक्षःक्षतजं च भूरिसुस्रावधात्वम्भइवाद्रिराजः ।।।।
त्या रौद्र शत्रूच्या—देव, यज्ञ आणि ब्राह्मणांचा वैरी—देहाजवळ जाऊन ऋषभाने त्याचे वक्ष फोडले; आणि प्रचंड रक्त असे वाहू लागले, जसे पर्वतराजातून धातुमिश्र जलधारा झरतात।
Verse 64
अभिदुद्राववेगेनगदांतस्यमहात्मनः ।गृहीत्वातांगदांभीमामाविध्य च पुनःपुनः ।।।।मत्तानीकंमहात्मानंजघानरणमूर्धनि ।
तो त्या महात्म्याच्या गदेवर वेगाने धावून गेला। ती भीषण गदा हस्तगत करून वारंवार फिरवीत रणाच्या अग्रभागी महात्मा मत्तानीकावर प्रहार केला॥
Verse 65
स स्वयागदयाभग्नोविदीर्णदशनेक्षणः ।।।।निपपातततोमत्तोवज्राहतइवाचलः ।
स्वतःच्या गदेनेच भग्न होऊन, दात व नेत्र विदीर्ण झालेले तो मत्त तेव्हा कोसळला—जणू वज्राघाताने फोडलेला पर्वत॥
Verse 66
विदीर्णनयनेभूमौगतसत्त्वेगतायुषि ।।।।पतितेराक्षसेतस्मिन् विद्रुतंराक्षसंबलम् ।
नेत्र विदीर्ण होऊन तो भूमीवर पडला, सत्त्व क्षीण व आयुष्य संपले; तो राक्षस पडताच राक्षसांचे सैन्य पळून गेले॥
Verse 67
तस्मिन्न्हतेभ्रातरिरावणस्यतन्नैरृतानांबलमर्णवाभम् ।त्यक्तायुधंकेवलजीवितार्थंदुद्रावभिन्नार्णवसन्निकाशम् ।।।।
रावणाचा भाऊ मारला गेल्यावर, समुद्रासारखे विशाल ते नैऋतांचे सैन्य शस्त्रे टाकून केवळ जीव वाचविण्यासाठी पळाले—जणू मर्यादा भेदून उसळलेला सागर॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the targeted removal of battlefield commanders (Devantaka, Mahodara, Trisira, and Matta/Mahaparsva). The narrative frames decisive force as legitimate when directed toward immediate aggressors and when it protects allied formations under siege.
Upadesha is conveyed through action rather than speech: steadfastness under coordinated attack (Angada), timely reinforcement of an encircled ally (Hanuman and Nila), and the principle that morale and order collapse when unjust command structures lose their leaders.
No named terrestrial landmark dominates; instead, the sarga uses cultural-cosmological references—Indra’s slaying of Viśvarūpa (Tvaṣṭṛ’s son) and the directional elephants (Airāvata, Mahāpadma, Sārvabhauma)—to index weapons, power, and epic-scale comparison.