Sarga 110
रामरावणयोर्युद्धवैषम्यं तथा रावणशिरश्छेदनम् (Rama–Ravana Duel Intensifies; Ravana’s Heads Severed and Reappear)
युद्धकाण्ड
या ११०व्या सर्गात श्रीराम व रावण यांचा द्वंद्वसमर सर्व प्राणिमात्रांसाठी अद्भुत दृश्य ठरतो. देवगण, सिद्ध-चारण व गंधर्व विस्मय आणि चिंता यांसह युद्ध पाहतात. रथांची झपाट्याने परिक्रमा, पुढे सरकणे व मागे हटणे यांतून सारथ्यकौशल्य आणि प्रतिघाताची समता प्रकट होते. रावण मेघगर्जनेसारख्या बाणांनी रामांचे सारथी मातली यांना लक्ष्य करतो; पण मातली ढळत नाहीत. तेव्हा श्रीराम स्वतःच्या वेदनेपेक्षा सहायकाच्या अपमानामुळे धर्म्य क्रोधाने प्रत्युत्तर देतात. बाणांचा आणि गदा, मुद्गर, लोखंडी दंड इत्यादी जड आयुधांचा घोर मारा होताच विश्वात क्षोभ माजतो: समुद्र खवळतात, पाताळवासी व्याकुळ होतात, पृथ्वी कंपित होते, सूर्याचे तेज मंदावते आणि वारा जणू थांबतो. देव व ऋषी गो-ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी मंगलपाठ करीत रामविजयाची प्रार्थना करतात; युद्धाचा धर्माधिष्ठित हेतू अधोरेखित होतो. श्रीराम रावणाचे एक शिर छेदतात, पण तत्क्षणी दुसरे शिर प्रकटते; वारंवार शिरच्छेदन करूनही राक्षसराजाचा अंत होत नाही. सर्वास्त्रनिपुण राम विचार करतात—पूर्वी निर्णायक ठरणारे बाण आता निष्फळसे का भासत आहेत? सर्गाच्या शेवटी युद्ध अखंड सुरूच राहते आणि मातली बोलण्यास उद्यत होतात—रावणाच्या प्राणाधाराचे रहस्य व त्याच्या वधाचा योग्य उपाय सांगणार असल्याप्रमाणे।
Shlokas
Verse 1
तौतथायुध्यमानौतुसमरेरामरावणौ ।ददृशुस्सर्वभूतानिविस्मितेनान्तरात्मना ।।।।
अशा रीतीने रणांगणात राम व रावण युद्ध करीत असता, सर्व प्राणी अंतःकरणात विस्मित होऊन त्यांना पाहू लागले।
Verse 2
अर्धयन्तौतुसमरेतयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।परस्परमभिक्रुद्धौपरस्परमभिद्रुतौ ।।।।
त्या समरात त्या दोघांचे उत्तम रथ परस्परांकडे झेपावले; दोन्ही वीर परस्परांवर क्रुद्ध होऊन अढळ निर्धाराने एकमेकांवर धावून गेले।
Verse 3
परस्परवधेयुक्तौघोररूपौबभूवतुः ।मण्डलानि च वीधीश्चगतप्रत्यागतानि च ।।।।दर्शयन्तौबहुविधांसूतसामर्थ्यजांगतिम् ।
परस्परवधास उद्युक्त झालेले ते दोघेही भयंकर रूप धारण करून उभे राहिले। ते रथांना वर्तुळाकार फिरवीत, विविध मार्गांनी धाववीत, पुढे-मागे ये-जा करीत, सारथ्यकौशल्यातून उत्पन्न झालेल्या अनेक प्रकारच्या गती दाखवीत होते.
Verse 4
अर्धयन्रावणंरामोराघवंचापिरावणः ।।।।गतिवेगंसमापन्नौप्रतिवेगप्रवर्तने ।
रामाने रावणावर प्रहार केला आणि रावणानेही राघवावर प्रत्याघात केला; प्रतिवेगाच्या त्या प्रवर्तनात दोघांचे अस्त्रवेग युद्धाला तीव्र गती देऊ लागले।
Verse 5
क्षिपतोश्शरजालानितयोस्तौस्यन्दनोत्तमौ ।।।।चेरतुस्सम्युगमहीं सासारौ जलदाविव ।
दोघेही शरजाळे क्षेपित करीत असता, ते दोन उत्तम रथ रणभूमीवर असे फिरत होते जणू धाराधार पर्जन्य करणारे दोन मेघ।
Verse 6
दर्शयित्वातदातौतुगतिंबहुविधांरणे ।।।।परस्परस्याभिमुखौपुनरेव च तस्थतुः ।
रणात अनेक प्रकारच्या चाली दाखवून ते दोघे पुन्हा एकमेकांसमोर येऊन स्थिर उभे राहिले।
Verse 7
धुरंधुरेणरथयोर्वक्त्रंवक्त्रेणवाजिनाम् ।।।।पताकाश्चपताकाभिस्समीयुस्स्थितयोस्तदा ।
तेव्हा दोन्ही रथ थांबून धुरीला धुरी भिडले; घोड्यांची तोंडे तोंडासमोर आली; आणि ध्वज ध्वजांशी असे जुळले, जणू दोन्ही एकरूप झाले होते।
Verse 8
रावणस्यततोरामोधनुर्मुस्तैश्शितैश्शरैः ।।।।चतुर्भिश्चतुरोदीप्तान्हयान्प्रत्यपसर्पयत् ।
मग रामाने धनुष्य घट्ट मुठीत धरून चार तीक्ष्ण, तेजस्वी बाण सोडले आणि रावणाचे चारही घोडे मागे हटविले।
Verse 9
सक्रोधवशमापन्नोहयानामपसर्पणे ।।।।मुमोचनिशितान्बाणान्राघवायदशाननः ।
घोडे मागे सरकले म्हणून क्रोधाने पेटून दशाननाने राघवावर तीक्ष्ण बाण सोडले।
Verse 10
सोतिविद्धोबलवतादशग्रीवेणराघवः ।।।।जगाम न विकारं च न चापिव्यथितोऽभवत् ।
बलवान दशग्रीवाने अत्यंत विद्ध केले तरी राघवांच्या भावात कोणताही विकार झाला नाही; युद्धात ते कधीही व्यथित झाले नाहीत।
Verse 11
चिक्षेप च पुनर्भाणान्वज्रपातसमस्वनान् ।।।।सारथिंवज्रहस्तस्यसमुद्दिश्यदशाननः ।
मग वज्रहस्तासमान रामाच्या सारथी मातलीला लक्ष्य करून, वज्रपातासारखा नाद करणारे बाण दशाननाने पुन्हा फेकले।
Verse 12
मातलेस्तुमहावेगाश्शरीरेपतिताश्शराः ।।।।न सूक्ष्ममपिसम्मोहंव्यथांवाप्रददुर्युधि ।
मातलीच्या शरीरावर महावेगाने बाण पडले तरी युद्धात त्यांना किंचितही मोह झाला नाही, ना कोणतीही वेदना झाली।
Verse 13
तयाधर्षणयाक्रुद्धोमातलेर्नतथात्मनः ।।।।चकारशरजालेनराघवोविमुखंरिपुम् ।
मातलीचा तो अपमान पाहून राघव अधिकच क्रुद्ध झाले; स्वतःच्या अपमानापेक्षाही अधिक. मग त्यांनी बाणांच्या जाळ्याने शत्रूला विमुख केले.
Verse 14
विंशतिंत्रिंशतिंषष्टिंशतशोऽथसहस्रशः ।।।।मुमोचराघवोवीरस्सायकान्स्यन्दनेरिपोः ।
मग त्या वीर राघवाने शत्रूच्या रथावर वीस-तीस, साठ-साठ, आणि पुढे शेकडो व हजारो बाण सोडले.
Verse 15
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थराक्षसेश्वरः ।।।।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।
त्यानंतर रथावर उभा असलेला राक्षसेश्वर रावणही क्रुद्ध झाला आणि गदा व मुसळांचा वर्षाव करून रणात रामाला मागे ढकलू लागला.
Verse 16
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।।।
मग ते युद्ध पुन्हा सुरू झाले—अत्यंत तुमुल व रोमहर्षक। गदा, मुसळ व परिघ यांच्या घणघणत्या नादाने आणि बाणांच्या पिसांच्या वाऱ्याच्या झोतांनी सातही सागर क्षुब्ध झाले.
Verse 17
तत्प्रवृतंपुनर्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।6.110.16।।गदानांमुसलानां च परिघाणांचनिस्स्वनैः ।शराणांपुङ्खवातैश्चक्षुभितास्सप्तसागराः ।।6.110.17।।
मग ते युद्ध पुन्हा सुरू झाले—अत्यंत तुमुल व रोमहर्षक। गदा, मुसळ व परिघ यांच्या घणघणत्या नादाने आणि बाणांच्या पिसांच्या वाऱ्याच्या झोतांनी सातही सागर क्षुब्ध झाले.
Verse 18
क्षुब्दानांसागराणां च पातालतलवासिनः ।व्यथितादानवाःसर्वेपन्नगाश्चसहस्रशः ।।।।
सागर क्षुब्ध झाल्यावर पाताळतलात वसणारे जीव व्यथित झाले; सर्व दानव आणि हजारो नागही पीडित झाले.
Verse 19
चकम्पेमेदिनीकृत्स्नासशैलवनकानना ।भास्करोनिष्प्रभश्चासीन्नवनौचापिमारुतः ।।।।
पर्वत, वन व उपवनांसह सारी मेदिनी कंपित झाली। भास्करही जणू तेजहीन झाला आणि वायूसुद्धा वाहेना।
Verse 20
ततोदेवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्चपरमर्षयः ।चिन्तामापेदिरेसर्वेसकिन्नरमहोरगाः ।।।।
त्यानंतर देव, गंधर्वांसह, सिद्ध व परमर्षी, किन्नर आणि महोरग—हे सर्वच चिंतेत पडले।
Verse 21
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।।।
“गायी व ब्राह्मणांचे कल्याण होवो; लोक शाश्वत स्थिर राहोत; संग्रामात राघव राक्षसेश्वर रावणावर विजय मिळवो।” असे जपत देवगण व ऋषिगणांनी तेव्हा राम-रावणांचे अतिघोर, रोमांचकारी युद्ध पाहिले।
Verse 22
स्वस्तिगोब्राह्मणेभ्योऽस्तुलोकास्तिष्ठन्तुशाश्वताः ।जयतांराघयसङ्ख्येरावणंराक्षसेश्वरम् ।।6.110.21।।एवंजपन्तोऽपश्यंस्तेदेवास्सर्षिगणास्तदा ।रामरावणयोर्युद्धंसुघोरंरोमहर्षणम् ।।6.110.22।।
असे जपत देवगण व ऋषिगणांनी तेव्हा राम-रावणांचे अतिघोर, रोमांचकारी युद्ध पाहिले।
Verse 23
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।।।
गंधर्व-अप्सरांचे समूह ते अनुपम युद्ध पाहून म्हणाले—“आकाशाची उपमा आकाशच, आणि सागराची उपमा सागरच”; म्हणजे या संग्रामाला खरेसे साम्य नाही।
Verse 24
गन्धर्वाप्सरसांसङ्घादृष्टवायुद्धमनूपमम् ।गगनंगगनाकारंसागरस्सागरोपमः ।।6.110.23।।रामरावणयोर्युद्धंरामरावणयोरिव ।एवंब्रुवन्तोददृशुस्तद्युद्धंरामरावणम् ।।6.110.24।।
ते म्हणत राहिले—“राम-रावणांचे युद्ध राम-रावणांच्या युद्धासारखेच आहे।” असे बोलत ते त्या राम-रावणांच्या रणाकडेच पाहात राहिले।
Verse 25
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।।।
तेव्हा क्रोधाने प्रज्वलित झालेले महाबाहु, रघुवंशाची कीर्ती वाढविणारे श्रीराम धनुष्याला आशीविषासारखा बाण संधान करून, ज्वलंत कुंडलांनी शोभणारे रावणाचे तेजस्वी शिर छेदून टाकले। ते शिर भूमीवर पडले आणि तेव्हा त्रैलोक्याने ते पाहिले।
Verse 26
ततःक्रोधान्महाबासूरघूणांकीर्तिवर्धनः ।सन्धायधनुषारामश्शरमाशीविषोपमम् ।।6.110.25।।रावणस्यशिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम् ।तछचिरःपतितंभूमौदृष्टंइलोकैस्त्रिभिस्तदा ।।6.110.26।।
त्यांनी ज्वलंत कुंडलांनी शोभणारे रावणाचे तेजस्वी शिर छेदिले; ते शिर भूमीवर पडले आणि तेव्हा त्रैलोक्याने ते पाहिले।
Verse 27
तस्यैवसदृशंचान्यद्रावणस्योत्थितंशिरः ।तत्क्षिप्तंक्षिप्रहस्तेनरामेणक्षिप्रकारिणा ।।।।
त्याच्यासारखेच रावणाचे आणखी एक शिर पुन्हा उभे राहिले; पण क्षिप्रकर्मी, क्षिप्रहस्त श्रीरामांनी ते तत्क्षणी घाव घालून खाली पाडले।
Verse 28
द्वितीयंरावणशिरश्छिन्नंसम्यतिसायकैः ।छिन्नमात्रं च तच्चीर्षंपुनरेवप्रदृश्यते ।।।।
समरात रामाच्या बाणांनी रावणाचे दुसरे शिर नीट छिन्न झाले; पण छिन्न होताच ते शिर तत्क्षणी पुन्हा प्रकट झाले.
Verse 29
तदप्यशनिसङ्काशैश्छिन्नंरामस्यसायकैः ।एवमेवशतंछिन्नंशिरसांतुल्यवर्चसाम् ।।।।
ते शिरही रामाच्या इंद्रवज्रासारख्या तेजस्वी बाणांनी छिन्न झाले; अशाच रीतीने समान तेज असलेली शंभर शिरे छिन्न झाली.
Verse 30
न चैवरावणस्यान्तोदृश्यतेजीवितक्षये ।ततस्सर्वास्त्रविद्वीरःकौसल्यानन्दवर्धनः ।।।।मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामासराघवः ।
तरीही रावणाच्या जीविताचा अंत जवळ आला आहे असे काही दिसत नव्हते. तेव्हा सर्वास्त्रविद् वीर, कौसल्येचा आनंद वाढविणारा राघव—अनेक बाणांनी सज्ज असूनही—विचार करू लागला.
Verse 31
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।।।
“ज्या बाणांनी मारीच निहत झाला, आणि ज्या बाणांनी दूषणासह खरही पाडला गेला—”
Verse 32
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
ज्या बाणांनी क्रौञ्चवनात विराधाचा वध झाला आणि दण्डकारण्यात कबन्ध कोसळला; ज्यांनी सालवृक्ष व पर्वतही भंगले; ज्यांनी वालीचा नाश केला आणि समुद्रही क्षोभला—।
Verse 33
मारीचोनिहतोयैस्तुखरोयैस्तुसदूषणः ।।6.110.31।।क्रौञ्चावनेविराधस्तुकबन्धोदण्डकेवने ।यैस्सालागिरयोभग्नावाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ।।6.110.32।।त इमेसायकास्सर्वेयुद्धेप्रात्ययिकाममकिनुतत्कारणंयेनरावणेमन्दतेजसः ।।6.110.33।।
हेच माझे तेच बाण, जे रणांगणात नेहमीच खात्रीचे ठरले; मग कोणते कारण की मन्दतेज रावणाविरुद्ध ते सफल होत नाहीत?
Verse 34
इतिचिन्तापरश्चासीदप्रमत्तश्चसम्युगे ।ववर्षशरवर्षाणीराघवोरावणोरसि ।।।।
असा विचार करत असतानाही राघव रणात अप्रमत्त राहिला आणि रावणाच्या उरावर शरवृष्टी करू लागला।
Verse 35
रावणोऽपिततःक्रुद्धोरथस्थोराक्षसेश्वरः ।गदामुसलवर्षेणरामंप्रत्यर्दयद्रणे ।।।।
मग रथावर उभा असलेला राक्षसांचा अधिपती रावणही क्रुद्ध झाला आणि रणात गदा-मुसळांच्या वर्षावाने रामावर प्रचंड आघात करू लागला।
Verse 36
तत्प्रवृत्तंमहद्युद्धंतुमुलंरोमहर्षणम् ।अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्चगिरिमूर्धनि ।।।।
ते महान युद्ध अत्यंत घनघोर व रोमांचकारी होऊन सुरू राहिले—कधी आकाशात, कधी भूमीवर, आणि पुन्हा पर्वतशिखरावर।
Verse 37
देवदानवयक्षाणांपिशाचोरगरक्षसाम् ।पश्यतांतन्महायुद्धंसप्तरात्रमवर्तत ।।।।
देव, दानव, यक्ष, पिशाच, नाग व राक्षस पाहत असताना ते महायुद्ध सात रात्रीपर्यंत अविरत चालू राहिले।
Verse 38
नैव रात्रिं न दिवसंमुहूर्तं न च क्षणम् ।रामरावणयोर्युद्धंविराममुपगच्छति ।।।।
ना रात्री, ना दिवस—ना मुहूर्त, ना क्षण—राम-रावणांचे युद्ध कधीही थांबले नाही।
Verse 39
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोर्जयमनवेक्ष्यरणे स राघवस्य ।सुरवररथसारथिर्महात्मारणरतराममुवाचवाक्यमाशु ।।।।
दशरथपुत्र आणि राक्षसेंद्र यांचा रणसंग्राम पाहून, राघवाचा जय पाहण्याची इच्छा धरून, देवेंद्राच्या रथाचा सारथी महात्मा मातलीने रणात तत्पर रामाला त्वरेने वचन सांगितले।
Frequently Asked Questions
Rāma’s pivotal action is his controlled wrath: he becomes furious at the torment inflicted on Mātali (an ally and charioteer) rather than reacting to his own wounds, illustrating retaliation guided by duty and protection rather than ego-driven anger.
The chapter teaches that power alone is not sufficient without right knowledge of causality: even a master of astras must discern the hidden condition sustaining adharma (Rāvaṇa’s continued life), and must align force with insight to restore order.
The text emphasizes cosmic-geographical markers rather than a single cityscape: the sapta-sāgarāḥ (seven seas) churn, pātāla-dwellers are distressed, and the whole earth with mountains and forests trembles—signaling that the duel is treated as a world-order event.