Sarga 75

Verse 1

ततोऽब्रवीन्महातेजास्सुग्रीवोवानराधिपः ।अर्थ्यंविज्ञापयंश्चापिहनूमन्तमिदंवचः ।।।।

तेव्हा महातेजस्वी वानराधिप सुग्रीवाने आवश्यक विषय निवेदन करण्याच्या हेतूने हनुमंताला सावध करून बोलावले आणि हे वचन सांगितले।

Verse 2

यतोहतःकुम्भकर्णःकुमाराश्चनिषूदिताः ।नेदानीमुपनिर्हारंरावणोदातुमर्हति ।।।।

कुंभकर्ण मारला गेला आणि त्याचे पुत्रही नष्ट झाले; म्हणून आता रावणास प्रभावी प्रत्युत्तर-रक्षण उभारणे शक्य नाही.

Verse 3

येयेमहाबलास्सन्तिलघवश्चप्लवङ्गमाः ।लङ्कामभ्युतन्त्याशुगृह्योल्काःप्लवगर्षभाः ।।।।हरयोहरिसङ्काशाःप्रदग्धुंरावणालयम् ।

जे जे महाबलवान व वेगवान प्लवगर्षभ वानर आहेत, त्यांनी हातात मशाली घेऊन त्वरित लंकेकडे धाव घ्यावी आणि रावणाचे आलय दग्ध करावे—सिंहासारखे पराक्रमी हरि-वानर।

Verse 4

तोस्तंगतआदित्येरौद्रेतस्मिन्निशामुखे ।।।।लङ्कामभिमुखास्सोल्काजग्मुस्तेप्लवगर्षभाः ।

सूर्य अस्ताला गेल्यावर आणि त्या भयानक रात्रीचा आरंभ झाल्यावर, मशाली घेऊन ते प्लवगश्रेष्ठ लंकेकडे कूच करू लागले।

Verse 5

उल्काहस्सैर्हरिगणैस्सर्वतस्समभिद्रुताः ।।।।आरक्षस्थाविरूपाक्षास्सहसाविप्रदद्रुवुः ।

हातात मशाली घेऊन वानरगण सर्व बाजूंनी धावून आले; आणि द्वारांवर पहारा देणारे विरूप नेत्रांचे राक्षस क्षणात घाबरून पळून गेले।

Verse 6

गोपुराट्टप्रतोलीषुचर्यासुविविधासु च ।।।।प्रासादेषु च सम्हृष्टास्ससृजुस्तेहुताशनम् ।

आनंदित होऊन त्यांनी उंच गोपुरे, अट्टालिका व प्रतोली, नानाविध रस्ते-गल्ल्या आणि प्रासाद यांमध्येही अग्नी पसरविला।

Verse 7

तेषांगृहसहस्राणिददाहहुतभुक्तदा ।।।।प्रासादाःपर्वताकाराःपतन्तिधरणीतले ।

तेव्हा अग्नीने त्यांच्या हजारो घरांना भस्म केले; पर्वतासारखे प्रासाद धरणीतलावर कोसळून पडले।

Verse 8

अगुरुर्दह्यतेतत्रवरं च हरिचन्दनम् ।।।।मौक्तिकामणयस्स्निग्धावज्रंचापिप्रवालकम् ।

तेथे अगुरु आणि श्रेष्ठ हरिचंदन जळत होते; स्निग्ध मोती-मणी, वज्र (हिरा) आणि प्रवाळसुद्धा अग्नीत भस्म झाले।

Verse 9

क्षौमं च दह्यतेतत्रकौशेयंचापिशोभनं ।।।।आविकंविविधंचौर्णंकाञ्चनंभाण्डमायुधम् ।

तेथे क्षौमवस्त्रे व शोभिवंत कौशेय-रेशीम जळत होते. विविध लोकर-वस्त्रे व कम्बळे, सुवर्ण-भांडार, संदुके आणि आयुधेही सर्वस्वी भस्म होत होती॥

Verse 10

नानाविकृतसंस्थानंवाजिभाण्डपरिच्छदौ ।।।।गजग्रैवेयकक्ष्याश्चरथभाण्डाश्चसम्स्कृताः ।

तेथे अनेक विचित्र आकारांची अलंकारे व साजसामान होते—घोड्यांचे परिछद, हत्तींचे गळ्यातील ग्रैवेयक व कक्ष्या, तसेच रथांचे सुशोभित भांडार।

Verse 11

नुत्राणि च योधानांहस्त्यश्वानां व चर्म च ।।।।खडगाधनूंषिज्वाबाणास्तोमराङ्कुशशक्तयः ।

योद्ध्यांची कवचे, हत्ती-घोड्यांसाठी चामडी संरक्षण; तलवारी, धनुष्ये व प्रत्यंचा, बाण, तसेच तोमर, अंकुश आणि शक्तीही होत्या।

Verse 12

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।।।

सभोवती पुष्कळ सामग्री होती—रोमज व वालज चर्म, वाघाचे कातडे, चण्ड (कस्तुरी) इत्यादी; तसेच मोती-मण्यांनी नटलेले प्रासादही होते।

Verse 13

रोमजंवालजंचर्मव्याघ्रजंचण्डजंबहु ।।6.75.12।।मुक्तामणिविचित्रांश्चप्रासादांश्चसमन्ततः ।विविधानस्त्रसंयोगानग्निर्दहतितत्रवै ।।6.75.13।।

तेथे खरोखरच अग्नी विविध प्रकारच्या अस्त्रांच्या ढिगाऱ्यांना व समूहांना जाळून टाकीत होता।

Verse 14

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।।।

तेव्हा हुतभुक् अग्नीने नानाविध रचनेची घरे जाळून टाकली—राक्षसांची निवासस्थाने आणि भव्य गृहांचा गर्व धारण करणाऱ्यांची सर्व घरेही भस्म झाली।

Verse 15

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

सोन्याने नक्षीकाम केलेले कवच, स्रग्दाम व उत्तम वस्त्रे धारण करणाऱ्यांतही तो पसरला—मद्यपानाने ज्यांचे डोळे डोलत होते आणि जे मदाने डगमगत चालत होते।

Verse 16

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

प्रियांच्या वस्त्रांना धरून राहिलेले, शत्रूंविषयी उठलेल्या क्रोधाने पेटलेले, गदा-शूल-तलवार हातात धारण केलेले—आणि जे अजूनही खात-पित होते—अशा राक्षसांनाही अग्नीने गिळले।

Verse 17

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

कोणी प्रियांसह मौल्यवान शय्यांवर गाढ झोपले होते; तर कोणी भयभीत होऊन सर्व बाजूंनी घाईघाईने पळत होते, धावताना मुलांना उचलून नेत होते।

Verse 18

नानाविधान्गृहच्छन्दान्धदाहहुतभुक्तदा ।आवासान्राक्षसानां च सर्वेषांगृहगर्थिनाम् ।।6.75.14।।हेमचित्रतनुत्राणस्रग्दामाम्भरधारिणाम् ।शीधुपानचलाक्षाणांमद्विह्वलगामिनाम् ।।6.75.15।।कान्तालम्बितवस्त्राणांशत्रुसञ्जातमन्युनाम् ।गदाशूलासिहस्तानांखादतांपिबतामपि ।।6.75.16।।शयनेषुमहार्हेषुप्रसुप्तानांप्रियैस्सह ।त्रस्तानांगच्छतांतूर्णंपुत्रानादायसर्वतः ।।6.75.17।।तेषांशतसहस्राणितदालङ्कानिवासिनाम् ।अदहत्पावकस्तत्रजज्वाल च पुनःपुनः ।।6.75.18।।

तेव्हा लंकानिवासींची शतसहस्र घरे तेथे पावकाने जाळून टाकली; आणि तो महातेजस्वी अग्नी पुन्हा पुन्हा प्रज्वलित होत राहिला।

Verse 19

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।।।

अग्नीने ती दृढ व अत्यंत मौल्यवान, गंभीर गुणांनी युक्त अशी प्रासादे जाळून टाकली—जी सुवर्णचंद्र व अर्धचंद्रचिन्हांनी अलंकृत आणि उंच चंद्रशाळांनी शोभित होती।

Verse 20

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।

तेथे सर्वत्र चित्रित गवाक्ष होते आणि उंच अधिष्ठानयुक्त इमारती होत्या; मणी व प्रवाळांनी नटलेली ती उंच वेश्मे जणू सूर्यालाच स्पर्श करीत होती।

Verse 21

सारवन्तिमहार्हाणिगम्भीरगुणवन्ति च ।हेमचन्द्रार्धचन्द्राणिचन्द्रशालोनतानि च ।।6.75.19।।तत्रचित्रगवाक्षाणिसाधिष्ठानानिसर्वशः ।मणिविद्रुमचित्राणिस्पृशन्तीवदिवाकरम् ।।6.75.20।।क्रौञ्चबर्हिबवीणानांभूषणानां च निस्स्वनैः ।नादितान्यचलाभानिवेश्मान्यग्निर्ददाह स ।।6.75.21।।

क्रौंच व मोरांच्या कलरवाने, वीणेच्या नादाने आणि भूषणांच्या झंकाराने निनादणारी, पर्वतासारखी अचल भासणारी ती वेश्मे त्या अग्नीने दग्ध केली।

Verse 22

ज्वलनेनपरीतानितोरणानिचकाशिरे ।विद्युद्भिरिवनद्धानिमेघजालानिघर्मगे ।।।।

ज्वालांनी वेढलेली तोरणे तेजाने चमकली—जणू उन्हाळ्यात विद्युत्‌बंधित मेघसमूह उजळून निघावेत।

Verse 23

ज्वलनेनपरीतानिनिपेतुर्भवनान्वथ ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

मग अग्नीने वेढलेली ती भवने कोसळली—जशी महापर्वताची शिखरे इंद्राच्या वज्राने तुटून पडावीत।

Verse 24

विमानेषुप्रसुस्ताश्चदह्यमानावराङ्गनाः ।त्यक्ताभरणसर्वाङ्गाहाहेत्युच्चैर्विचुक्रुशुः ।।।।

विमानांत झोपलेल्या सुंदर स्त्रिया ज्वाळांनी दग्ध होत होत्या; सर्व अलंकार टाकून देत त्यांनी मोठ्याने करुण आर्त हाक मारली—“हाय! हाय!”

Verse 25

तत्रचाग्निपरीतानिनिपेतुर्भवनान्यपि ।वज्रिवज्रहतानीवशिखराणिमहागिरेः ।।।।

तेथे अग्नीने वेढलेली भवनेंही कोसळून पडली—जशी वज्रधारी इंद्राच्या वज्राने फोडलेल्या महापर्वताच्या शिखरांची पडझड होते.

Verse 26

तानिनिर्दह्यमानानिदूरतःप्रचकाशिरे ।हिमवच्छिखराणीवदीप्तौषदिवनानिच ।।।।

ती जळत असलेली भवनें दूरून उजळून दिसत होती—जणू हिमवंताची हिमशुभ्र शिखरे, आणि जणू स्वयंप्रकाशी औषधीवनांची प्रभा.

Verse 27

हर्म्याग्रैर्दह्यमानैश्चज्वालाप्रज्वलितैरपि ।रात्रौसादृश्यतेलङ्कापुष्पितैरिवकिंशुकैः ।।।।

प्रासादांच्या छपरांवर आग लागून ज्वाळा भडकत होत्या; म्हणून रात्री लंका जणू फुललेल्या किंशुक वृक्षांनी आच्छादित झाल्यासारखी दिसत होती.

Verse 28

हस्त्यध्यक्षैर्गजैर्मुक्तेर्मुक्सैश्चैवतुरङ्गमैः ।बभूवलङ्कालोकान्तेभ्रान्तग्राहइवार्णवः ।।।।

हस्त्याध्यक्षांनी सोडून दिलेले हत्ती आणि तसेच मुक्त केलेले घोडे यांमुळे लंका लोकान्तातील समुद्रासारखी झाली—भ्रांत ग्राहांनी व्याकुळ झालेल्या अर्णवासारखी।

Verse 29

अश्वंमुक्तंगजोदृष्टवाक्वचिद्भीतोऽपसर्पति ।भीतोभीतंगजंदृष्टवाक्वचिदश्वोनिवर्तते ।।।।

कुठे मुक्त झालेला घोडा हत्तीला पाहून भीतीने दूर सरकतो; तर कुठे आधीच भयभीत हत्ती घोडा पाहून मागे फिरतो।

Verse 30

लङ्कायांदह्यमानायांशुशुभे स महार्णवः ।छायासंसक्तसलिलोलोहितोदइवार्णवः ।।।।

लंका जळत असताना तो महान समुद्र शोभून दिसला; नगराच्या छायेशी संलग्न झालेल्या जलामुळे तो जणू लाल पाण्याचा अर्णव भासत होता।

Verse 31

साबभूवमुहूर्तेनहरिभिर्दीपितापुरी ।लोकस्यास्यक्ष्येघोरेप्रदीप्तेववसुन्दरा ।।।।

हरिंनी पेटविलेली ती पुरी क्षणात अशी झाली, जणू या लोकाच्या घोर प्रलयकाळी स्वयं वसुंधराच प्रदीप्त होऊन जळत आहे।

Verse 32

नारीजनस्यधूमेनव्याप्तस्योच्चैर्विनेदुषः ।स्वनोज्वलनतप्तस्यशुश्रुवेशतयोजनम् ।।।।

धुरकट धुराने व्याप्त व अग्नीने दग्ध झालेल्या स्त्रियांचा उंच करुण आक्रोश शंभर योजनांपर्यंत ऐकू आला।

Verse 33

प्रदग्धकायानपरान् राक्षसान्निर्गतान् बहिः ।सहसाभ्युत्पतन्तिस्महरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।

तेव्हा युद्धास उत्सुक वानर बाहेर आलेल्या राक्षसांवर—ज्यांपैकी काहींची देहे जळाली होती—अचानक झडप घालू लागले।

Verse 34

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनः ।दिशोदशसमुद्रं च पृथिवींचान्वनादयत् ।।।।

वानरांचा गर्जना-नाद आणि राक्षसांचा आक्रोश एकत्र उठून दहा दिशा, समुद्र आणि पृथ्वी यांनाही दुमदुमून टाकला।

Verse 35

विशल्यौतुमहात्मानौतावुभौरामलक्ष्मणौ ।असम्भ्रान्तौजगृहतुस्तदोभौधनुषीवरे ।।।।

तेव्हा शल्यरहित झालेले ते दोघे महात्मे राम-लक्ष्मण, न डगमगता, आपापली श्रेष्ठ धनुष्ये उचलून धरू लागले।

Verse 36

ततोविस्फारयानस्यरामस्यधनुरुत्तमम् ।बभूवतुमुलश्शब्दोराक्षसानांभयावहः ।।।।

मग रामाने आपले उत्तम धनुष्य ताणून टंकारले, तेव्हा एक प्रचंड नाद उठला—जो राक्षसांना भयभीत करणारा होता।

Verse 37

अशोभततदारामोधनुर्विष्फारयन् महत् ।भगवानिवसङ्कृद्धोभवोवेदमयंधनुः ।।।।

तेव्हा रामाने महाधनुष्याचा टणत्कार करीत ते ओढले आणि तो तेजस्वी दिसला; जणू वेदमय धनुष्य धारण करून क्रुद्ध झालेले भगवान् भव (शिव)च।

Verse 38

उद्घुष्टंवानराणां च राक्षसानां च निस्स्वनम् ।ज्याशब्दस्तावुभौशब्दावतिरामस्यशुश्रुवे ।।।।

वानरांचा गजर आणि राक्षसांचा नाद—या दोन्हीवर मात करून रामाच्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा टणत्कार अधिक प्रबळपणे ऐकू आला।

Verse 39

वानरोद्घुष्टघोषश्चराक्षसानां च निस्स्वनः ।ज्याशब्दश्चापिरामस्यत्रयंव्याप्यदिशोदश ।।।।

वानरांचा जयघोष, राक्षसांचा निस्स्वन आणि रामाच्या प्रत्यंचेचा टणत्कार—हे तिन्ही नाद दहा दिशांत व्यापून पसरले।

Verse 40

तस्यकार्मुकमुक्सैश्चशरैस्तत्पुरगोपुरम् ।कैलासशृङ्गप्रतिमंविशीर्णमपतद्भुवि ।।।।

त्याच्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी नगराचे गोपुर-द्वार—कैलासशिखरासारखे—तुकडे तुकडे होऊन भूमीवर कोसळले।

Verse 41

ततोरामशरान् दृष्टवाविमानेषुगृहेषु च ।सन्नाहोराक्षसेन्द्राणांतुमुलस्समपद्यत ।।।।

तेव्हा त्यांच्या विमानांत व घरांत रामांचे बाण रोवलेले पाहून राक्षसेंद्रांमध्ये भयंकर सन्नाह व तुफान गडबड उडाली।

Verse 42

तेषांसन्नह्यमानानांसिंहनादं च कुर्वताम् ।शर्वरीराक्षसेन्द्राणांरौद्रीवसमपद्यत ।।।।

ते शस्त्रसज्ज होत सिंहनाद करू लागले; तेव्हा राक्षसेंद्रांवर ती रात्रि जणू रौद्री—रुद्ररात्रि—प्रमाणे, अपशकुन व भयाने भरून, दाटून आली।

Verse 43

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।।।

महात्मा सुग्रीवाच्या आज्ञेने ते वानरेंद्र म्हणाले—“हे प्लवगश्रेष्ठांनो! जवळच्या द्वाराशी पोहोचून युद्ध करा।”

Verse 44

आदिष्टावानरेन्द्रास्तेसुग्रीवेणमहात्मना ।आसन्नद्वारमासाद्ययुध्यध्वंप्लवगर्षभाः ।।6.75.43।।यश्चवोवितथंकुर्वात्तत्रतत्रव्यवस्थितः ।स हन्तव्योहिसंफ्लुत्यराजशासनदूषकः ।।6.75.44।।

“आणि तुमच्यात जो कोणी येथे-तेथे नेमलेला असूनही खोटे वागेल किंवा कर्तव्यात ढिलाई करील—तो निश्चयाने वध करण्यास योग्य आहे; कारण तो राजाज्ञेचा अवमान करून राजशासन दूषित करतो।”

Verse 45

तेषुवानरमुखेषुदीप्तोल्कोज्ज्वलपाणिषु ।स्थितेषुद्वारमासाद्यरावणंमन्युराविशत् ।।।।

वानरनायक हातांत ज्वलंत मशाली घेऊन द्वाराशी येऊन ठाम उभे राहिले, तेव्हा रावणाला क्रोधाने ग्रासले।

Verse 46

तस्यजृम्भितविक्षेपाद्व्यामिश्रावैदिशोदश ।रूपवानिवरुद्रस्यमन्युर्गात्रेष्वदृश्यत ।।।।

त्याच्या जांभईच्या प्रचंड झटक्याने दहा दिशाही जणू गोंधळून व्याकुळ झाल्या; आणि त्याच्या अंगांगात रुद्राच्या साकार रूपासारखा क्रोध प्रकट झाला।

Verse 47

स निकुम्भं च कुम्भं च कुम्भकर्णात्मजावुभौ ।प्रेषयामाससङ्कृद्धोराक्षससैर्बहुभिस्सह ।।।।

तो अत्यंत क्रुद्ध होऊन कुम्भकर्णाचे दोन्ही पुत्र—निकुम्भ व कुम्भ—यांना अनेक राक्षसांसह पाठवू लागला।

Verse 48

यूपाक्षश्शोणिताक्षश्चप्रजङ्घःकम्पनस्तथा ।निर्ययुःकौम्भकर्णिभ्यांसहरावणशासनात् ।।।।

रावणाच्या आज्ञेने यूपाक्ष, शोणिताक्ष, प्रजङ्घ आणि कम्पन हे कुम्भकर्णाच्या दोन्ही पुत्रांसह बाहेर निघाले।

Verse 49

शशासचैवतान् सर्वान्राक्षसान् सुमहाबलान् ।राक्षसागच्छताद्यैवसिंहनादं च नादयन् ।।।।

तो सिंहनाद करीत त्या सर्व अतिमहाबलवान राक्षसांना आज्ञा देऊ लागला—“राक्षसांनो, आजच ताबडतोब जा, आणि सिंहनाद करा!”

Verse 50

ततस्तुचोदितास्तेनराक्षसाज्वलितायुधाः ।लङ्कायानिर्ययुर्वीराःप्रणदन्तःपुनःपुनः ।।।।

मग त्याच्या प्रेरणेने ज्वलंत आयुधे धारण केलेले राक्षसवीर लंकेतून बाहेर पडले आणि पुन्हा पुन्हा गर्जना करीत पुढे निघाले।

Verse 51

रक्षसांभूषणस्थाभिर्भाभिस्स्वाभिश्चसर्वशः ।चक्रुस्तेसप्रभंव्योमहरयश्चाग्निभिस्सह ।।।।

राक्षसांच्या भूषणांची आणि त्यांच्या स्वतःच्या प्रभेची झळाळी सर्वत्र पसरून आकाश तेजोमय झाले; आणि वानरही आपल्या अग्नींसह ते अधिक उजळवीत होते।

Verse 52

तत्रताराधिपस्याभाताराणां च तथैव च ।तयोराभरणासा च बलयोर्द्यामभासयन् ।।।।

तेथे चंद्राची प्रभा, तारकांचे तेज आणि दोन्ही सैन्यांच्या आभरणांची झळाळी—यांनी आकाश उजळून निघाले।

Verse 53

चन्द्राभाभूषणाभा च गृहाणांसागरःपुनः ।हरिराक्षससैन्यानिभ्राजयामाससर्वतः ।।।।

चंद्रप्रकाश, भूषणांची झळाळी, तसेच पुन्हा समुद्र व गृहांची चमक—यांनी वानर व राक्षस सैन्ये सर्वत्र उजळून निघाली।

Verse 54

तत्रचोर्ध्वंप्रदीप्तानांगृहाणांसागरःपुनः ।भाभिस्संसक्तसलिलश्चलोर्मिश्शुशुभेऽधिकम् ।।।।

तेथे वर जळणाऱ्या घरांच्या प्रकाशाशी मिसळलेल्या जलाने युक्त समुद्र, आपल्या चंचल लाटांसह, अधिकच शोभून दिसू लागला।

Verse 55

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।।।

तेव्हा राक्षसांचे ते बल दृष्टीस पडले—अत्यंत घोर, भीषण आणि पराक्रम-पौरुषाने दुर्धर्ष। पताका-ध्वजांनी दाटलेले, उत्तम खड्ग व परशूंनी सुसज्ज; भयंकर रथ, अश्व व गजांनी भरलेले आणि नानाविध पायदळाने गजबजलेले। दीप्त त्रिशूळ, गदा, खड्ग, प्रास, तोमर व धनुष्यांनी ते जणू ज्वलंत दिसत होते; शेकडो किणकिण्यांच्या नादाने आसमंत दुमदुमला। सुवर्णालंकारांनी शोभित भुजा चमकत, परशू फिरविले जात, महाशस्त्रे घिरट्या घालीत, आणि बाणांनी सज्ज धनुष्ये ताणलेली; पुष्पमाळा व सुगंधी द्रव्यांचा सुवास महान् वारा वाहून नेत होता।

Verse 56

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

ते राक्षसांचे बल अत्यंत घोर, शूरजनांनी भरलेले आणि महा मेघांच्या गर्जनेसारखा निनाद करणारे होते। ते सुदारुण राक्षसबल येताना पाहताच वानरसेना हालचाल करू लागली आणि मोठ्या आवाजाने गर्जना करू लागली।

Verse 57

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

मग राक्षसांचे ते महान् बल वेगाने उडी मारून पुन्हा शत्रुसेनेवर धावून गेले—जसे पतंग अग्नीकडे झेपावतात।

Verse 58

पताकाध्वजसंसक्तमुत्तमासिपरश्वधम् ।भीमाश्वरथमातङ्गंनानापततिसमाकुलम् ।।6.75.55।।दीप्तशूलगदाखडगप्रासतोमरकार्मुकम् ।तद्राक्षसबलंघोरभीमंविक्रमपौरुषम् ।।6.75.56।।ददृशेज्वलितप्रासंकिङ्किणीशतनादितम् ।हेमजालाचितभुजंव्यावेष्टितपरश्वथम् ।।6.75.57।।व्याघूर्णितमहाशस्त्रंबाणसंसक्तकार्मुकम् ।गन्धमाल्यमधूत्सेकसम्मोदितमहानिलम् ।।6.75.58।।

आनंदित होऊन त्यांनी उंच गोपुरे, अट्टालिका व प्रतोली, नानाविध रस्ते-गल्ल्या आणि प्रासाद यांमध्येही अग्नी पसरविला।

Verse 59

घोरंशूरजनाकीर्णंमहाम्बुदरनिस्स्वनम् ।तद्दृष्टवाबलमायातंराक्षसानांसुदारुणं ।।।।सञ्चचालप्लवङ्गानांबलमुच्चैर्ननाद च ।

ते राक्षसांचे बल अत्यंत घोर, शूरजनांनी भरलेले आणि महा मेघांच्या गर्जनेसारखा निनाद करणारे होते। ते सुदारुण राक्षसबल येताना पाहताच वानरसेना हालचाल करू लागली आणि मोठ्या आवाजाने गर्जना करू लागली।

Verse 60

जवेनाफ्लुत्य च पुनस्तद्बलंरक्षसांमहत् ।।।।अभ्ययात्प्रत्यरिबलंपतङ्गाइवपावकम् ।

मग राक्षसांचे ते महान् बल वेगाने उडी मारून पुन्हा शत्रुसेनेवर धावून गेले—जसे पतंग अग्नीकडे झेपावतात।

Verse 61

तेषांभुजपरामर्शव्यामृष्टपरिघाशनि ।।।।राक्षसानांबलंश्रेष्ठंभूयस्तरमशोभत ।

बलवान भुजांनी गदा व वज्रतुल्य आयुधे घासून-फिरवीत असता त्या राक्षसांची श्रेष्ठ सेना अधिकच तेजस्वी दिसू लागली।

Verse 62

तत्रोन्मत्ताइवोत्पेतुर्हरयोऽथयुयुत्सवः ।।।।तरुशैलैरभिघ्नन्तोमुष्टिभिश्चनिशाचरान् ।

तेथे युद्धास उत्सुक वानर उन्मत्तांसारखे उड्या मारू लागले आणि वृक्ष, शिळा तसेच मुठींनी निशाचरांवर घाव घालू लागले।

Verse 63

तथैवापततांतेषांकपीनामसिभिशशितैः ।।।।शिरांसिसहसाजह्रूराक्षसाभीमदर्शना ।

त्याचप्रमाणे ते वानर धावून येताच भीषणदर्शन राक्षसांनी तीक्ष्ण तलवारींनी त्यांच्या मस्तकांचे सहसा छेदन केले।

Verse 64

दशनैर्हतकर्णाश्चमुष्टिनिष्कीर्णमस्तकाः ।।।।शिलाप्रहारभग्नाङ्गाविचेरुस्तत्रराक्षसाः ।

तेथे राक्षस डगमगत फिरत होते—काहींचे कान दातांनी फाडले गेले, काहींची मस्तके मुष्टिघातांनी चिरडली गेली, तर काहींचे अवयव शिलाप्रहारांनी मोडून पडले होते।

Verse 65

तथैवाप्यपरेतेषांकपीनामभिलक्षिता ।।।।प्रवीरानभितोजघ्नुर्घोररूपानिशाचराः ।

तसेच भयानक रूपधारी इतर निशाचर वानरांतील लक्ष्य ओळखून, सर्व बाजूंनी शूर वीरांना घायाळ करून पाडीत होते।

Verse 66

घ्नन्तमन्यंजघानान्यःपातयन्तमपातयत् ।।।।गर्हमाणंजगर्हेऽन्योदशन्तमपरोऽदशत् ।

जो घाव घालत होता त्याला दुसऱ्याने घायाळ करून पाडले; जो पाडीत होता त्याला आणखी एकाने पाडले; जो शिवी देत होता त्याला दुसऱ्याने झिडकारले; आणि जो चावत होता त्याला दुसऱ्यानेच चावले।

Verse 67

देहीत्यन्योददात्यन्योददामीत्यपरःपुनः ।।।।किंक्लेशयसितिष्ठेतितत्रान्योन्यंबभाषिरे ।

तेथे ते एकमेकांना ओरडून म्हणत होते—एक, “घाव घाल!” दुसरा, “मी घाव घालतो!” पुन्हा तिसरा, “मीच घाव घालीन!” आणि काही जण उपहासाने, “कशाला कळवळतोस? उभा राहा!”

Verse 68

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।।।

मग वानर-राक्षसांचे महा-रौद्र युद्ध पेटून उठले—वस्त्रे विस्कटली, कवच व शस्त्रे सैल होऊन सुटू लागली, महाप्रास उंच उचलले गेले, आणि रणांगण यष्टि, शूल व तलवारींनी गजबजून गेले।

Verse 69

विप्रलम्भितवस्त्रं च विमुक्तकवचायुधम् ।।6.75.68।।समुद्यतमहाप्रासंयष्टिशूलासिसङ्कुलम् ।प्रावर्ततमहारौद्रंयुद्धंवानररक्षसाम् ।।6.75.69।।

तेव्हा अग्नीने त्यांच्या हजारो घरांना भस्म केले; पर्वतासारखे प्रासाद धरणीतलावर कोसळून पडले।

Verse 70

वानरान्दशसप्तेतिराक्षसाजघ्नुराहवे ।राक्षसान्दशसप्तेतिवानराश्चाभ्यपातयन् ।।।।

त्या रणात राक्षसांनी ‘दहा आणि सात’ या प्रमाणाने वानरांना ठार केले; आणि वानरांनीही त्याच ‘दहा आणि सात’ प्रमाणाने राक्षसांना पाडले।

Verse 71

विस्रस्तकेशवसनंविध्वस्तकवचध्वजम् ।बलंराक्षसमालम्ब्यवानराःपर्यवारयन् ।।।।

केस-वस्त्रे विस्कटलेली, कवच व ध्वज उद्ध्वस्त झालेली अशी राक्षससेना वानरांनी सर्व बाजूंनी दाब देत वेढून टाकली।