
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड हे रामायणातील नीतिधर्म व राजधर्म यांचे निर्णायक वळण आहे. आरंभीच्या सर्गांत अयोध्येचे आदर्श नागरी जीवन, सभा-समारंभ, युवराज्याभिषेकाची तयारी, शुभलक्षणे आणि नगराची उत्सवी शोभा यांचे चित्रण होते; त्याच वेळी रामाची क्षमा, संयम, कृतज्ञता व विनय—त्यांचा आदर्श स्वभाव—ठळकपणे प्रकटतो. पण राजधर्म, अंतःपुरातील इच्छा आणि वचनाची बांधिलकी यांच्या संघर्षातून तोच अभिषेक वनवासात परिवर्तित होतो. मंथरेच्या प्रवृत्तीनं कैकेयी दशरथाकडील पूर्वीचे दोन वर मागते—भरताचा राज्याभिषेक आणि रामाचा चौदा वर्षांचा वनवास. शोक व मोहाने दशरथ नैतिकदृष्ट्या असहाय होतात, तरी वचनबंधन त्यांना बांधून ठेवते. राम पितृआज्ञेला धर्म मानून क्षणाचाही प्रतिकार न करता स्वीकारतात; सीता पतिव्रता-धर्म व सहचर्यनीती मांडून सोबत जाण्याचा आग्रह धरते; लक्ष्मणाचा तीव्र रोषही रामाच्या अहिंसा व सामाजिक मर्यादानिष्ठेमुळे संयमित होतो. काण्डाच्या मध्यभागी जनविलाप, अशुभ शकुन आणि दाट विषाद दिसतो. सुमंत्राच्या रथातून अयोध्येतून प्रस्थान, तमसा व गंगेच्या तीरांवरील थांबे, निषादराज गुहाचे आतिथ्य व गंगापार करण्यास मदत, भरद्वाज आश्रमातील मार्गदर्शन, आणि अखेरीस चित्रकूट येथे वननिवासाची स्थापना—राजप्रासादातून अरण्यातील जीवनाकडे होणारा संक्रमण-प्रवास ठरतो. याच काळात अयोध्येत अंतर्गत कोसळणं घडतं—दशरथाचा पश्चात्ताप, ‘शब्दवेधी’ पापाची कबुली, आणि त्यानंतर त्यांचा देहान्त. राज्यात अंतरराज्याची चिंता निर्माण होते; वसिष्ठांच्या मार्गदर्शनाखाली केकयातून भरताला बोलावले जाते. भरत परत येऊन कैकेयीचा धिक्कार करतो, पितृक्रिया करतो, राज्य स्वीकारण्यास नकार देतो आणि रामाचे न्याय्य राज्य पुनर्स्थापित करण्यासाठी अभिषेकसामग्रीसह त्यांना परत आणायला वनात निघतो—यातून वैधता व त्याग यांवरील चिंतन तीव्र होते. अयोध्याकाण्ड वचनधर्माची सत्ता, राजधर्माची किंमत आणि त्यागाची महिमा यांचे प्रधान प्रतिपादन करते. पिता-प्रतिज्ञा, पुत्र-आज्ञापालन, पत्नीचा सहधर्म, भावाची निष्ठा आणि प्रजेचा शोक—या सर्वांतून धर्माचा अधिकार आणि त्याचा वेदनामय मूल्यबोध उलगडतो. दक्षिणी पाठपरंपरेत काही ठिकाणी विधिविधान, विलाप व नैतिक मनन यांचे अधिक विस्तारक पद्य आढळतात, ज्यामुळे हा काण्ड रामायणातील धर्ममीमांसेचा केंद्रबिंदू ठरतो.
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
अयोध्याकांडाच्या पहिल्या सर्गात भरत शत्रुघ्नासह मामाच्या घरी प्रस्थान करतो. तेथे दोघा भावांचे प्रेमळ आतिथ्य होते; ते तिथेच निवास करून वृद्ध पिता दशरथाचे स्मरण करीत राहतात. यानंतर कथानक रामाच्या धर्ममय गुणांचे सुसंगत वर्णन करते—उत्तेजनातही शांतता, कृतज्ञता, सत्यनिष्ठा, ज्येष्ठ व ब्राह्मणांचा आदर, करुणा, संयम, विवेक, तसेच शास्त्र, वादविवाद आणि युद्धविद्येत प्रावीण्य. पृथ्वीसारखी सहनशीलता, बृहस्पतीसारखी बुद्धी आणि इंद्रासारखा पराक्रम अशा उपमांनी राम प्रजाप्रिय, लोकहितकारी व राज्यकारभारास योग्य आदर्श पुरुष म्हणून उभा राहतो. हे गुण पाहून, स्वतःच्या वाढत्या वार्धक्याची जाणीव व काही अशुभ निमित्ते अनुभवून राजा दशरथ मंत्र्यांशी सल्लामसलत करून रामाला युवराज करण्याचा निश्चय करतो. मग तो प्रांतीय नरेश व नगरातील प्रमुख नागरिकांना सभेत बोलावतो; देवांनी वेढलेल्या इंद्राप्रमाणे राजा सभा भरवून अभिषेकाच्या उपक्रमाला औपचारिक रूप देतो.
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
राजसभेत महाराज दशरथ संपूर्ण मंत्रिपरिषदेला बोलावून मित्रराजांनाही संबोधतात. गंभीर, धीर व प्रतिष्ठित वाणीने ते सांगतात की पितृपरंपरेप्रमाणे सावधपणे राज्यकारभार केला; परंतु आता वार्धक्याचा थकवा आणि धर्मभार जाणवत असल्याने लोकहितासाठी शासनभार ज्येष्ठपुत्र श्रीरामाकडे सोपवून विश्रांती घ्यावी अशी त्यांची इच्छा आहे. रामाचे कुलपरंपरागत सद्गुण गौरवून ते पुष्य नक्षत्राच्या शुभ मुहूर्तावर यौवराज्याभिषेकाचा प्रस्ताव मांडतात आणि राज्याच्या हितासाठी सर्वांची संमती तसेच अन्य योग्य सल्ला असल्यास तोही मागतात. सभेतील राजे व प्रजा जयघोष करतात; राजवाडा आनंदध्वनीने दुमदुमतो. ब्राह्मण, प्रमुख नागरिक आणि नगर-ग्रामवासी विचारविनिमय करून एकमताने तात्काळ अभिषेकाची विनंती करतात. ते रामाची सत्यनिष्ठा, इंद्रियनिग्रह, करुणा, वाणीसंयम, युद्धकौशल्य, प्रजाहितचिंतन आणि सार्वभौम राज्यकारभाराची पात्रता यांचे सविस्तर वर्णन करतात. अखेरीस सर्वजण राज्य व जगताच्या कल्याणासाठी दशरथांना श्रीरामाला शीघ्र युवराजपदी प्रतिष्ठित करण्याची सामूहिक प्रार्थना करतात.
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
या सर्गात अयोध्येतील पौरजन अंजलीबद्ध होऊन महाराज दशरथांना श्रीरामाच्या युवराज्याभिषेकासाठी विनवितात; राजा त्यांना प्रिय व हितकर वचनांनी प्रत्युत्तर देऊन सन्मान करतो. पुढे दशरथ वसिष्ठ व वामदेव यांना विधी-व्यवस्थेसाठी नेमून, चैत्रमासाचे पुण्यत्व सांगत राजाज्ञा देतो—“रामाच्या युवराज्यासाठी सर्व तयारी करा.” वसिष्ठ अमात्यांना आदेश देतात—अग्न्यागारस्थानी सुवर्ण-रत्ने, औषधी, श्वेतमाल्य, लाजा, मधु-घृत, वस्त्रे, रथ-आयुधे, चतुरंगिणी सेना, शुभलक्षणी हत्ती, चामर-ध्वज-छत्र, शातकुंभाचे अनेक कलश, हिरण्यशृंग वृषभ, व्याघ्रचर्म इत्यादी सज्ज ठेवावीत. नगरद्वारांचे चंदनमाळा व धूपांनी अलंकरण, द्विजभोजन-दान-दक्षिणा, स्वस्तिवाचन-निमंत्रण-आसनव्यवस्था, राजमार्ग सिञ्चन व पताकाबंधन, नाट्य-ताल व सेवक-गणिकांची व्यवस्था, देवालय-चैत्यांत पृथक् उपस्थापन, आणि सन्नद्ध योद्ध्यांचा प्रवेश—अशा रीतीने अभिषेकाचा सार्वजनिक, धार्मिक व प्रशासकीय समन्वय प्रकट होतो. कार्य पूर्ण झाल्यावर वसिष्ठ-वामदेव “कृतम्” असे राजाला निवेदन करतात। त्यानंतर सुमंत्र रामाला आणतो; विविध देशांचे भूमिपाल इंद्राप्रमाणे दशरथाची उपासना करतात. रामाच्या आगमनाचे रूप-गुण-वर्णन विस्ताराने येते; दशरथ पुत्राला आलिंगन देऊन आसन देतो आणि पुष्ययोगी युवराज्यप्राप्ती सांगून राजोपदेश करतो—इंद्रियनिग्रह, काम-क्रोधत्याग, अमात्य व प्रजाजनांचे रंजन, कोषागार-आयुधागाराचा संचय, मित्रतोष इत्यादी. शेवटी राममित्र कौसल्येला वार्ता देतात; ती दूतांचा दानांनी सत्कार करते; राम राजाला नमस्कार करून स्वगृही परततो आणि पौरजन देवपूजा करतात।
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
नागरिक निघून गेल्यावर दशरथाने मंत्र्यांसह पुन्हा विचारविनिमय करून ठरविले की शुभ पुष्य नक्षत्रावर तात्काळ रामाचा युवराजाभिषेक करावा. रामाला आणण्यासाठी सुमंत्राला पाठविले; वारंवार बोलावणे आल्याने रामाच्या मनात किंचित शंका उत्पन्न झाली—राजदरबारातील गांभीर्य व अंतःपुरातील अस्थिरता याची जाणीव झाली. एकांतात दशरथाने प्रेमाने रामाचे स्वागत करून कारण सांगितले—धर्मार्थकाम व यज्ञकर्मे पूर्ण झाली; आता माझे उरलेले कर्तव्य फक्त तुझा अभिषेक. प्रजा व प्रकृतींना रामाचे राज्यच अभिप्रेत आहे असे तो म्हणाला; तसेच अशुभ स्वप्ने आणि जन्मनक्षत्रावर सूर्य, मंगळ व राहू यांचा प्रबळ दोष यामुळे राजाला संकटाची चाहूल लागली आहे, म्हणून विलंब नको. मन डळमळण्यापूर्वी व अनिष्ट प्रसंग उद्भवण्यापूर्वीच अभिषेक करावा असा त्याचा आग्रह. तयारीसाठी त्याने व्रतविधान सांगितले—उपवास, दर्भावर शयन, मित्रांचे जागरण. भरत अनुपस्थित असल्याने हा अनुकूल काळ मानला, तरी मानवी मनाची चंचलता सतत स्मरून सावध केले. परवानगी मिळताच रामाने कौसल्येला वृत्त सांगितले; ती जनार्दन-विष्णूच्या ध्यानात प्राणायाम करत होती. आनंदाने तिने शुभाशीर्वाद दिले; रामाने लक्ष्मणासोबत भावी राज्यलक्ष्मी वाटून भ्रातृ-सहकाराचा संकल्प दृढ केला आणि सीतेसह परत आला.
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
या सर्गात श्रीरामाच्या यौवराज्याभिषेकापूर्वीची विधी-व्यवस्था व क्रम स्पष्ट होतो. महाराज दशरथ रामाला निकटच्या अभिषेकाविषयी सांगून पुरोहित वसिष्ठांना बोलावतात आणि आज्ञा देतात की मंत्रोच्चारांसह राम व सीता यांनी उपवास-व्रत करावे, ज्यायोगे मंगल, समृद्धी आणि राज्याधिकाराची धर्मसंगत दृढता प्राप्त होईल. वसिष्ठ ब्राह्मणोचित रथाने रामनिवासास जातात, विधिवत् सत्कार स्वीकारतात आणि राजाची स्नेहपूर्ण इच्छा कळवतात—उद्या पहाटे रामाचा अभिषेक होईल; नहुषाने ययातीचा अभिषेक केला तसा. राम नम्रतेने आज्ञा स्वीकारतात; वसिष्ठ विधिपूर्वक उपवासाचा संकल्प करून परततात. त्यानंतर अयोध्येतील रस्ते धुतले जातात, ध्वज-पताका उभारल्या जातात, राजमार्ग उत्सुक नागरिकांनी गजबजून जातात; जननाद समुद्रगर्जनेसारखा भासतो. वसिष्ठ गर्दीतून राजवाड्यात परत येऊन दशरथांना कार्यसिद्धीची वार्ता देतात; सभासद श्रद्धेने उभे राहतात. गुरूंच्या अनुमतीने राजा सभा विसर्जित करून अंतःपुरात प्रवेश करतो—अभिषेकपूर्व रात्र चंद्र-ताऱ्यांच्या तेजस्वी उपमांनी अधिकच उत्कट भासते।
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
या सर्गात दोन प्रवाह स्पष्ट दिसतात—(१) श्रीरामांचे अंतःशुद्धीने युक्त वैयक्तिक धार्मिक आचरण आणि (२) येऊ घातलेल्या युवराजाभिषेकासाठी अयोध्येची सार्वजनिक तयारी. वसिष्ठ निघून गेल्यावर राम स्नान करून नारायणाच्या सान्निध्यात जातात व विधिपूर्वक आज्य-होम करतात. उरलेले हविर्भाग प्रसादरूपाने ग्रहण करून ते मौन धारण करतात; विष्णूच्या पवित्र मंदिरात कुशशय्येवर सीतेसह विश्रांती घेत शुभ ध्यानात स्थिर राहतात. रात्रीच्या अंतिम प्रहरात उठून ते आपल्या निवासाची सर्वांगसुंदर सजावट करण्याची आज्ञा देतात. प्रातःकर्मे आटोपून ब्राह्मणांचे शुद्धिमंत्रपाठ ऐकतात; ‘पुण्याह’चे मंगलघोष आणि तूर्य-नगाऱ्यांचे नाद नगरभर घुमू लागतात. यानंतर कथा नगरजीवनाकडे विस्तारते. पहाट होताच नागरिक देवालये, चौरस्ते, रस्ते, बुरुज, बाजारपेठा, घरे व सभागृहे येथे ध्वज-पताका उभारून सजावट करतात. नट-गायक वातावरण रंगवतात; मोठे-लहान सर्वजण अभिषेकाची चर्चा करतात. राजमार्ग फुलांनी पसरवले जातात, धूपाने सुगंधित होतात आणि रात्र पडल्यास प्रकाशासाठी दीपवृक्षांची मांडणी होते. सर्व दिशांनी ग्रामवासी दर्शनासाठी येऊन अयोध्येला समुद्रगर्जनेसारख्या गजबजाटाने भरून टाकतात. चौकांत व सभांत जमलेले लोक दशरथांच्या निर्णयाचे स्तवन करतात—सद्गुणी, विद्वान व निरहंकारी रामाला रक्षक-राजा म्हणून प्रतिष्ठित करण्याचा।
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकांडातील सातव्या सर्गात सार्वजनिक आनंदोत्सवातून खाजगी कपटप्रेरणेपर्यंत कथेला कलाटणी मिळते. कैकेयीची जुनी दासी मंथरा चंद्रप्रकाशाने उजळलेल्या राजप्रासादावर चढून अयोध्येचे दृश्य पाहते—रस्त्यांवर पाणी शिंपडलेले, फुले उधळलेली, ध्वज उभारलेले; देवालयांत वेदघोष व वाद्यनिनाद, आणि प्रजा हर्षोल्हासात. ती जवळच्या धात्रीला कारण विचारते; धात्री आनंदाने सांगते की राजा दशरथ उद्या पुष्य नक्षत्रावर निर्दोष रामाचा युवराज म्हणून अभिषेक करणार आहेत. हे ऐकताच मंथरा संतापते. कैलाससदृश प्रासादातून उतरून ती निवांत पडलेल्या कैकेयीसमोर जाते आणि भय निर्माण करणाऱ्या वाणीने तिला वळवू पाहते—आसन्न संकट, भाग्याची चंचलता आणि राजकारणातील फसवणूक यांचे आरोप करून रामाभिषेक हा कैकेयी व भरताचा विनाश आहे असे रंगवते. कैकेयी प्रथम काळजी व्यक्त करते; पण रामाच्या अभिषेकाची वार्ता ऐकून ती उलट आनंदित होते आणि “शुभवार्ता” म्हणून मंथराला अलंकारही देते—यातून आरंभी राम-भरतांत तिच्या मनात स्पर्धाभाव नव्हता हे दिसते. या सर्गाचा बोध असा की वाणी (वाक्) हे राजकारणाचे प्रभावी साधन आहे; सार्वजनिक धर्मविधीही खाजगी समजावणी व भयकथनाने उलथवले जाऊ शकतात।
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
या सर्गात मंथरा ठाम युक्तिवादाने कैकेयीला पटवते की श्रीरामांचा युवराज्याभिषेक हा कैकेयी व भरत—दोघांसाठीही अस्तित्वाचा धोका ठरू शकतो. दरबारी सौहार्दाची रीत तोडत ती भेट म्हणून मिळालेले अलंकार फेकून देते; हे जणू लाडावणे नाकारून सावधगिरीच्या उपदेशाची सुरुवात असते. ‘शोकसागर’ या रूपकाचा वारंवार उपयोग करून ती कैकेयीच्या आनंदाला उलटे वळण देते आणि उत्सवाला येऊ घातलेल्या हानीचे चिन्ह ठरवते. मंथरा राजकीय मांडणी करते—राज्याधिकार रामाकडे दृढ होईल, पुढे रामपुत्राकडे जाईल; भरत बाजूला पडेल; संयुक्त राज्यकारभार व्यवहारतः अशक्य आहे. तातडी वाढवण्यासाठी ती कैकेयीला कौसल्येची दासी होण्याची, आणि भरताला अधिकारहानी, निर्वासन किंवा अधिक भयंकर परिणाम भोगण्याची भीती दाखवते. तसेच पक्षबळाचे संकेत देते—लक्ष्मण रामाकडे, शत्रुघ्न भरताकडे; जवळीक रक्षण, दूरत्व संकट. कैकेयी प्रथम रामांचे गुण—धर्मज्ञता, संयम, कृतज्ञता, सत्यनिष्ठा—यांची प्रशंसा करून मंथरेचा इशारा स्वीकारत नाही. तेव्हा मंथरा अधिक तीक्ष्ण शब्दांत अपमान व दुर्दशेची भविष्यछाया दाखवून तिला चिथावते. हा सर्ग भावनांना धोरणात रूपांतरित करून वरदानांची मागणी आणि अभिषेक-योजनेचा उलटफेर घडविण्याची पार्श्वभूमी सिद्ध करतो.
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकांडातील नवव्या सर्गात मंथरेच्या कुटिल प्रेरणेने कैकेयीचा मनोवळण निर्णायक ठरते. सुरुवातीला ती मंथरेच्या सूचनांकडे ऐकून घेणारी असली, तरी पुढे क्रोध व दृढ निश्चयाने ती तत्काळ ठरवते—रामाला वनवासाला पाठवायचे आणि भरताला राज्यावर बसवायचे. मंथरा मग भूतकाळातील प्रसंगाला उपाय बनवते. दैवासुर युद्धात इंद्रास साहाय्य करताना दशरथ संकटात पडला असता कैकेयीने त्याचे दोनदा रक्षण केले; प्रसन्न होऊन राजाने तिला दोन वर दिले, जे तिने पुढे घेण्यासाठी राखून ठेवले होते. मंथरा त्या वरद्वयाची आठवण करून देऊन कृतीची पद्धत सांगते—कैकेयीने क्रोधागारात जावे, अलंकार काढून टाकून उघड्या भूमीवर पडावे, राजाकडे पाहू नये व बोलू नये, आणि वर म्हणून (१) भरताचा अभिषेक व (२) रामाचा चौदा वर्षांचा वनवास मागावा. या सर्गात कैकेयीकडून मंथरेची अतिशयोक्त व रणनीतीपूर्ण स्तुती, तिचे रूपवर्णन आणि ‘माया’—छलयुक्त युक्तीचे रूपक येते. वाक्चातुर्याने अनर्थालाही अर्थरूप दाखवून दरबारी प्रभाव निर्माण करण्याची यंत्रणा—स्मृती, वचन, भावप्रदर्शन आणि राजवचनाची बांधीलकी—इथे स्पष्ट होते.
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकांडातील दहाव्या सर्गात रामाच्या निकटच्या अभिषेकसोहळ्याभोवती तात्काळ मानसिक व विधीगत ताणतणाव उफाळून येतो. मंथरेच्या कुटिल प्रवृत्तीनंतर कैकेयी एक डाव ठरवते, दागिने व हार काढून टाकते आणि क्रोधागारात जाऊन जमिनीवर पडून राहते. किन्नरी, तुटलेली वेल, पडलेली अप्सरा अशा उपमांनी तिचे चित्रण होते—करुणा आणि धर्मविसंगती दोन्ही सूचित करणारे। दशरथाने अभिषेकाची आज्ञा दिल्यानंतर तो सर्वत्र प्रसिद्ध झाल्याचे कळताच तो कैकेयीच्या सुसज्ज अंतःपुरात प्रवेश करतो. तेथे पक्ष्यांचा कलरव, वाद्यांचा मधुर निनाद, उपवने, हस्तिदंत-सुवर्ण-रौप्य आसनसामग्री आणि विविध भोग-उपहार यांचे विस्तृत वर्णन येते; पण शय्येवर राणी दिसत नाही. द्वारपाल सांगतो की देवी क्रोधागारात गेली आहे. स्नेहाने समजूत काढू पाहणारा राजा अधिकाधिक व्याकुळ होतो. क्रोधागारात कैकेयीला अयोग्य अवस्थेत जमिनीवर पडलेली पाहून तो तिचा स्पर्श करतो, विचारतो—शाप लागला का, अपमान झाला का, की काही भय आहे? वैद्य बोलावणे, दोषींना दंड, प्रियजनांना बक्षीस, अगदी व्यापक राजसत्ता देण्यापर्यंत तो वचन देतो. शेवटी दशरथाची ही नम्रता ओळखून कैकेयी अप्रिय वरमागणी मांडण्यास सज्ज होते आणि आनंदोत्सवाला धर्मसंकटात ढकलण्यासाठी दबाव वाढवते.
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
अयोध्याकांडातील अकराव्या सर्गात कैकेयी दशरथाला कामवश झालेला पाहून, शब्दांच्या क्रमाने त्याला ठाम शपथेपर्यंत नेते. राजा वारंवार रामाचे प्राण व त्याचे महत्त्व यांची साक्ष देत शपथ घेतो की कैकेयीची इच्छा नक्की पूर्ण करीन. मग कैकेयी सूर्य-चंद्र, दिशा, ग्रह, गंधर्व, राक्षस, गृहदेवता आणि सर्व भूतांना साक्षी धरून त्या खाजगी वचनाला धर्मसंविदेसारखे दृढ व जवळजवळ सार्वजनिक रूप देते. ती दैवासुर युद्धातील प्रसंग आठवते—जिथे तिने राजाचे रक्षण केले होते आणि त्याबदल्यात मिळालेले दोन वर ‘निक्षेप’ म्हणून ठेवले होते; आज ते मागणे तिचा हक्क आहे असे सांगते. नंतर ती दोन्ही वर विधिपूर्वक स्पष्ट करते: (१) रामाच्या अभिषेकासाठी तयार केलेल्या त्याच सामग्रीने भरताचा राज्याभिषेक करावा; (२) रामाला चौदा वर्षांसाठी दंडकारण्यात पाठवावे—वल्कल व अजिन धारण करून जटाधारी तपस्व्यासारखे राहावे. कैकेयी हे दशरथाच्या सत्यपालनाची व कुलरक्षणाची कसोटी म्हणून मांडते; आणि राजा स्वतःच्या शब्दांच्या सापळ्यात अडकलेला, स्वकृत जाळ्यात पडलेला दिसतो.
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
या सर्गात कैकेयीची “भयंकर वचने” ऐकून—रामाचा वनवास व भरताचा राज्याभिषेक—दशरथाच्या मनोवृत्तीचा व धर्मबुद्धीचा तात्काळ भंग दिसतो. तो कधी स्वप्न-भ्रम मानतो, कधी शोक व क्रोध यांत हेलकावत राहतो; व्याघ्रीसमोर थिजलेल्या हरिणासारखा, मंत्राने बांधलेल्या सर्पासारखा अशी उपमा देऊन त्याची विवशता वर्णिली आहे. रामाची सत्यनिष्ठा, दानशीलता, मृदुभाषिता व ज्येष्ठांची सेवा हे लोकमान्य गुण सांगून तो म्हणतो की ही मागणी इक्ष्वाकुवंशाच्या धर्ममर्यादेला बाधक आहे. कैकेयी मात्र राजधर्माचा कठोर न्याय मांडते—एकदा दिलेले वर अवश्य पूर्ण करावे; अन्यथा राजाची धर्मकीर्ती व विश्वासार्हता नष्ट होईल. व्रतपालक राजांची उदाहरणे देऊन आणि आत्महानीची धमकी देऊन ती दबाव वाढवते. यानंतर दशरथ लोकनिंदा, राज्याच्या वैधतेवर येणारा कलंक, तसेच कौसल्या-सुमित्रा-सीतेच्या विनाशदुःखाची भीती व्यक्त करतो. अखेरीस तो कैकेयीच्या चरणी पडून दीनतेने विनवतो; सर्गाच्या शेवटी शोकवेगाने त्याचा देहही कोसळतो—विचारातून अपरिहार्य शोकांत कृतीकडे झालेला संक्रमणबिंदू दर्शवितो.
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकांडातील तेराव्या सर्गात सभेत सुरू झालेला संकटप्रसंग अंतःपुरात अधिकच तीव्र होतो. दशरथ शोकाने व्याकुळ होऊन भूमीवर कोसळतात; अपमान सहन न होणारा हा राजा पुण्यक्षयाने स्वर्गातून पडलेल्या ययातिराजासारखा वर्णिला आहे—ही उपमा त्याच्या नैतिक व मानसिक अधःपतनास अधोरेखित करते. कैकेयी उद्दिष्ट साधूनही भयाचा आव आणत, अंतःकरणाने कठोर राहून वारंवार वरदानांची मागणी पुढे रेटते. दशरथ दुःख व संतापाने रामाचे गुण—रूप, बल, विद्या, आत्मसंयम, क्षमा—यांचे समर्थन करीत विचारतात की सुखास पात्र असलेल्या रामाला दंडकारण्यात वनवास कसा देता येईल. ते कैकेयीचा संकल्प क्रूर म्हणतात आणि अपकीर्ती व कलंकाची भीती व्यक्त करतात. काळही कथेत साधन ठरतो—सूर्यास्त होऊन रात्र येते, पण शोकग्रस्त राजाला ती अधिकच काळोखी वाटते; तो रात्रीला विनवतो की प्रभात आणू नकोस, किंवा लवकर सर, म्हणजे कैकेयीचे दर्शन नको. नंतर तो हात जोडून कैकेयीला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करतो—“तुझ्यामुळेच रामाला राज्य मिळो; तुझी कीर्ती होईल.” पण ती ढळत नाही. वारंवारच्या धक्क्यांनी व शोकाने दशरथ मूर्च्छित होऊन पडतात; त्यांच्या दीर्घ उसास्यांत ती भयाण रात्र जाते. भाटांकडून होणारे नेहमीचे प्रातःप्रबोधनही तो थांबवतो—राजकीय दिनचर्या व व्यवस्था कोलमडल्याचे सूचित करत.
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकांडातील चौदाव्या सर्गात कैकेयी आणि दशरथ यांच्यातील संवादातून राज्याभिषेकाचा संकटकाळ अधिक तीव्र होतो; हा संवाद धर्मबद्ध करारासारखा उभा राहतो. शोकाने विव्हळ, मूर्च्छितप्राय राजाला पाहून कैकेयी वचन दिलेला वर पूर्ण करण्याचा हट्ट धरते आणि राजा मागे हटला तर आत्मविनाश करीन अशी धमकी देते. इंद्राच्या सत्यपाशात अडकलेल्या बलिप्रमाणे दशरथ प्रतिज्ञेच्या बंधनात अडकलेला दाखविला आहे; धर्मबाध्यता व शोक यांमुळे त्याचे तन-मन अस्थिर होते. दशरथ कठोर शब्दांनी कैकेयीचा धिक्कार करतो आणि स्वतःच्या अंत्यकर्मांचाही विचार करू लागतो. रामाच्या अभिषेकाला अडथळा आणाल तर माझी सलिलक्रिया करू नका, असे तो कैकेयी व तिच्या पुत्राला बजावतो. तेवढ्यात प्रभात होतो आणि अभिषेकाची विधी-यंत्रणा पुढे सरकते—गुरु वसिष्ठ सर्व मांगलिक साहित्य घेऊन राजवाड्यात येतात; अयोध्येचे रस्ते धुतलेले, पुष्पमालांनी सजलेले, चंदन-धूपाच्या सुवासाने दरवळणारे असे उत्सवी रूप धारण करतात. आतील आपत्तीची कल्पना नसलेला सुमंत्र प्रातःप्रबोधनाच्या रूढ स्तुतिवाक्यांनी राजाचे गुणगान करतो; त्याने दशरथाचा शोक पुन्हा उफाळतो. मग कैकेयी सुमंत्राला रामाला बोलावण्यासाठी पाठवते आणि राजाला केवळ आनंदाच्या उत्कंठेमुळे झोपेने थकलेला असे भासवते—अशा रीतीने कथा रामासमोर मागणीचे प्रत्यक्ष आव्हान येण्याकडे वळते।
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
या सर्गात श्रीरामाच्या युवराजाभिषेकासाठी अयोध्येतील सर्व सामग्री व नागरी सज्जता वर्णिली आहे. वेदपारंगत ब्राह्मण व राजपुरोहित अभिषेकमंडपात जागरण करून एकत्र येतात; मंत्री, सेनापती आणि श्रेणीप्रमुख आनंदाने जमातात. शुभ मुहूर्त—पुष्य नक्षत्र, कर्कट लग्न, आणि रामाच्या जन्मनक्षत्राशी सुसंगत—असा निश्चित होतो. गंगा–यमुना संगमासह नद्या, सरोवरे, विहिरी व समुद्र येथून पवित्र जल आणले जाते; कमलशोभित सुवर्ण-रौप्य पात्रे, मधु, दही, तूप, दूध, दर्भ, फुले; चामर, चंद्रासारखे शुभ्र छत्र, पांढरा वृषभ व अश्व, आणि राजारोहणासाठी महागज; अलंकृत आठ कन्या, वादक व स्तुतिगायक—सर्व सज्ज असतात। तरीही सूर्योदयानंतरही जमलेल्यांना राजा दशरथांचे दर्शन होत नाही. सुमंत्र अंतःपुरात जाऊन वंशाची स्तुती करतो, विजयासाठी देवतांचे आवाहन करतो आणि राजाने जागून सभेला दर्शन द्यावे अशी विनंती करतो. जागा असूनही व्याकुळ दशरथ विचारतो—कैकेयीच्या आज्ञेनुसार रामाला आणणे का झाले नाही—आणि सुमंत्राला पुन्हा रामाला बोलावण्याची आज्ञा देतो. सुमंत्र ध्वजांनी सजलेल्या रस्त्यांतून निघतो, नागरिकांच्या अभिषेकविषयक चर्चा ऐकत रामाच्या प्रासादापाशी पोहोचतो—ज्याचे वर्णन रत्नवैभवाने विस्तारलेले आहे. भेटवस्तू घेऊन आलेले नगरवासी व ग्रामवासी प्रासादात गर्दी करतात; अखेरीस सुमंत्र रामाच्या खासगी कक्षात प्रवेश करतो।
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
या सर्गात सुमंत्र जनसमुदायाने भरलेल्या अंतःपुरद्वारातून आत जाऊन एकांत कक्षात पोहोचतात. तेथे भाले व धनुष्य धारण केलेल्या सावध तरुण रक्षकांनी अंतःपुरपरिसराची कडक राखण केलेली आहे, तसेच द्वारी काषायवस्त्रधारी वृद्ध स्त्री-अध्यक्षांचे वर्णन येते. सुमंत्र नम्रतेने आपले आगमन कळवितात; ते त्वरित रामांना निरोप देतात. पुढे सुमंत्र रामांना पाहतात—सुवर्ण पर्यंकावर विराजमान, श्रेष्ठ चंदनाने अनुलिप्त, कुबेरासारखे तेजस्वी; आणि बाजूला सीता चवर हातात घेऊन उभी राहून त्यांना ‘चित्रित चंद्र’ जसा शोभतो तसे शोभविते. सुमंत्र वंदन करून दशरथांचा संदेश सांगतात—कैकेयीसह राजा रामांचे त्वरित दर्शन इच्छितात; विलंब नको. राम प्रसन्न होऊन अभिषेकासंबंधी विचार मनात धरून सीतेशी बोलतात; सीता मंगलाशंसन करीत दिक्पाल देवतांकडे रक्षणाची प्रार्थना करते आणि दीक्षाव्रताची चिन्हे—अजिन व हरिणशिंग—यांचा उल्लेख करते. नंतर राम सुमंत्रासह बाहेर पडतात; द्वारी हात जोडून नम्र उभ्या लक्ष्मणाला पाहून त्यालाही सोबत घेतात. रथप्रस्थान नगरोत्सवासारखे रंगते—वाद्यांचे निनाद, स्तुतीचे शब्द, जनसमुदायाचा गजर, पुष्पवृष्टी, नागरिकांची प्रशंसावाणी, अश्व-गज-रथांनी गजबजलेला राजमार्ग, रथाचा मेघगर्जनेसारखा घोष आणि मणी-सुवर्णाची शोभा. या सर्गात राज्याभिषेकाच्या आशा-उत्साहाचा सार्वजनिक प्रतिध्वनी आणि रामांच्या शीलाचा प्रभाव ठळक होतो।
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकांडातील सतराव्या सर्गात श्रीराम रथातून राजमार्गाने प्रस्थान करतात. आनंदित सहचर त्यांच्या संगतीला असतात आणि त्यांचे दर्शन घेण्यासाठी अयोध्येतील जनसमुदाय दाटीवाटीने जमतो. नगर व राजपथ मंगल अलंकारांनी सजलेले दिसतात—ध्वज-पताका, धूप-अगरूचा सुगंध, चंदन व सुगंधद्रव्यांचे ढीग, रेशमी वस्त्रे, मोती व स्फटिकाच्या वस्तू, पुष्पे आणि नैवेद्य—जणू देवमार्गच निर्माण झाला आहे. नागरिक म्हणतात की सिंहासनारूढ रामाचे सार्वजनिक दर्शन देहाच्या गरजांहूनही श्रेष्ठ तृप्ती देणारे आहे; राजधर्म येथे नैतिक व सौंदर्यपूर्ण आदर्श ठरतो. राम आशीर्वाद व स्तुती ऐकूनही शांत, संयत आणि अंतर्मुख वैराग्याने स्थिर राहतात. ते प्रत्येकाला यथोचित मान देत पुढे जातात. ग्रंथात रामाच्या धर्म-करुणेची अशी आकर्षक प्रभा वर्णिली आहे की पाहणाऱ्यांचे डोळे व मन त्यांच्यापासून हटत नाही; सर्व वर्णांवर व सर्व वयोगटांवर त्यांची समदया प्रकट होते. ते प्रदक्षिणा-शिष्टाचार पाळत—तीर्थसंधी, देवालयमार्ग, स्मारके व चैत्यस्थाने उजवीकडे ठेवत—राजनिवासास पोहोचतात; ज्याचे शिखर मेघ, कैलासशिखरे व शुभ्र विमानांसारखे भासते. रक्षित प्रांगणे ओलांडून ते अनुचरांना निरोप देतात आणि पित्याच्या निकटच्या अंतःपुरात प्रवेश करतात; बाहेर थांबलेला जनसमुदाय त्यांच्या पुनर्दर्शनाची वाट पाहतो—जसा समुद्र चंद्रउदयाची प्रतीक्षा करतो.
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
राम अंतःपुरात प्रवेश करून शुभ शय्येवर पडलेले दीन‑पांडुर दशरथ कैकेयीच्या शेजारी बसलेले पाहतो. प्रथम पित्याला, नंतर कैकेयीला प्रणाम करून तो पाहतो की राजा अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी, जड श्वासांनी व्याकुळ होऊन फक्त “राम” एवढेच उच्चारू शकतो; रामाकडे पाहणे वा स्पष्ट बोलणे त्याला जमत नाही. राम क्रमबद्ध रीतीने कारण विचारतो—माझ्याकडून नकळत काही अपराध झाला काय, राजाला शारीरिक वा मानसिक व्यथा आहे काय, भरत‑शत्रुघ्न किंवा राण्यांवर काही आपत्ती आली काय, अथवा कैकेयीने कठोर वचन बोलून राजाचे मन ढवळून काढले काय. तेव्हा कैकेयी म्हणते की प्रिय पुत्राला अप्रिय सत्य सांगण्याची भीती म्हणूनच राजा मौन आहे, आणि पूर्वी दिलेले दोन वर सत्यरूपाने पूर्ण करण्याची मागणी ती रामाकडे करते. राम आपली अढळ आज्ञाधारकता व्यक्त करतो—पिता‑गुरु व हितैषीची आज्ञा असेल तर तो अग्निप्रवेश, विषपान किंवा जलसमाधीही स्वीकारेल—आणि राजाची आज्ञा ऐकू इच्छितो. मग कैकेयी वरद्वय सांगते: भरताचा राज्याभिषेक आणि रामाचा चौदा वर्षांसाठी दंडकारण्यात वनवास, अभिषेकाचा त्याग करून जटा‑अजिन धारण करून तपस्वीजीवन. सर्गाच्या शेवटी कैकेयीच्या कठोर वचनांमध्येही रामाचे धैर्य व स्थैर्य प्रकट होते; तर पुत्रावर आलेल्या आपत्तीने दशरथ तीव्र शोकाने विदीर्ण होतो. सत्य, व्रत आणि उत्तराधिकार यांभोवतीचे धर्मसंकट येथे ठळकपणे उभे राहते.
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
या सर्गात अंतःपुरातील एकाग्र संवादात राम कैकेयीचे “मृत्युसम” वचन ऐकूनही निर्विकार राहतात. ते दशरथांच्या मौनाचे कारण विचारतात आणि मग पित्याची प्रतिज्ञा टिकवण्यासाठी वल्कलवस्त्र व जटा धारण करून वनवास स्वीकारण्याचा स्पष्ट संकल्प करतात. पितृवचनपालन हाच परम धर्म आहे, राज्य-वैभवात आपली आसक्ती नाही, आपण धर्मनिष्ठ मुनींसारखे केवळ धर्मात स्थित आहोत—असे राम प्रतिपादन करतात. तत्काळ राजकारभाराची चक्रे फिरू लागतात—दूतांना मातुलगृहातून भरताला आणण्याची आज्ञा होते. राम निघणार हे निश्चित मानून कैकेयी त्यांना घाई करते आणि दशरथांच्या उपवासाचा दबाव म्हणून उपयोग करते—राम जाईपर्यंत राजा स्नानही करणार नाहीत, भोजनही करणार नाहीत. शोकाने दशरथ कोसळतात; राम त्यांना उचलून धरतात, पित्याची व कैकेयीची प्रदक्षिणा करून बाहेर पडतात. कथनात रामांचे अढळ धैर्य ठळक होते—चंद्राप्रमाणे त्यांचे तेज अविकृत राहते. ते मित्रांपासून अशुभ वार्ता लपवतात, छत्र-चामर-रथ इत्यादी राजचिन्हे त्यागतात, इंद्रिये संयमित करून मातृभवनात जाऊन हा उलटफेर सांगण्यासाठी प्रवेश करतात; अश्रूंनी भरलेल्या क्रोधासह लक्ष्मण त्यांच्या मागोमाग येतात.
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
या सर्गात सार्वजनिक मार्गातून अंतःपुरातील निज पवित्र अवकाशाकडे होणारी हालचाल दिसते. राम हात जोडून निघताच अंतःपुरात व्याकुळता उसळते; राण्या आक्रोश करीत राजालाच दोष देतात. तो विलाप ऐकून शोकाने ग्रासलेला दशरथ अंतर्मुख होऊन कोसळतो. संयमी पण मनाने भारलेला राम लक्ष्मणासह एकामागून एक प्रांगणे ओलांडतो—‘जय’घोषांनी त्याचे स्वागत होते, राजाने सत्कृत केलेले वृद्ध वेदवेत्ते ब्राह्मण तो पाहतो, आणि स्त्री-वृद्ध-बालांसह जागरूक द्वारपालांच्या पहाऱ्यातून पुढे जातो. स्त्रिया धावून कौसल्येला रामाच्या आगमनाची वार्ता देतात. कौसल्या प्रभातकाळच्या व्रत-नियमांत दिसते—श्वेत रेशमी वस्त्रे, अग्निहोत्र, तर्पण आणि पुत्रकल्याणाची प्रार्थना. दही, अक्षता, तूप, मिष्टान्न, हविर्द्रव्ये, हार, पायस, कृसरा, समिधा व पूर्ण कलश इत्यादी सामग्रीचे वर्णन घरातील यज्ञमय पावित्र्य अधोरेखित करते. माता-पुत्राचे आलिंगन होते; कौसल्या आशीर्वाद देते आणि लवकरच होणाऱ्या अभिषेकाची आशा धरते. तेव्हाच राम नम्रतेने उलट निर्णय सांगतो—भरताला युवराज्य, आणि रामाला चौदा वर्षे दण्डकारण्यात वनवास, फलमूलावर निर्वाह व तपस्वी जीवन। हे ऐकून कौसल्या कोलमडते; मूर्च्छित होऊन दीर्घ विलाप करते—सवतींकडून अपमानाची भीती, पुत्राविना जगण्याची निराशा, आणि आपल्या व्रत-तपाचे निष्फळत्व मानते. राम तिला उचलून धीर देतो; अशा रीतीने या सर्गात विधीची आशा आणि धर्मजन्य आपत्ती यांचा तीव्र ताण प्रकट होतो।
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
अयोध्या कांडाच्या २१ व्या सर्गात रामाच्या वनवासावरून झालेला नैतिक संवाद आणि वादविवाद वर्णन केला आहे. कौसल्येचा विलाप पाहून लक्ष्मण संतप्त होतो आणि रामाला बळाचा वापर करून सत्ता काबीज करण्याचा सल्ला देतो. कैकेयीच्या प्रभावाखाली दशरथ जर शत्रूसारखे वागत असतील, तर त्यांना बंदी बनवावे किंवा मारून टाकावे, असेही तो सुचवतो. कौसल्या देखील रामाला अधार्मिक आज्ञा नाकारून मातेची सेवा करण्याचा आग्रह करते. यावर उत्तर देताना राम धर्माच्या आणि सत्याच्या मार्गावर ठाम राहतात. पित्याची आज्ञा मोडणे शक्य नाही, असे ते स्पष्ट करतात. आपल्या भूमिकेच्या समर्थनार्थ ते कंडू ऋषी, सगराचे पुत्र आणि परशुराम यांची उदाहरणे देतात, ज्यांनी पितृवचनाचे पालन केले होते. राम लक्ष्मणाचा क्षत्रिय-सुलभ क्रोध शांत करतात आणि माता कौसल्येकडून वनात जाण्यासाठी आशीर्वाद व परवानगी मागतात, आणि वनवास पूर्ण करून परत येण्याचे वचन देतात.
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
या सर्गात राज्याभिषेक थांबल्यामुळे लक्ष्मणाचा उग्र रोष पाहून श्रीराम शांतचित्ताने त्याच्याजवळ जातात. ‘राजनागासारखा फुत्कार करणारा’ व क्रोधाने विस्फारलेले नेत्र असलेल्या लक्ष्मणाला ते धैर्याचा उपदेश करतात आणि तात्काळ व्यवस्था करण्यास सांगतात—अभिषेकाची सर्व तयारी कोणताही नवा विघ्न न घडवता मागे घ्या; अन्यथा सत्यभंगाच्या भीतीने महाराज दशरथांचे मानसिक दुःख अधिकच वाढेल. राम कैकेयीची कठोर वाणी व दृढ निश्चय हे दैव/कृतान्तप्रेरित मानतात; म्हणून दोषारोप व प्रतिशोध टाळण्यास सांगतात. भाग्याच्या दडपणाने मुनिही डगमगू शकतात, असे स्मरण करून देत ते कुलाची अहिंसा, मर्यादा व लोकव्यवस्था राखण्यावर भर देतात. अभिषेककलशादी राजसामग्रीला वनगमनाच्या तयारीत रूपांतरित करण्याची दिशा देऊन, धर्मानुसार वनवास हा राज्यापेक्षा अधिक शोभनीय ठरू शकतो असे प्रतिपादित करतात. अशा रीतीने हा अध्याय राजधर्मातून तपोधर्माकडे होणारा संक्रमण दाखवून घरातील शांती व सार्वजनिक सुव्यवस्था अबाधित ठेवतो.
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
अयोध्याकांडातील २३व्या सर्गात राम आणि लक्ष्मण यांच्यात धर्मनीतीवर तीव्र, पण सुसंगत असा संवाद घडतो. राम बोलत असताना लक्ष्मणाच्या मनात शोक व हर्ष यांचा हेलकावा उठतो; मग तो बाहेरून क्रोध प्रकट करतो—सर्पासारखा फुत्कारत, सिंहासारखा तेजस्वी मुख धारण करून. रामाव्यतिरिक्त अन्य कोणाचा अभिषेक मान्य नाही, आणि राज्यविपर्यास हा लोकविरुद्ध व कुलधर्मविरुद्ध आहे, असे तो ठामपणे सांगतो. तो ‘दैव’ या कारणाला नाकारतो—दैव दुर्बल, पुरुषकार समर्थ; पराक्रम व प्रयत्नाने भाग्यालाही परत फिरवता येते, असे तो वारंवार प्रतिज्ञा करतो. रामाच्या राज्याभिषेकाला जो अडथळा आणेल त्याला तो पराभूत करील; लोकपाल किंवा त्रैलोक्यही विरोधात उभे राहिले तरी ते अपुरे पडतील, असे तो म्हणतो. शस्त्रांची यादी, रणपरिणामांची घोषणा आणि कठोर प्रतिशोधाच्या धमक्या यांमुळे त्याचे भाषण अधिकच उग्र होते; शेवटी तो पूर्ण दास्यभावाने म्हणतो—रामांनी फक्त शत्रूचे नाव सांगावे आणि आज्ञा द्यावी। राम त्याला प्रेमाने शांत करतात, अश्रू पुसतात आणि पित्याच्या वचनाचे पालन हाच ‘सत्पथ’ आहे, हे तत्त्व पुन्हा दृढ करतात. अशा रीतीने हा प्रसंग आज्ञापालन, संयम आणि धर्मनिष्ठा यांवर केंद्रित होतो।
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
अयोध्याकांडातील २४व्या सर्गात कौसल्या, दशरथाची आज्ञा पाळण्याचा रामाचा अढळ निर्धार पाहून, त्याच्याशी अंतरंग धर्मसंवाद करते. राजसुखात वाढलेल्या रामाला वनातील कंदमुळे-फळांवर कसे जगता येईल, अशी ती हळहळ व्यक्त करते; आणि विरहाला ‘शोकाग्नी’च्या प्रतिमेत रंगवते—विलाप हे इंधन, उसासे हा वारा, अश्रू ही आहुती. वासराच्या मागे जाणाऱ्या गायीप्रमाणे मला सोबत घे, असा ती आग्रह धरते; पुढे सौतांमध्ये राहून तडफडण्यापेक्षा मला हरिणीसारखी वनात घेऊन चल, अशी विनवणी करते. राम नीतीयुक्त रीतीने उत्तर देतो—कैकेयीने आधीच राजाला फसवले आहे; तूही दशरथाला सोडून गेलीस तर वृद्ध राजा शोकाने टिकणार नाही, आणि पत्नीने पतीचा त्याग करणे धर्माने निंद्य आहे. म्हणून धैर्याने राजाची सेवा कर, शोक आवरून त्याचे प्राण वाचव; गृहधर्म व यज्ञकर्म पाळ, अग्निपूजा व ब्राह्मण-सत्कार कर, आणि चौदा वर्षे नियमाने माझ्या परतण्याची आशा धरून प्रतीक्षा कर. कौसल्या रामाचा निर्णय बदलू शकत नाही हे जाणून संमती देते, त्याच्या सुरक्षित परतण्याचा आशीर्वाद देते, आणि त्याच्या कल्याण-रक्षणासाठी मंगल व शांतिकर्म करण्यास सिद्ध होते. अशा प्रकारे तिचा विरोध धर्मनिष्ठ, अनुष्ठानरूप पाठिंब्यात परिवर्तित होतो.
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
अयोध्याकांडातील २५व्या सर्गात कौसल्या दुःख आवरून रामाच्या वनप्रस्थानासाठी आचमन करून मंगळकर्म आरंभ करते. ती स्मृती, धृती, धर्म अशा अमूर्त रक्षकशक्तींचे, स्कंद, सोम, बृहस्पती, वरुण, सूर्य, कुबेर, यम इत्यादी देवतांचे, सप्तर्षी व नारदांचे, दिक्पालांचे तसेच पर्वत-समुद्र-नद्या, तारे-ग्रह, दिवस-रात्र, उषा-संध्या, ऋतू-मास-वर्ष आणि मुहूर्त-विभाग यांचे आवाहन करून रामाचे सर्वतोमुखी रक्षण व्हावे अशी प्रार्थना करते. वनातील संकटे—राक्षस, पिशाच, मांसभक्षक, कीटक, सर्प आणि वन्य पशू—यांचा उल्लेख करून त्यांपैकी कोणीही रामाला बाधू नये अशी विनंती करते. ती पुष्पमाळा व सुगंधांनी देवपूजा करते, ब्राह्मणाकडून अग्नी स्थापन करून हवन-अर्घ्य अर्पण करते, शुभ्र माळा व शुभ्र मोहरी आणवते आणि स्वस्त्ययन/मंगलपाठ करवते. दक्षिणा देऊन इंद्राचा वृत्रवध, गरुडाचे अमृताहरण आणि विष्णूचे त्रिविक्रम-चरित्र ही मंगळोपमा म्हणून उच्चारते. रामाला चंदन लावून हवनशेष त्याच्या मस्तकी ठेवते व विशल्यकरणी औषधी रक्षासूत्राप्रमाणे बांधते. अंतःकरणी व्याकुळ असूनही आनंदितेसारखी बोलत ती वारंवार आलिंगन देते, प्रदक्षिणा घालते; आणि राम तिचे चरण धरून सीतेच्या भवनाकडे प्रस्थान करतो.
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
या सर्गात मंगलनिश्चयातून अचानक धर्मधक्का व शोक यांकडे कथानक वळते. कौसल्या स्वस्त्ययनादी मंगलकर्म करून रामाला आशीर्वाद देते. राम मातेला प्रणाम करून ‘धर्मिष्ठ मार्गा’वर स्थिर राहून, आपल्या गुणांनी हेलावलेल्या जनसमुदायात राजमार्गाने वनवासासाठी प्रस्थान करतो. इकडे सीता गृहदेवतापूजन व व्रततप पूर्ण करून अभिषेकाची अपेक्षा धरून होती. रामाचा बदललेला वर्ण व विषाद पाहून ती प्रश्नांची मालिका विचारते—छत्र-चामर, स्तुतिगान व जयघोष, दधि-मधुने मंगलाभिषेक, मंत्री व श्रेणीप्रमुख, समारंभाचा रथ, अग्रगामी हत्ती, सुवर्णसिंहासन—हे सर्व का दिसत नाही? म्हणजे राज्याभिषेकाची सार्वजनिक चिन्हे का लोपली? तेव्हा राम वनवासाचे कारण सांगतो—दशरथाने पूर्वी कैकेयीला दिलेले दोन वर; अभिषेकाच्या तयारीत तिने ते वचन अंमलात आणले; दंडकारण्यात चौदा वर्षांचा वनवासादेश झाला आणि भरताला युवराज नेमले गेले. पुढे राम सीतेला नीतिसल्ला देतो—भरतासमोर माझी स्तुती करू नकोस, विशेष कृपा मागू नकोस, सर्वांशी अनुकूल वर्तन ठेव; दशरथ व सर्व मातांचा, विशेषतः शोकाकुल कौसल्येचा, मान राख; भरत-शत्रुघ्नांना आप्त मानून जप; राजाला अप्रसन्न करू नकोस—राजे निष्ठावान सेवेचा सन्मान करतात, आणि अहित करणाऱ्याला आपलाच असला तरी दूर करतात. शेवटी राम सीतेला अयोध्येतच स्थिर, वाणी-कर्माने निरपराध राहण्याची विनंती करून स्वतः अरण्याकडे निघतो.
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
अयोध्याकांडातील सर्ग २७ मध्ये, वनवासाविषयी रामांनी सीतेशी असे बोलले की तिला ते आपल्या योग्य सहभागाकडे दुर्लक्ष करणारे वाटते; त्यावर सीता दीर्घ व ठाम उत्तर देते. ती सांगते—पत्नीच पतीच्या भाग्याची (भर्तृ-भाग्य) खरी सहभागी असते आणि पती हा स्त्रीचा या लोकात व परलोकातही नित्य आश्रय आहे. आई-वडिलांकडून धर्मशिक्षण मिळाल्याने आपल्या आचरणाविषयी अधिक उपदेशाची गरज नाही, असे ती स्पष्ट करते. सीता प्रतिज्ञा करते की निर्जन व कठीण वनात ती रामांच्या आधीच जाईल; त्यांच्या वाटेतील काटेही तुडवून मार्ग सुलभ करील. फळे-मुळे खाऊन संयमित जीवन जगीन आणि कधीही ओझे होणार नाही, असे ती आश्वासन देते. येथे न्याययुक्तिवादापेक्षा भावनात्मक निष्ठा अधिक प्रबळ होते—रामवियोग असह्य आहे; त्यांच्या शिवाय स्वर्गही नको. नद्या, पर्वत, कमळसरोवरे आणि वन्यजीव यांच्या सान्निध्यात रामांसोबतचे वनजीवन ती आनंददायी सहवास म्हणून पाहते. अखेरीस, तिच्या विनवण्यांनंतरही राम अनिच्छुक राहतात आणि तिला परावृत्त करण्यासाठी वनवासातील कष्टांचे वर्णन सुरू करतात—पुढील संवादाची भूमिका तयार होते.
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
अयोध्याकांडातील २८व्या सर्गात सीतेच्या वनगमनाच्या विनवणीला उत्तर देताना श्रीराम प्रथम तिला सोबत नेण्यास नकार देतात. धर्मज्ञ व धर्मवत्सल राम हा नकार तिरस्कार म्हणून नव्हे, तर सीतेच्या रक्षणासाठीची सावध बुद्धी म्हणून मांडतात. ते सीतेला अयोध्येतच राहून स्वधर्माचे पालन करण्यास सांगतात आणि तुझ्या आज्ञापालनानेच मला अंतःशांती लाभेल असे म्हणतात. यानंतर राम अरण्यवासातील क्लेशांची साक्षरूप यादी करतात—धबधबे व सिंहगर्जना यांचे भयावह नाद, क्रूर वन्य पशू, मगरींनी भरलेल्या चिखलट नद्या, काटेरी व निर्जल वाटा, पानांच्या शय्येवर शयन, पडलेल्या फळांवर निर्वाह, उपवास, वल्कलवस्त्र व जटाधारण। देव-पितृ-अतिथीपूजन, त्रिकाल स्नान, स्वतः गोळा केलेल्या फुलांनी वैदिक हवन, अल्पाहार, अंधार, वारा, भूक, सर्प-सरिसृप आणि दंश करणारे कीटक यांचाही उल्लेख करतात. अखेरीस ते ठरवून सांगतात की अरण्य “बहुदोषतर” आहे आणि सीतेस योग्य नाही. तरीही सीता त्यांचे म्हणणे मानत नाही; शोकाकुल होऊन प्रत्युत्तर देते आणि पुढील भागात तिचा प्रतिवाद सुरू होतो।
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकांडातील सर्ग २९ मध्ये रामाच्या वनगमनाची बातमी ऐकून सीता शोकाकुल होऊन अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी रामास दीर्घ, समजावणीपूर्ण व तर्कयुक्त विनंती करते. वनवासातील कथित ‘दोष’ ती पतीसहवासामुळे गुणरूप मानते आणि सांगते की पतीवियोग तिच्यासाठी मृत्युसमान आहे; दाम्पत्याचे अविच्छेद्यत्व व ज्येष्ठांची आज्ञा पाळणे हाच तिचा धर्म आहे. रामाच्या सान्निध्यात ती स्वतःला पूर्ण सुरक्षित मानते—दैवी संकटांनाही भय नाही असे प्रतिपादन करते. ती श्रुती-परंपरेचा आधार देते—उदकपूर्वक विधीने दिलेली पत्नी मृत्यूनंतरही पतीचीच असते, म्हणून आपले नाते परलोकापर्यंत टिकते. पूर्वी एका ब्राह्मणाने व एका भिक्षुकी स्त्रीने आपण वनात राहू अशी भविष्यवाणी केली होती; ती नियती मानून सीता वनगमन स्वीकारते. शेवटी ती कठोर प्रतिज्ञा करते—जर मला सोबत नेले नाही तर विष, अग्नी किंवा जल यातून प्राणत्याग करीन. राम आत्मसंयमी असून निर्जन वनात तिला नेण्यास संमती देत नाही; वारंवार सांत्वन करून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो. सीतेचा शोक अश्रुधारेच्या जिवंत चित्रणातून तीव्रपणे दिसतो; दक्षिणी पाठात काही ठिकाणी श्लोकखंडांची पुनरावृत्ती आढळते, ज्यामुळे मुख्य प्रतिपादन अधिक दृढ होते।
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकांडातील ३०व्या सर्गात पती-पत्नीतील धर्मसंवाद सान्त्वना व प्रतिवादाच्या रूपाने उलगडतो. राम प्रथम सीतेला वनवासात सोबत येण्यापासून परावृत्त करू पाहतात; पण सीता ठामपणे सांगते की पतिव्रतधर्म हाच तिचा एकमेव आधार आहे आणि रामवियोग असह्य आहे. रामासह असताना वनातील कष्टही तिला सुखरूप वाटतात—धूळ चंदनासारखी, कुशतृण शय्येसारखे, आणि गोळा केलेली फळे अमृतासारखी. शेवटी ती कठोर निर्धार व्यक्त करते—परित्याग किंवा अयोध्येत शत्रूशक्तीच्या अधीन राहण्यापेक्षा मृत्यू श्रेष्ठ। यानंतर राम तिला आलिंगन देऊन धीर देतात व सांगतात की वनगमनाचे कारण पित्याची आज्ञा पाळणे आणि माता-पित्याच्या वचनाची पवित्रता हेच आहे. ते माता-पिता व गुरु यांना प्रत्यक्ष देव मानून त्यांच्या सेवेचे परम फल सांगतात. सीतेला सहधर्मचारिणी म्हणून स्वीकारून राम तयारीची आज्ञा देतात—दागिने, वस्त्रे, शय्या, रथ इत्यादी सेवकांना व ब्राह्मणांना दान करणे आणि भिक्षुक/संन्याशांना अन्न देणे. सीता आनंदाने आज्ञापालन करते; भावनिक वाद त्याग व धर्मसज्जतेत रूपांतरित होतो।
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
या सर्गात रामाच्या वनवासप्रस्थानाच्या पार्श्वभूमीवर धर्म-प्राधान्यांविषयी काटेकोर संवाद घडतो. लक्ष्मण आधीच येऊन राम–सीतेचा संवाद ऐकतो; शोकाने व्याकुळ होऊन तो रामचरणांना धरून अढळ प्रतिज्ञा करतो की तो रामाविना क्षणभरही राहणार नाही आणि वनातही सोबतच जाईल. तेव्हा राम व्यवहारधर्म सांगत त्याला थांबवू पाहतो—लक्ष्मणही गेला तर कौसल्या व सुमित्रेची सेवा-रक्षा कोण करील? दशरथ कामवश झाले आहेत आणि कैकेयीचा प्रभाव वाढला आहे; अशा अस्थिरतेत वृद्ध-सेवा/गुरुपूजा हेच श्रेष्ठ पुण्य, म्हणून लक्ष्मणाने मातांचे रक्षण करीत अयोध्येत राहावे. लक्ष्मण युक्तिवाद करतो—भरत रामतेज ओळखून कौसल्या-सुमित्रेचा यथोचित मान राखील; कौसल्येला सहस्र गावांचे भोग/उत्पन्न असल्याने तिचा निर्वाह सुरक्षित आहे; आणि माझा धर्म रामानुगमन हाच, त्यात अधर्म नाही. वनवासातही तो कार्यकारी मदत सुचवतो—शस्त्रसज्ज होऊन पुढे मार्ग दाखवणे, मूल-फळे गोळा करणे, आणि दिवस-रात्र जागरूक पहारा देणे. राम प्रसन्न होऊन वादातून तयारीकडे वळतो. तो लक्ष्मणाला सांगतो—मित्रांचा निरोप घेऊन वसिष्ठांच्या घरी ठेवलेली वरुणदत्त दिव्य आयुधसामग्री (धनुष्ये, कवचे, अक्षय बाणांचे तूणीर, सुवर्णमंडित खड्ग इ.) पूजून त्वरित घेऊन ये. लक्ष्मण ते कार्य पूर्ण करतो. शेवटी राम आज्ञा देतो की प्रस्थानापूर्वी वसिष्ठपुत्र सुयज्ञ व अन्य ब्राह्मणांना बोलावून विधी, दान व वितरण करावे—वनयात्रा दान-आचारधर्माने संयुक्त होऊन आरंभावी.
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
अयोध्याकांडातील बत्तीसाव्या सर्गात श्रीराम वनवासापूर्वी धर्मानुष्ठानाप्रमाणे आपली संपत्ती दानरूपाने वितरित करतात. लक्ष्मण रामांची शुभ आज्ञा घेऊन वेदपारंगत ब्राह्मण सुयज्ञ यांच्या घरी जाऊन त्यांना रामनिवासात आमंत्रित करतो. राम व सीता सुयज्ञांचा अग्निसमान पवित्र मान करून प्रदक्षिणा घालून आदरातिथ्य करतात. सीता आपले अलंकार व गृहातील मौल्यवान वस्तू विधिपूर्वक सुयज्ञांच्या कुटुंबाला अर्पण करते आणि राम हत्तींसह मोठी दाने अधिक देतात. यानंतर राम लक्ष्मणाला आदेश देतात—अगस्त्य व कौशिक यांसारख्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांचा, कौसल्येजवळ असलेल्या तैत्तिरीय आचार्यांचा, दीर्घकाळ सेवा करणाऱ्या जनांचा (उदा. सारथी चित्ररथ) तसेच वेदाध्ययन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांचा (काठ–कलाप, मेखलिन ब्रह्मचारी) यथोचित सन्मान व दान करावे. गायी, रत्नांनी भरलेली शकटे, बैल, वस्त्रे, रथ आणि सेवक इत्यादी देण्याचे निर्देश देऊन लक्ष्मण कुबेरासारखा धनवितरण करतो. राम पुढे सांगतात की परत येईपर्यंत राजप्रासादांचे रक्षण राहो आणि कोषागार उघडून आश्रित, दीन व गरीब यांनाही तृप्त करावे. शेवटी दरिद्री ब्राह्मण त्रिजट (गार्ग्य) पत्नीच्या प्रेरणेने मदतीस येतो. राम विनोदाने त्याची ताकद पाहण्यासाठी ‘दंड फेकून दानाची मर्यादा ठरव’ असे म्हणतात; मग त्याला धीर देऊन स्पष्ट करतात की आपली संपत्ती ब्राह्मणहितासाठीच आहे. अशा रीतीने दान पूर्ण होते आणि कोणताही ब्राह्मण, सेवक, गरीब किंवा भिक्षुक असंतुष्ट राहत नाही.
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
या सर्गात राम लक्ष्मण व सीतेसह ब्राह्मणांना दानधर्म करून, वनवासाला धर्म्य आचार व सामाजिक कर्तव्य म्हणून स्वीकारत दशरथांच्या भेटीस निघतो. सीता दोन्ही भावांच्या शस्त्रांना पुष्पमाळा अर्पण करते—हा गृह्य-पूज्य संकेत शस्त्रांना विजयासाठी नव्हे, कर्तव्यपालनासाठीची साधने असा पवित्र अर्थ देतो. नगरातील रस्ते जनसमुदायाने भरून अडतात; नागरिक छपरांवरून पाहतात—राम पायी चाललेला, छत्राविना—राजप्रथांचा हा उलटावा सर्वांना अस्वस्थ करतो. लोक म्हणतात, दशरथ जणू मोहग्रस्त होऊन वनवासाची आज्ञा देत आहेत; ज्याच्या सदाचाराने जग जिंकले असे मानले जाते त्या प्रिय पुत्राला राजा कसा निर्वासित करील? प्रजा रामाचे षड्गुण सांगते—अहिंसा, करुणा, विद्या, सदाचार, दम आणि आत्मसंयम—आणि त्याला धर्माचा सार, मानवतेचे मूळ मानते; समाज हा त्या मूळाचा शाखा-फलवत् विस्तार आहे. दुष्काळात जलचरांची तडफड व मुळापासून छाटलेल्या वृक्षाचा पडझड असा शोकाचा रूपकविस्तार होतो; अखेरीस ते घरदार सोडून रामाबरोबर वनात जाण्यास सिद्ध होतात, जणू नगर-वन यांची नैतिक भूमीरेषाच बदलते. राम हे आर्त शब्द ऐकूनही अढळ राहतो, राजवाड्यात प्रवेश करतो, खिन्न सुमंत्राला पाहतो आणि राजाला आपल्या आगमनाची वार्ता देण्यास सांगतो. अशा रीतीने तो संयम व कर्तव्यनिष्ठा राखून दशरथांसमोर जाण्याचा निर्धार टिकवतो।
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
या सर्गात राजवाड्यातील शिस्तबद्ध क्रम हळूहळू चेतनेच्या संकटात बदलतो. राम सुमंत्राला सांगतो की माझे आगमन दशरथांना कळव. सुमंत्र अंतःपुरात जाऊन शोकाने क्षीण झालेला राजा पाहतो; ग्रहणग्रस्त सूर्य, भस्माच्छादित अग्नी आणि आटलेला तलाव अशा उपमांनी त्याची अवस्था वर्णिली आहे. राजाज्ञेने सुमंत्र राण्यांना बोलावतो; कौसल्या मोठ्या परिजनवर्गासह येते—सामूहिक शोकाचे दृश्यचिन्ह म्हणून. मग दशरथ रामाला आत आणण्याची आज्ञा देतो. हात जोडून येणाऱ्या रामाला पाहताच दशरथ उठून धावत जातो, पण भेट होण्याआधीच मूर्च्छित होऊन पडतो. महालात स्त्रियांचा करुण विलाप आणि दागिन्यांची झंकार घुमते. राम, लक्ष्मण आणि सीता त्यांना उचलून शय्येवर ठेवतात; शुद्धीवर आल्यावर राम दंडकारण्यगमनाची परवानगी मागतो आणि लक्ष्मण व सीतेला सोबत येण्याची अनुमतीही विनवतो. सत्याच्या बंधनात अडकलेला आणि कैकेयीच्या दबावाखाली असलेला दशरथ उलटा उपाय सुचवतो—रामानेच राज्य घ्यावे, म्हणजे वचनातून सुटका होईल. राम हे नाकारून सत्याची पुनःप्रतिष्ठा करतो; राज्य व भोगांचा त्याग जाहीर करतो, वरदान पूर्ण पाळण्याचा आग्रह धरतो आणि भरताला राज्य देण्यास सांगतो. दशरथ कधी आशीर्वाद देतो, कधी विलंबासाठी विनवतो—किमान एक रात्र थांब अशी याचना करतो. राम म्हणतो, पिता देवांनाही देवतुल्य; माझा निश्चय अचल आहे आणि चौदा वर्षांनी मी परत येईन. शेवटी दशरथ पुन्हा रामाला आलिंगन देऊन मूर्च्छित होतो; कैकेयी वगळता राण्या आणि सुमंत्रही बेशुद्ध पडतात—सर्वत्रचा आक्रोश धर्मदुःखाची सामूहिक शोकांतिका उभी करतो।
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकांडातील ३५व्या सर्गात सुमंत्र राजसभेत अत्यंत शोक व क्रोधाने व्याकुळ होऊन बोलतो. दशरथांचा अंतःप्राय ओळखून तो कैकेयीच्या राम-वनवासाच्या हट्टाला सामोरा जातो. डोके हलवणे, वारंवार उसासे, मुठी आवळणे व दात खाणे—या देहचिन्हांनंतर तो “शब्दबाण” व “वज्रवाणी”सारख्या कठोर वचनांनी कैकेयीची निंदा करतो. तो म्हणतो—तुला भरताचे राज्य हवे असेल तरी प्रजा, ब्राह्मण व साधू तुला सोडून देतील; रामाला वनात पाठविल्यास सर्वत्र परिवाद पसरतील। सुमंत्र म्हणतो—आंब्याचे झाड तोडून निंब लावला तर गोडी येत नाही; दुधानेही निंब गोड होत नाही; निंबातून मध झरत नाही—अशा दृष्टांतांनी तो स्वभावदोष व अमर्यादा ओलांडण्याचे दुष्परिणाम सांगतो. कैकेयीच्या पित्याला पशुपक्ष्यांची भाषा समजण्याचा वर मिळाला होता—हा प्रसंग थोडक्यात सांगून तो तिच्या हट्टाचे कारण व परिणाम सूचित करतो. नंतर तो उपदेश करतो—राजाचे वचन मान, पतीची इच्छा पाळ, आणि ज्येष्ठ, उदार, कुशल, धर्मनिष्ठ व प्रजापालक अशा रामाला युवराज म्हणून प्रतिष्ठित कर; त्यामुळे दशरथ प्राचीन परंपरेनुसार पुढे निवृत्त होऊ शकतील। सर्गाच्या शेवटी कैकेयी बाह्यतः निर्विकारच राहते—धर्मसंकटात समजावणीची मर्यादा स्पष्ट होते।
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
अयोध्याकांडातील ३६व्या सर्गात राज्याभिषेकाचा संकटप्रसंग आता कार्यपद्धती आणि धर्मबुद्धी यांचा तीव्र संघर्ष बनतो. वरदानाच्या बंधनाने पीडित दशरथ अश्रूंनी व्याकुळ होऊन वारंवार सुमंत्राला हाक देतात आणि रामाच्या वनप्रवासासाठी सविस्तर व्यवस्था करण्याची आज्ञा देतात—चतुरंगिणी सेना, मौल्यवान धनसामग्री, सेवकवर्ग, रथ-गाड्या, शस्त्रास्त्रे, अरण्यमार्गदर्शक व शिकारी, इतकेच नव्हे तर कोष व धान्यागारातील सामग्रीही सोबत पाठवावी असे सांगतात. यानंतर कैकेयीची प्रतिक्रिया उभी राहते. दशरथ बोलत असतानाच तिला भय ग्रासते, कंठ दाटून येतो; ती म्हणते की प्रजा व समृद्धी रिकामी झालेल्या राज्याचा स्वीकार भरत करणार नाही. दशरथ तिच्या क्रौर्याचा धिक्कार करतात; पण कैकेयी वंशपरंपरेचा दाखला देत अधिक कठोर होते—सगराने ज्येष्ठ पुत्र असमंजसाला दूर केले, हा प्रसंग ती पुढे करते. तेव्हा वृद्ध मंत्री सिद्धार्थ असमंजसाच्या अपराधांचे वर्णन करतात—त्याने प्रजेच्या बालकांवर अत्याचार केले होते—आणि कैकेयीला आव्हान देतात: रामात खरा दोष असेल तर सांगा; अन्यथा निर्वासन अधर्म आहे, जो इंद्राची शोभाही जाळून टाकील. अखेरीस शोकाकुल दशरथ कैकेयीच्या ‘कुपथा’ला धारेवर धरून म्हणतात की ते राज्य व धन सोडून रामाच्या मागेच जातील; आणि नैतिक उपरोध व निराशेने कैकेयीला भरतासह राज्य ‘भोग’ करण्यास सांगून सर्ग समाप्त होतो.
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
अयोध्याकांडातील ३७व्या सर्गात राजवैभवातून तपस्वी शिस्तीकडे वनवासाचे प्रत्यक्ष रूपांतर ‘चीर’ धारणाच्या विधीने स्पष्ट होते. मंत्र्यांचा सल्ला ऐकून श्रीराम दशरथांना विनयाने सांगतात—भोग व आसक्तीचा त्याग केला असल्याने मला अनुयायी वा सैन्यप्रदर्शन नको; वनजीवनासाठी केवळ अत्यल्प आवश्यक साधनेच द्यावीत. कैकेयी निर्लज्जपणे सभेत चीरवस्त्रे आणून ती परिधान करण्याची आज्ञा देते; राम व लक्ष्मण उत्तम वस्त्रे काढून मुनिवेष धारण करतात. सीता मात्र रेशमी वस्त्रांतच असते; चीर पाहून ती संकोचते. कैकेयी तिला कुशतंतूची वस्त्रे देते; अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी व लज्जेने ती परिधान करण्याचा प्रयत्न करते, पण कौशल्य नसल्याने विचारते—वनातील ऋषी असे वस्त्र कसे परिधान करतात? तेव्हा श्रीराम स्वतः तिच्या रेशमावर चीर बांधून देतात. हे पाहून अंतःपुरातील स्त्रिया रडू लागतात व विनवणी करतात की सीतेला वनकष्टासाठी बाध्य करू नये. या विलापात वसिष्ठ येऊन कैकेयीला मर्यादाभंग व कपटासाठी कठोर शब्दांत धारेवर धरतात. सीतेचे जाणे आवश्यक नाही, ती तर रामाच्या सिंहासनासही योग्य आहे, असे ते सांगतात. तसेच, सीतेला बलपूर्वक पाठविल्यास नगर व राज्य रामामागे निघून जाईल आणि कैकेयीला रिकाम्या भूमीवर राज्य करावे लागेल, अशी चेतावणी देतात. तरीही सीता अढळ राहते—प्रिय पतीची सेवा व सहधर्मपालनासाठी स्वेच्छेने तपस्विनी जीवन स्वीकारते; हाच सर्गाचा धर्मार्थ आहे।
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
या सर्गात वनवासाचा क्षण लोकसाक्षी आणि पित्याच्या कोसळण्याने ठळक होतो. अयोध्येतील नागरिकांना ‘पतीने रक्षित’ सीतादेवीही वल्कले परिधान करताना दिसताच ते दाशरथावर आक्रोश करतात; राजवाड्यातील खाजगी निर्णय लोकधर्माच्या कसोटीवर सार्वजनिक नैतिक निंदेत बदलतो. त्या कोलाहलाने दशरथांचे अंतःकरण ढवळून निघते आणि जीवन व धर्मावरील त्यांचा विश्वास ढासळतो. मग दशरथ कैकेयीला धर्मयुक्त युक्तिवादाने सांगतात—जनकनंदिनी सीता निरपराध आहे, तिने कोणाचेही अहित केलेले नाही; तिला तपस्विनीचे वेष देणे अयोग्य आहे. ती रामासोबत जाणारच असेल तर अलंकार व आवश्यक वस्तूंनी युक्त होऊन जाऊ दे—हीच त्यांच्या प्रतिज्ञेची मर्यादा; सध्याची क्रूरता वेगळी आहे. “सीतेचा अपराध काय?” असे विचारून ते रामाच्या वनवासापलीकडे आणखी ‘घोर पाप’ करू नकोस असे धिक्कारतात; शोकाला अंत न दिसल्याने ते भूमीवर कोसळतात. राम प्रस्थानास सिद्ध होत पुन्हा वळून पित्याला उपदेश करतो—वृद्धा, यशस्विनी आणि राजाला दोष न देणारी कौसल्या हिचा मान राखा व तिचे रक्षण करा, जेणेकरून विरह सहन करून ती जगेल आणि पुत्रशोकाने जळून जाऊ नये. अशा रीतीने लोकनीती, राजधर्मातील प्रतिज्ञा-करुणेचा संघर्ष आणि पुत्रधर्म—परित्यक्तेची काळजी—हे तिन्ही पैलू येथे एकत्र दिसतात.
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
रामाने तापसवेष धारण करताच अंतःपुरात व राजकार्यात जे तात्काळ परिणाम घडतात, त्याचे वर्णन या सर्गात आहे. दशरथ व राण्या शोकाने कोसळतात; राजा दुःखाने व्याकुळ होऊन रामाकडे पाहू शकत नाही, उत्तरही देऊ शकत नाही. थोडा सावरल्यावर तो कर्मफलाची अनिवार्यता विलापतो आणि कैकेयीच्या युक्तीने निर्माण झालेल्या यातनेचा धिक्कार करतो. मग सुमंत्राला आज्ञा देतो—उत्तम अश्वांनी युक्त रथ तत्काळ सज्ज कर आणि रामाला नगरसीमेपलीकडेपर्यंत पोहोचव. यानंतर दरबारी व्यवस्था पुढे सरकते. राजा कोशाधिकारी बोलावून सीतेच्या वनवासकाळासाठी आवश्यक धन-सामग्री देण्याचा आदेश देतो; अलंकार व वस्त्रे आणली जातात. सीता दिव्य अलंकारांनी उजळून पहाटेच्या प्रभेसारखी राजप्रासादाला प्रकाशमान करते. कौसल्या व सीता यांच्यात धर्मसंवाद होतो. कौसल्या पतिव्रता-धर्म सांगून सावध करते—विपत्तीत पतीचा त्याग करू नये; सीता हात जोडून चंचल आचरणाशी तुलना नाकारते आणि ठामपणे म्हणते—पती हाच स्त्रीचा दैवत. पुढे राम कौसल्येला सांत्वन देत चौदा वर्षांची निश्चित मुदत स्मरण करून देतो आणि अनाहूत कठोर शब्द झाले असतील तर सर्व राण्यांची क्षमा मागतो. जिथे पूर्वी वाद्यांचा मंगलनाद होता, तिथे आता सामूहिक आक्रोश भरून राहतो; अयोध्या अभिषेकाच्या आशेपासून शोकसंस्काराच्या अवस्थेकडे वळते।
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
या सर्गात राम-सीता-लक्ष्मण यांच्या अयोध्येतून प्रस्थानाची विधिपूर्वक व करुण घडी वर्णिली आहे. तिघेही कृताञ्जली होऊन राजा दशरथांचे चरण स्पर्श करतात, प्रदक्षिणा घालतात आणि शोकाकुल पित्याला प्रणाम करून निरोप घेतात. नंतर राम कौसल्येला वंदन करतात; लक्ष्मणही कौसल्या व आपली माता सुमित्रा यांना नमस्कार करतो. सुमित्रा लक्ष्मणाला उपदेश देते—वनवास हा राजधर्माचाच प्रवाह मान; रामाला पित्याप्रमाणे (दशरथासारखे), सीतेला मातेसारखे आणि वनाला अयोध्येसारखे समजून सेवा कर—हीच निर्वासनाची धर्मरचना. सुमंत्र नम्रतेने रामाला रथारोहणाची विनंती करतो आणि चौदा वर्षांची गणना सुरू झाली आहे असे स्मरण करून देतो. दशरथ वस्त्रे, अलंकार तसेच शस्त्र-कवचादी रथात ठेववतो. रथ निघताच अयोध्येची प्रजा लोटून मागे धावते, रथाच्या बाजूंना धरून हळू चालण्याची याचना करते—राममुखाचे दर्शन टिकावे म्हणून. घंटानाद, घोडे-हत्तींचा गजर हे सर्व नगराच्या सामूहिक शोकाचे स्वर बनतात. दशरथ राहुग्रस्त पूर्णचंद्रासारखा अंतःकरणाने ढळून पडतो; लोक आक्रोश करतात आणि कौसल्या रथामागे धावते. माता-पित्याचे दुःख न सहन होऊन राम वारंवार मागे पाहतो, तरी सारथ्याला वेगाने नेण्याची आज्ञा देतो. ‘थांबा’—राजाची हाक आणि ‘चला’—रामाची आज्ञा यांत सापडून सुमंत्र रामाचेच वचन पाळतो; नंतर उलाहना मिळाल्यावर ‘ऐकू आले नाही’ असे सांगतो, कारण वेदना लांबवणे अधर्म्य मानले जाते. शेवटी मंत्री राजाला समजावतात—ज्यांना परत यावे असे वाटते त्यांच्या मागे फार दूर जाऊ नये; दशरथ घामाघूम व शोकविह्वळ होऊन पुत्राकडे पाहत उभा राहतो।
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
या सर्गात रामाच्या प्रस्थानाचा तात्काळ परिणाम अयोध्या आणि विश्वप्रकृतीवर कसा उमटतो, हे वर्णिले आहे. राम हात जोडून निघताच अंतःपुरातून करुण आक्रोश उठतो; तो ऐकून विरहाने दग्ध झालेला दशरथ अधिकच शोकात बुडतो. हा शोक राजवाड्यापुरता न राहता संपूर्ण नगरजीवन विस्कळीत करतो—अग्निहोत्र पेटत नाही, स्वयंपाक थांबतो, नित्यकर्मे व कर्तव्ये शिथिल होतात. पशुही व्याकुळ—हत्ती अन्न टाकतात, गायी दूध देत नाहीत; नातेसंबंध सैल होऊन सर्वांचे चित्त फक्त रामाकडेच लागते. यानंतर घोर अपशकुनांची मालिका येते—नक्षत्रांचे तेज कमी होते, ग्रह म्लान होतात, विशाखा धुरकट दिसते, चंद्राजवळ क्रूर ग्रह एकत्र येतात आणि दिशा अंधाराने झाकल्यासारख्या भासतात. धर्मरक्षक रामाच्या अभावाने अयोध्या इंद्रविहीन पृथ्वीसारखी ‘कंपित’ होते—व्यक्तिगत दुःखातून हा सर्ग धर्मव्यवस्थेच्या व्यत्ययाचे वैश्विक चित्र उभे करतो.
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
राम निघून गेल्यानंतर दशरथांची नजर निघत्या रथावरच खिळून राहते. धुळीचा ढग दिसेपर्यंत ते डोळे हटवत नाहीत; धूळही नाहीशी होताच ते शोकाने व्याकुळ होऊन जमिनीवर कोसळतात. कौसल्या धुळीने माखलेल्या राजाला उचलून राजवाड्याकडे नेतात. पश्चात्तापाने त्यांचे अंतःकरण अधिकच जळते—जणू ब्राह्मणवधाचा दोष लागला आहे किंवा अग्नीचा स्पर्श झाला आहे; त्यांचे मुख ग्रहणग्रस्त सूर्याप्रमाणे निस्तेज होते. ‘आता फक्त खुरांच्या पाऊलखुणा उरल्या, राम दिसत नाही’ असे ते विलाप करतात. चंदन, मऊ आसन-शय्येची सवय असलेल्या रामाला ते वृक्षाच्या मुळाशी झोपलेला, लाकूड किंवा दगड उशी करून घेतलेला असे कल्पितात; सीतेचा वन-अपरिचय आणि वन्य गर्जनांमुळे होणारी भीतीही त्यांच्या मनात येते. याच वेळी ते कैकेयीचा तीव्र धिक्कार करतात—तिचा स्पर्श नाकारून विवाहबंधही तोडल्यासारखे बोलतात आणि भरताच्या पिंडदानाविषयी कटु इच्छा व्यक्त करतात. नागरिकांनी वेढलेल्या अवस्थेत ते अशुभ शांत झालेल्या अयोध्येत प्रवेश करतात आणि राम-सीता-लक्ष्मणविरहित राजभवन पाहतात. गळा दाटून आल्यावर सेवकांना म्हणतात—मला कौसल्येकडे घेऊन चला, तीच आता एकमेव आधार. मध्यरात्री मृत्यूसारख्या नीरव अंधारात ते कबूल करतात की दृष्टी अजूनही रामामागेच जाते, कौसल्याही स्पष्ट दिसत नाही; कौसल्या जवळ बसून उसासे टाकत विलाप करतात.
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकांडातील ४३व्या सर्गात शोकाकुल कौसल्या शारीरिक‑मानसिक थकव्याने खंगलेल्या दशरथाजवळ विलाप करते. ती कैकेयीच्या वर्तनाचे सर्परूपकाने वर्णन करते—कुटिल चाल, सोडलेले विष आणि घरातच शत्रूची उपस्थिती—आणि राजकीय अन्यायाला नैतिक‑प्रतीकात्मक संकट म्हणून उभे करते. त्यानंतर ती आरोपापासून पुढे जाऊन भविष्याची भीती व्यक्त करते—सुखासीन राम, सीता व लक्ष्मण वनात जातील; राजवैभवापासून वंचित होऊन फल‑मूळांवर जगतील आणि अपरिचित क्लेश सहन करतील. मग “कधी…?” या पुनरुक्तीने ती रामाच्या परतण्याचे दृश्य रंगवते—ध्वजांनी सजलेली आनंदित अयोध्या, राजमार्गावर लोकांनी लाजांचा वर्षाव करणे, आणि बंधूंचा शस्त्रे व शुभ अलंकारांसह नगरप्रवेश. मातृहृदयाची पराकाष्ठा अशी की राम लहान बाळासारखा खेळत परत यावा—ही आशा तिच्या वर्तमान निराशेशी तीव्र विरोधात उभी राहते. शेवटी ती कर्मदोषाने स्वतःलाच दोष देते—पूर्वजन्मी गायी‑वासरांवर केलेल्या अपराधाचा उल्लेख करते—आणि एकुलत्या पुत्राचे दर्शन नसता जीवन असह्य असल्याचे म्हणते. तिचा शोक दावानलासारखा, ग्रीष्मसूर्यासारखा सर्व अंतःकरण जाळणारा आहे।
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
अयोध्याकांडातील ४४व्या सर्गात वनवासासाठी निघून गेलेल्या श्रीरामामुळे शोकाकुल झालेल्या कौसल्येला राणी सुमित्रा धीर देते. ती म्हणते की विलाप निरर्थक आहे—राम धर्मनिष्ठ आहेत, ते दशरथांची सत्यप्रतिज्ञा पाळत आहेत, आणि ज्ञानीजनांचा सदाचार परलोकातही फल देतो. लक्ष्मणाचे श्रेष्ठ साहचर्य व युद्धसज्जता, सीतेने स्वेच्छेने कष्ट वाटून घेणे, तसेच वारा-चंद्र-सूर्य इत्यादी निसर्गतत्त्वेही रामाची सेवा करतील—अशा अनेक आश्वासनांनी ती कौसल्येचा विश्वास दृढ करते. पुढे सुमित्रा रामाचे अजेयत्व व अधिकार स्पष्ट करते—विश्वामित्रांकडून मिळालेली दिव्यास्त्रे, बाणाच्या आवाक्यातच शत्रूंचा नाश, आणि निश्चितच भविष्यात परत येऊन राज्याभिषेक होणे। ती वारंवार पुनर्मिलनाचे चित्र उभे करते—राम येऊन मातेस चरणी वंदन करतील, शोकाश्रू आनंदाश्रूंमध्ये बदलतील. हे ऐकून कौसल्येचा शोक तत्क्षणी विरतो, जसा शरदऋतूतील पातळ ढग विरून जातो।
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
अयोध्याकांडातील ४५व्या सर्गात राम वनवासासाठी निघताना प्रजा आणि यज्ञसमाजाची प्रतिक्रिया वर्णिली आहे. अयोध्यावासी अपार भक्तीने रामाच्या रथामागे चालत राहतात; राजपक्ष व मित्र त्यांना बळाने परत पाठवू पाहतात, तरीही लोक मागे हटत नाहीत. तेव्हा राम पित्याप्रमाणे स्नेहाने त्यांना समजावतो—भरतावर निष्ठा ठेवा, राजाज्ञेचे पालन करा, कारण नगराची स्थिरता राखणे हेही धर्माचेच अंग आहे. पण रामाची अढळ धर्मनिष्ठा पाहूनच प्रजेला त्याच्या राज्याभिषेकाची आस अधिक तीव्र होते. दूरून वृद्ध ब्राह्मण—ज्ञान, वय आणि तपोतेजाने ज्येष्ठ—विलाप करतात आणि घोड्यांनाही विनवतात की परत फिरा; शुद्ध संकल्पाच्या स्वामीला वनाकडे नव्हे, नगराकडे नेले पाहिजे, असे ते म्हणतात. करुणेने द्रवून राम रथातून उतरतो आणि सीता-लक्ष्मणासह पायी चालू लागतो, जेणेकरून ब्राह्मण मागे राहू नयेत. ब्राह्मण पुढे सांगतात की संपूर्ण ब्राह्मणवर्ग खांद्यावर पवित्र अग्नी धारण करून रामामागे येत आहे; वाजपेयानंतर प्राप्त छत्रांनी ते छाया देतात आणि आपला निश्चय अटल असल्याचे जाहीर करतात—रामच जर धर्माकडे दुर्लक्ष करील तर धर्ममार्ग उरेल तरी काय? अपूर्ण यज्ञ, सर्व प्राण्यांची भक्ती, वृक्ष-पक्ष्यांचाही अनुराग यांची आठवण करून ते रामाला परत येण्याची विनंती करतात. तामसा नदी जणू प्रतीकात्मकरीत्या त्याला थांबवत असल्यासारखी दिसते; तिच्या तीरावर सुमंत्र घोड्यांची सेवा करतो—नगर आणि वन यांच्या मधील सीमारेषेवरील एक विराम तेथे सूचित होतो.
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकांडातील ४६व्या सर्गात वनवासाची पहिली रात्र शिस्तबद्ध व विचारपूर्वक रीतीने नगरातून अरण्याकडे होणाऱ्या संक्रमणासारखी उभी राहते. श्रीराम तमसा नदीच्या रम्य तीरावर निवास करतात, लक्ष्मणाला शांतपणे मार्गदर्शन करतात आणि वनातील फलमूल उपलब्ध असतानाही केवळ जलाहार स्वीकारून स्वेच्छेने तपोवृत्तीचा संयम दर्शवितात. सुमंत्र घोड्यांची सेवा करतो, संध्योपासना करतो व नदीकाठी पानांची शय्या तयार करतो; राम सीता व लक्ष्मणासह विश्रांती घेतात, तर लक्ष्मण पहाटेपर्यंत जागरण करून सुमंत्राला रामगुणांचे वर्णन करीत राहतो. पहाटे राम झाडांखाली झोपलेल्या नागरिकांना पाहून त्यांच्या भक्तीला स्वतःला त्रास देणारा निर्धार मानतात आणि राजधर्म सांगतात—प्रजेला दुःखातून मुक्त करणे हे कर्तव्य; राजकुमाराच्या संकटामुळे तिला भारावून टाकणे नव्हे. म्हणून ते सर्व झोपेत असतानाच गुप्त प्रस्थानाचा उपाय ठरवतात. पाठलाग टाळण्यासाठी राम सुमंत्राला युक्ती सांगतात—रथ प्रथम थोडा उत्तर दिशेला नेऊन मग वळसा घालून मार्ग बदल, म्हणजे पौर गोंधळतील. त्यानंतर ते युक्त रथात बसून वेगवान प्रवाह व भोवऱ्यांनी युक्त तमसा पार करतात आणि ‘काटेरहित’ शुभ राजमार्ग धरून तपोवनाकडे निघतात—वनवास हा धर्मनिश्चय आणि सुयोग्य व्यवस्था, दोन्ही असल्याचे सूचित करत.
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
पहाटे अयोध्येतील पौरांना कळते की श्रीराम आता दिसत नाहीत. ते मनाने स्तब्ध होतात; शोक असा दाटतो की कर्तृत्वबुद्धी आणि ओळखीची जाणीवही जणू हरपते. ते इकडे-तिकडे रामांचे काही चिन्ह शोधतात, जागरूकता बोथट करणाऱ्या निद्रेची निंदा करतात आणि सामूहिक विलाप करतात—राम पित्याप्रमाणे रक्षक; त्यांच्या वियोगाने जीवन निरर्थक होते. विलाप वाढत वाढत टोकाला जातो—मृत्यू किंवा आत्मदाह यांसारखे अत्यंत प्रस्तावही ते मांडतात, कारण नगराच्या धर्मकेंद्रापासून दूर होणे त्यांना अस्तित्वाचा प्रश्न वाटतो. रथाच्या चाकांच्या खुणा धरून ते थोडे पुढे जातात, पण मार्ग हरवतो; रथमर्गाचा लोप हा दैवाच्या अडथळ्याचे ठोस प्रतीक ठरतो. थकून ते परत अयोध्येत येतात; समृद्ध घरांतही कष्टाने प्रवेश करतात आणि शोकामुळे आपल्या नातलगांनाही ओळखू शकत नाहीत. शेवटी उपमांच्या थरांतून अयोध्येची रिक्तता दाखवली जाते—गरुडामुळे सर्पशून्य झालेली नदी, चंद्रहीन आकाश आणि जलहीन समुद्र यांसारखी रामविहीन अयोध्या; राजकीय अभावाला जणू विश्वव्यापी वंचनेचे रूप दिले जाते.
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
या सर्गात रामामागे जाऊन परतलेल्या अयोध्यावासीयांचा सामूहिक शोक हृदयस्पर्शी रीतीने वर्णिला आहे. अश्रूंनी डोळे झाकलेले, जणू प्राण निघून जात आहेत असे, ते मृत्यूचीच इच्छा करीत असल्यासारखे दिसतात. घराघरांत रडारड; स्त्रिया तीक्ष्ण वचनांनी पतींना धारेवर धरतात; व्यापार, स्वयंपाक, उत्सव आणि प्रसूतीचा आनंदही निरर्थक ठरतो. याच वेळी रामासोबत गेलेल्यांचे—सीतेसह लक्ष्मणाचे—महत्त्व उलगडते आणि निसर्गालाच जणू अतिथिसत्कार करणारे राज्य मानले जाते: वन, नद्या, पर्वत, फुललेली झाडे व धबधबे रामाचा प्रिय अतिथीप्रमाणे सन्मान करतील, ऋतुबाह्य फुले व निर्मळ जल अर्पण करतील. स्त्रिया सीतेची सेवा आणि पुरुष रामाची सेवा अशी विभागणी सुचवून वनवासालाही चालते-फिरते सेवासमुदायाचे रूप देतात. पुढे नागरिक कैकेयीच्या अधर्मयुक्त निर्णयाची निंदा करतात, नेतृत्वहीन राज्याच्या विनाशाची भीती व्यक्त करतात आणि दशरथाच्या मृत्यूची व त्यानंतरच्या विलापाची कल्पना करतात. रामाच्या गुणांचे संक्षिप्त स्तवन येते. संध्याकाळ होताच यज्ञाग्नी व शास्त्रपाठ थांबतात, बाजारपेठा बंद पडतात; अयोध्या नक्षत्रहीन अंधारात, क्षीण जलसमुद्रासारखी ओसाड—धर्मक्षयाचे नगररूपक—दिसू लागते.
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
या सर्गात रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात रामाची वेगवान वाटचाल वर्णिली आहे. तो दशरथाची आज्ञा स्मरून वनवासाला केवळ निर्वासन न मानता, स्वतःहून स्वीकारलेले धर्मव्रत म्हणून दृढ करतो. पहाटे शुभ प्रातःसंध्येचे पूजन करून तो कोसलाच्या सीमेपर्यंत पोहोचून ती ओलांडतो; मार्गात ग्रामस्थांची चर्चा त्याच्या कानावर येते—दशरथाचा कामवश निर्णय आणि कैकेयीचा मर्यादाभंग यांची ते निंदा करतात. ही जनवाणी राजकुलाच्या आचरणाचे बाह्य नैतिक परीक्षण ठरते. यानंतर प्रवासाचा तपशील येतो. राम पवित्र वेदाश्रुती नदी पार करून दक्षिण दिशेस, अगस्त्याशी संबंधित प्रदेशाकडे निघतो; दीर्घ प्रवासानंतर थंड पाण्याची गोमती (चिखलट काठ, चरणारी गुरे) ओलांडतो आणि मग मोर व हंसांच्या निनादाने नादमय स्यन्दिका नदीही पार करतो. राम सीतेला मनूने इक्ष्वाकुला दिल्या असे परंपरेत मानल्या जाणाऱ्या विस्तीर्ण भूमी दाखवतो; त्यामुळे राजभूगोल व वंशस्मृती एकत्र गुंफली जाते. तो वारंवार सारथ्याला “सूत” म्हणत हंसमत्त स्वरात मधुर वचन बोलतो, सरयूच्या फुललेल्या उपवनांत परतण्याची ओढ व्यक्त करतो आणि राजर्षींची मृगया-विहार परंपरा सुखद असली तरी ती आपली मुख्य इच्छा नाही असे सांगून क्षात्रसंस्कृती व संयम यांचा समतोल राखतो.
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
अयोध्याकांडातील पन्नासाव्या सर्गात राम समृद्ध कोसलप्रदेश ओलांडून अयोध्येकडे तोंड करून नगराला व त्याच्या रक्षक देवतांना विधिपूर्वक निरोप देतो. लोकसमुदाय शोकाकुल होऊन त्याच्यामागे दूरवर चालत जातो; राम दृष्टीआड गेल्यावर ते विलाप करतात. यानंतर कोसलची मंगलसमृद्धी अलंकारिक वर्णनाने उलगडते—यूप, चैत्य इत्यादी धर्मचिन्हे, शेतीची विपुलता, निर्भय नागरी जीवन आणि वेदपठणाचा निनाद; यांतून सुशासन हे संस्कृतीसमृद्धीचे पोषक पर्यावरण असल्याचे सूचित होते. पुढे राम गंगेचे दर्शन करतो—फेन जणू हास्य, जलधारा जणू वेण्या अशा उपमांनी, तसेच विष्णुपादोत्पत्ती, शिवजटाधारण आणि भागीरथतप यांची आठवण करून तिची पवित्रता व सीमाभाव अधोरेखित होतो. शृंगिबेरपुरास येऊन राम इंगुदी वृक्षाजवळ मुक्काम ठरवतो. निषादराज गुह स्नेहाने येऊन अतिथिसत्कार करतो व आपले राज्यही अर्पण करतो; राम तपस्वीधर्माप्रमाणे दान-उपहार नाकारून फक्त दशरथाच्या घोड्यांसाठी चारा व पाणी मागतो. रात्रभर गुह जागता पहारा देतो—मैत्री, संयम आणि अरण्यसीमेवरील रक्षणकर्तव्य यांचा आदर्श प्रकट होतो।
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
अयोध्याकाण्डातील एक्कावन्नावा सर्ग हा नदीकाठीच्या निर्वासित छावणीतील रात्रदृश्य आहे—रक्षण आणि शोक यांचा संगम. रामाच्या सुरक्षिततेसाठी जागरण करणाऱ्या लक्ष्मणाची अनिद्रा पाहून निषादराज गुह द्रवतो; तो सज्ज शय्या देऊ करतो आणि आपल्या बांधवांसह शस्त्रधारी होऊन रात्रभर पहारा देण्याची प्रतिज्ञा करतो—सौहृद हे धर्मकर्तव्य आहे असे तो मानतो. पण लक्ष्मण सुखस्वीकार नाकारतात; “रामाहून मला कोणी प्रिय नाही; राम सीतेसह कुशशय्येवर शयन करीत असताना मला निद्रा वा भोग कसे शक्य?” असे ते ठाम सांगतात. यानंतर लक्ष्मणाचा विलाप राजधर्म-नीतीच्या चिंतेत बदलतो. अभिषेकाची इच्छा अपूर्ण राहिल्याने दशरथांचा प्राणांत होईल, कौसल्या कोसळतील, आणि शोकक्लांत अयोध्येचा नगरनादही शांत होईल, अशी ते भीती व्यक्त करतात. मध्येच अयोध्येची पूर्वसमृद्धी, उत्सवमय वैभव व सुव्यवस्था यांचे संक्षिप्त चित्र उभे करून ते येणाऱ्या विरहदुःखाला अधिक तीव्र करतात. रात्र लक्ष्मणाच्या शोकातच सरते; लोकहितासाठी सांगितलेले त्यांचे सत्य वचन ऐकून गुहही सामायिक दुःखाने अश्रू ढाळतो—मैत्री येथे सामुदायिक करुणा व धर्मसौहार्दाचे माध्यम ठरते।
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
पहाटे श्रीराम गंगातीराकडे प्रस्थान करतात आणि लक्ष्मण, सीता व सेवकांना विधिवत् सूचना देऊन प्रवासाचा क्रम स्पष्ट करतात। ते सुमंत्राला करुणेने पण दृढपणे परत पाठवून सांगतात—दशरथांची सेवा निष्काळजीपणे होऊ नये, भरताला त्वरित बोलवावे, सर्व राण्यांशी समतेने वागावे आणि विशेषतः कौसल्येचा मान-सन्मान राखावा। सुमंत्र शोकाकुल होऊन रिकाम्या रथामुळे अयोध्येचे दुःख डोळ्यांसमोर आणतो व वनवासीयांसोबत जाण्याची परवानगी मागतो; आत्मदहनाचीही भाषा करतो। राम राजधर्मयुक्त विचारांनी त्याला थांबवतात आणि कैकेयीला वनवास खरा आहे याची खात्री व्हावी म्हणून सुमंत्राचे परतणे आवश्यक आहे असे सांगतात। गुह नौका देतो। राम आश्रमजीवनास अनुरूप व्रत स्वीकारून वडाच्या दुधाने जटा धारण करतात; लक्ष्मणही तसेच करतो। ते वेगवान प्रवाहाची गंगा पार करतात; सीता नदीला व्रत-प्रार्थना करून म्हणते—कुशल परतल्यावर मी तुझे पूजन करीन। दक्षिण तीरावर पोहोचल्यावर राम संरक्षण-क्रम ठरवतात—पुढे लक्ष्मण, मध्ये सीता, मागे राम—यातून वनप्रवासातील शिस्त, नीती आणि परस्पर रक्षणधर्म प्रकट होतो।
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
या सर्गात निर्वासित जीवनाची पहिली रात्र दाखविली आहे. वस्तीपासून दूर एका वृक्षाजवळ पोहोचून श्रीराम पश्चिम संध्यावंदन करतात आणि सीतेच्या योगक्षेमासाठी लक्ष्मणाला रात्रभर जागरण करण्यास सांगतात. राजवैभवाला योग्य असूनही राम भूमीवर शयन करतात व अयोध्येचे स्मरण करून दशरथांचे दुःख, कैकेयीची कामलालसा आणि पुढे भरत एकछत्री अधिपती होण्याची शक्यता यांचा विचार करतात. राम राजधर्माचा बोध देतात—काम जेव्हा अर्थ व धर्मावर मात करतो, तेव्हा राजा लवकर पतन पावतो; धर्म सोडून भोगात आसक्त झालेला नृप दशरथाप्रमाणे विनाशाला सामोरा जातो. पुढे कौसल्या व सुमित्रेच्या दुःखाची चिंता करून ते व्याकुळ होतात; मातांचे रक्षण करण्यासाठी लक्ष्मणाने परत जावे असा प्रस्ताव मांडतात आणि कौसल्येला फलप्राप्तीच्या क्षणी शोक देण्याचे आत्मदोषारोप करतात. अखेरीस संयमनीती सांगत राम म्हणतात—बाणांनी अयोध्या व पृथ्वीही जिंकण्याची क्षमता असूनही ते निरर्थक बलप्रदर्शन करणार नाहीत; अधर्मभय व परलोकचिंतेमुळे राज्याभिषेकही नको असे ठरवतात. अश्रूंनी मौन झालेल्या रामांना लक्ष्मण निष्ठेने धीर देतो—रामांशिवाय अयोध्या चंद्रहीन रात्र आहे; तो आणि सीता रामांपासून वेगळे राहू शकत नाहीत. मग तिघे न्यग्रोधाखाली तयार केलेल्या शय्येवर विसावतात; वनधर्म पाळून पूर्ण वनवासात साथ देण्याचा लक्ष्मणाचा निश्चय राम स्वीकारतात, आणि दोघे भाऊ निर्जन वनात सिंहांसारखे निर्भय राहतात।
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
सर्ग ५४ मध्ये प्रयागातील गंगा-यमुना संगमप्रदेशात प्रवासातून आश्रमसंवादाकडे कथा वळते. एका विशाल वृक्षाखाली शुभ रात्र घालवून राम, सीता व लक्ष्मण विस्तीर्ण वन पार करून संगमाकडे निघतात; अपरिचित पण मोहक प्रदेश पाहतात. यज्ञधूर दिसताच जवळ तपोवन असावे असा अंदाज करून संध्याकाळी भरद्वाज ऋषींच्या आश्रमात पोहोचतात. ते आधी दूरून नम्रतेने थांबतात, मग आत जाऊन संयमी, अग्निहोत्रनिष्ठ व दिव्यदर्शी मुनिंना प्रणाम करतात. राम आपला परिचय देऊन सीता-लक्ष्मणाची ओळख करून देतो आणि पितृआज्ञेने आलेल्या वनवासाचे कारण सांगतो. धर्मानुसार मूल-फळांवर निर्वाह करून वनात राहण्याचा संकल्प व्यक्त करतो. भरद्वाज अतिथिधर्म पाळून अर्घ्य, पाद्य, जल, अन्न व निवासाची व्यवस्था करून सत्कार करतात; शिष्य, तपस्वी आणि वन्य प्राण्यांनी भरलेले आश्रमाचे पवित्र वातावरण दिसते. संवादात ऋषी संगमाजवळच सुखाने वास करण्याचा सल्ला देतात; पण राम जवळच्या वस्तीमुळे लोकांची वर्दळ होईल आणि सीतेस एकांत-सुख लाभावे म्हणून अधिक निर्जन स्थळ मागतो. तेव्हा भरद्वाज दहा कोसांवरचा प्रसिद्ध चित्रकूट पर्वत सुचवतात—त्याची पवित्रता, नैसर्गिक समृद्धी व मन उन्नत करणारे दर्शन यांची प्रशंसा करतात. पहाटे प्रस्थानाची अनुमती देऊन चित्रकूटच त्यांच्या वनवासासाठी योग्य ठिकाण आहे असे पुन्हा सांगतात.
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
भरद्वाजांच्या आश्रमात रात्र काढून सकाळी राम-लक्ष्मणांनी सीतेसह मुनींना प्रणाम केला. भरद्वाजांनी चित्रकूटाकडे जाण्याचा नेमका मार्ग सांगितला—गंगा-यमुनेच्या संगमापर्यंत जावे, पश्चिमेकडे वाहणाऱ्या कालिंदी (यमुना) नदीच्या काठाने पुढे जावे, एका प्राचीन तीर्थघाटाशी पोहोचून लाकडांचा तराफा बांधून नदी पार करावी. तसेच सिद्धांच्या सान्निध्याने पावन झालेला एक विशाल वटवृक्ष दाखवून तेथे सीतेने मंगल-आवाहन व प्रार्थना करावी असे सांगितले. यानंतर दोन्ही भावांनी ओंडके बांधून, बांबू पसरून व उशीराने आच्छादून मोठा तराफा तयार केला; लक्ष्मणाने सीतेसाठी सुखासन मांडले. रामाने लज्जित सीतेला आधार देऊन तराफ्यावर बसवले आणि वस्त्रे, अलंकार, उपकरणे व शस्त्रेही ठेवली. प्रवाहाच्या मध्यभागी सीतेने नदीला नमस्कार करून सुरक्षित परतल्यावर पूजन करण्याचा संकल्प केला; मग ते दक्षिण तीरावर उतरले. तीरावर सीतेने वटवृक्षाची प्रदक्षिणा करून रामाचे व्रत सफल व्हावे आणि कौसल्या-सुमित्रांशी पुनर्मिलन व्हावे अशी प्रार्थना केली. पुढे रामाने लक्ष्मणाला सांगितले—सीतेला पुढे घेऊन चाल, मी शस्त्रांसह मागून येईन; आणि तिचे वनस्पतीविषयक कुतूहलही पूर्ण कर. यमुनेच्या सौंदर्याने सीता आनंदित झाली; दोघांनी वन्य फळ-मुळे गोळा करून नदीकाठी निवासास योग्य स्थान निवडले.
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
रात्र संपल्यावर श्रीराम सौम्यपणे लक्ष्मणाला जागवून वनातील मंगल ध्वनींमध्ये प्रस्थानाची वेळ सूचित करतात. मग मुनी (भारद्वाज) यांनी दाखविलेल्या मार्गाने ते चित्रकूटाकडे निघतात. वाटेत राम सीतेला ऋतुसौंदर्याने नटलेले वन दाखवतात—फुललेली झाडे, मधमाश्यांचे पोळे, पक्षी आणि हत्ती—आणि हे वन आश्रयही आहे व संयमित तपोवासासाठी योग्यही आहे असे सांगतात. चित्रकूटास पोहोचल्यावर राम त्या पर्वताला निवासयोग्य मानतात; कारण तेथे जल, कंदमुळे-फळे मुबलक आहेत आणि महर्षींचा वास आहे. ते वाल्मीकींच्या आश्रमात जाऊन प्रणाम करतात; ऋषी त्यांचे आदराने स्वागत करून आसन देतात. यानंतर राम लक्ष्मणाला मजबूत पर्णशाळा उभारण्याची आज्ञा देतात. पर्णशाळा पूर्ण झाल्यावर राम वास्तु-शमन विधी करतात—हरिणमांसाचे नैवेद्य, मंत्रजप, स्नान, तसेच विश्वदेव, रुद्र, विष्णु इत्यादी देवांना बलिदान. वेदी व अग्निस्थान स्थापून वन्य अर्पणांनी वनदेवता व भूतगणांना तृप्त करतात. शेवटी तिघेही एकत्र कुटीत प्रवेश करतात—जणू देव सुदर्मा सभेत प्रवेश करीत आहेत—आणि समृद्ध अरण्यात शांतपणे निवास करतात।
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
या सर्गात गंगातटी श्रीरामाकडून निरोप घेऊन सुमंत्राच्या दृष्टीने कथा पुन्हा अयोध्येत प्रवेश करते. राम दक्षिण तीरावर पोहोचेपर्यंत गुह सुमंत्रासोबत चालत बोलत राहतो आणि मग शोकाकुल होऊन घरी परततो. सुमंत्र वन, नद्या, सरोवरे, गावे व नगरे पाहत वेगाने प्रवास करून तिसऱ्या दिवशी संध्याकाळी अयोध्येत येतो; तेथे नगरी निस्तब्ध व उदास दिसते. लोकांची गर्दी त्याच्याकडे धावते—“राम कुठे आहे?” असा प्रश्न करीत. यज्ञ, विवाह, सभा व दानसमारंभांत धर्मात्मा राजकुमार आता दिसणार नाही, असे म्हणत ते विलाप करतात आणि पित्याप्रमाणे प्रजापालन करणाऱ्या रामाचे स्मरण करतात. राजवाड्यात प्रवेश करताच सुमंत्र गर्दीने भरलेली अंगणे ओलांडतो; महालांत स्त्रिया अश्रुपूर्ण नेत्रांनी आक्रोश करीत असतात. दशरथाच्या राण्या कुजबुजून कौसल्येला हे वृत्त सांगणे किती कठीण होईल, असे म्हणतात. शेवटी सुमंत्र राजाला भेटून रामाचा संदेश शब्दशः सांगतो. शोकाने व्याकुळ दशरथ मूर्च्छित होऊन कोसळतो; अंतःपुरात हाहाकार माजतो. सुमित्रेच्या सहाय्याने कौसल्या राजाला उचलते, कैकेयी नसल्याने निर्भय होऊन दूताला विचारावे असे सांगते, आणि स्वतःही शोकाने कोसळते—यामुळे संपूर्ण अयोध्येत पुन्हा शोकाचा उद्रेक होतो।
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
शुद्धीवर येताच राजा दशरथ सुमंत्राला बोलावून रामाची अचूक वार्ता विचारतो. राम कुठे बसला, कुठे झोपला, काय खाल्ले—अशा भौतिक तपशीलांवर तो आग्रह धरतो; विरहाच्या दुःखात ठोस कथनच जणू उपस्थितीची जागा घेतं. सुमंत्र हात जोडून येतो आणि दशरथाला वृद्ध, धुळीने माखलेला, सतत उसासे टाकणारा—नवग्रहित हत्तीप्रमाणे—वर्णन करतो; देहप्रतिमेतून राज्याचीही ढासळलेली अवस्था दिसते। सुमंत्र सांगतो की वनसीमेवर रामाने धर्मपूर्वक संदेश दिले—अंतःपुरातील सर्वांना नमस्कार व कुशलप्रश्न पोहोचवावेत, विशेषतः कौसल्येला। नित्यकर्माची नियमितता, दशरथाची देवासारखी सेवा, सहपत्नींमध्ये विनय, आणि कैकेयीशी संबंध जपून ठेवणे—असा उपदेश राम करतो। भरताविषयीही तो राजधर्म सांगतो—त्याला राजा मानून मान द्यावा, त्याची कुशलवार्ता कळवावी, सर्व मातांचा समान सन्मान करावा आणि वृद्ध राजाची आज्ञा पाळावी। यानंतर लक्ष्मणाचा क्रोध व वनवासाविरुद्धचा नैतिक आक्षेप प्रकट होतो; सीता प्रथम स्तब्ध होते, पण सुमंत्र निघताना अश्रूंनी फुटते। शेवटी हात जोडून रडणारा राम, त्याला सावरणारा लक्ष्मण, आणि राजरथाकडे पाहत राहिलेली सीता—हा विरहचित्र प्रसंग वैयक्तिक शोकाला कर्तव्यधर्माच्या नीतीशी एकरूप करतो।
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
या सर्गात सुमंत्र दशरथांना पुढील वृत्तांत सांगतो. राम व लक्ष्मण तपस्वीवेषात गंगा ओलांडून प्रयागाकडे निघून गेले; लक्ष्मण रामाच्या रक्षणासाठी सतत जागरूक होता. सुमंत्र मात्र असहाय होऊन परतला—घोडेही जणू मार्ग धरत नव्हते, ‘उष्ण अश्रू’ गाळीत होते; गुहासोबत काही काळ ‘कदाचित राम पुन्हा बोलावतील’ या आशेने थांबूनही शेवटी अयोध्येकडे परतावे लागले। यानंतर शोकाचा व्यापक आविष्कार दिसतो—वृक्ष, नद्या, सरोवरे, वने व उद्याने कोमेजलेली, तापलेली भासतात; जणू रामविपत्तीने राज्य आणि प्रकृती दोन्ही व्याकुळ झाली आहेत। रामाविना अयोध्येत प्रवेश करताच सुमंत्र पाहतो—कुठेही अभिवादन नाही, वारंवार दीर्घ श्वास; प्रासादांतून स्त्रियांचे रडणे, आणि मित्र-शत्रू-तटस्थ सर्व नागरिकांत एकसारखी वेदना पसरलेली। दशरथ अश्रूंनी गळा दाटून स्वतःलाच दोष देतो—‘स्त्रीसाठी’ घाईघाईने, मंत्रणा न करता मी हे केले; तो कैकेयीच्या प्रवृत्तीला आणि विधीच्या विनाशकारी गतीला दोष देतो। तो सुमंत्राला विनवतो—मला राम (आणि सीता) यांच्याकडे घेऊन चल; त्यांच्या दर्शनावाचून क्षणभरही जगू शकत नाही। शेवटी ‘शोकसागर’ची दीर्घ उपमा येते—कैकेयी वडवामुख, मंथरेची वचने मगरी, अश्रू फेनासारखे; आणि दशरथ मूर्छित होऊन कोसळतो, कौसल्या पुन्हा भयग्रस्त होते।
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
या सर्गात शोकाने व्याकुळ व थरथर कापणारी कौसल्या राणी सारथी सुमंत्राला म्हणते—“मला त्वरित राम, सीता व लक्ष्मण यांच्याकडे घेऊन चल; विरह मी सहन करू शकत नाही, त्यांच्याविना जगणे अशक्य आहे.” सुमंत्र हात जोडून तिला धीर देतो; निराशा सोडण्यास सांगतो आणि रामाचा वनवास हा धर्मनिष्ठ धैर्याचा व्रतमार्ग आहे, तसेच लक्ष्मणाची सेवा ही संयमित धर्माचरण असून पुण्यफल देणारी आहे, असे समजावतो। यानंतर तो सीतेच्या वर्तनाचे वर्णन करून सांत्वना देतो. सीता मुळीच खिन्न दिसत नाही; निर्जन वनातही जणू आपल्या घरात असल्याप्रमाणे निश्चिंत, गाव-नदी-झाडे यांविषयी खेळकर कुतूहलाने विचारणा करणारी, आणि मनाने पूर्णपणे रामावर केंद्रित—रामाविना अयोध्याही तिला वनासारखी वाटते। सुमंत्र सीतेच्या न मावळणाऱ्या तेजाची स्तुती करतो—प्रवासकष्टांतही कमळ-चंद्रासारखी कांती, अलंकार नसतानाही उजळ पावले, आणि रामाच्या संरक्षणाखाली वन्य पशूंमध्येही निर्भय चाल. शेवटी या आचरणाची कीर्ती चिरकाल राहील असे सांगितले जाते; तरी योग्य उपदेश असूनही कौसल्येचा मातृशोक निवत नाही आणि ती वारंवार प्रिय पुत्राला हाक मारून रडत राहते।
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
राम वनात गेल्यावर कौसल्या तीव्र शोकाने व्याकुळ होऊन दशरथास करुण वचनांची धार सांगते. ती राम-सीता-लक्ष्मण यांच्या वनवासातील दुःखसहनशक्तीचा विचार करते—सीतेची कोमलता व राजभोगाची सवय, वन्य आहार, शीत-उष्ण, सिंहनादासारखे भयकारी शब्द इत्यादी कष्ट, तसेच लक्ष्मणाचे सेवाव्रत. पुढे ती दशरथाचा निर्णय ‘अकरुण कर्म’ म्हणत निंदिते आणि रामादि स्वजन सुखास पात्र आहेत असे प्रतिपादिते; तसेच भरताने राज्यत्याग करणे अशक्य आहे असे सूचित करते. कौसल्या अनेक उपमान-न्यायांनी सांगते की राम परभुक्त राज्य स्वीकारणार नाहीत—श्राद्धात आधी स्वजनांना जेवू घालून मग श्रेष्ठ द्विज शोधण्यासारखे, उत्तम ब्राह्मणांचा ‘पश्चात्-भोजन’ नाकारणे, व्याघ्राने पराहृत भक्ष्य न घेणे, यज्ञद्रव्याचा पुनर्वापर अयोग्य असणे, आणि ‘हृतसार-सुरा’ किंवा ‘नष्टसोम-अध्वर’ याप्रमाणे परभुक्त राज्य त्याज्य असणे. यामुळे रामाचा स्वाभिमान व धर्मनिष्ठा स्पष्ट होते—अपमान तो सहन करणार नाही, क्रुद्ध झाला तर पर्वतही विदीर्ण करील; पण पितृगौरवामुळे दशरथावर हात उचलण्याचे धैर्य करीत नाही. सर्गाच्या शेवटी स्त्रीधर्माचा आश्रय-न्याय मांडला आहे—पती, पुत्र व ज्ञाती हेच स्त्रीचे आधार; आणि कौसल्येचा परित्यक्तत्वबोध व आत्मविनाशाची भावना प्रकट होते.
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
कौसल्येच्या क्रोध‑शोकातून निघालेल्या कठोर वचनांनी महाराज दशरथ अत्यंत व्याकुळ झाले. ते मूर्च्छित पडले; काही वेळाने उष्ण दीर्घ निश्वास टाकीत शुद्धीवर आले. रामवियोगाचे दुःख तर होतेच, पण त्याचबरोबर त्यांच्या मनात पूर्वीचे पापही जागे झाले—शब्दवेधी बाणाने अनवधानाने एका तपस्व्याच्या पुत्राचा वध. अशा रीतीने शोक आणि अपराधभावना यांचा दुहेरी भार त्यांना दडपून टाकतो. कंप पावत, दीनवदनाने, हात जोडून ते कौसल्येला विनवितात—धर्मनिष्ठ स्त्रीसाठी पती हा प्रत्यक्ष देवतासमान; म्हणून आधीच शोकाने ग्रासलेल्या मला कटु वचन बोलू नकोस। हे ऐकून कौसल्येचा रोष करुणेत बदलतो. ती ढसाढसा रडते, शिरावर अंजली धरून क्षमा मागते आणि म्हणते—पुत्रशोकामुळे माझ्याकडून अयोग्य कठोर शब्द निघाले. पुढे ती शोकाविषयी उपदेश करते—शोक धैर्य, विद्या आणि स्थैर्य सर्व नष्ट करतो; तोच महाशत्रू आहे, शत्रूच्या आघातापेक्षाही अधिक असह्य. शोकात बुडालेल्या मनाला तपस्वी व पंडितही मोहग्रस्त होतात. निर्वासनाच्या पाच रात्री तिला पाच वर्षांसारख्या वाटतात, आणि नद्यांच्या प्रवाहाने समुद्र जसा फुगतो तसा तिचा दुःखसागर वाढतो। अशा हृदयस्पर्शी वचनांत सूर्यकिरणे मावळू लागतात व रात्र येते. दशरथ क्षणभर सान्त्वना पावूनही शोकाने पराभूत राहतात आणि निद्रेच्या आधीन होतात।
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकांडातील ६३व्या सर्गात रामाच्या वनवासानंतर जाग आलेला दशरथ शोकाने ग्रासून कौसल्येला कर्म-फलाचा नियम सांगतो—कर्म करणाऱ्यास त्याचे फळ अटळ मिळते; हित-अहिताचा विचार न करता जो कृती करतो तो बालकासारखा. तो दृष्टांत देतो की आंब्याची झाडे तोडून पलाश (किंशुक) पाणी घातल्यास फळाच्या ऋतूत पश्चात्ताप होतो; तसेच फळप्राप्तीच्या वेळी रामाला दूर करून आज आपण शोकफळ भोगत आहोत, असे तो स्वतःवर लागू करतो. यानंतर तो पूर्वीचा अपराध कथन करतो. पावसाळ्यात सरयूतीरी शिकारीस गेलेला राजा अंधारात जलस्थानाजवळ थांबून केवळ शब्दावरून भ्रमित झाला आणि हत्ती समजून बाण सोडला. करुण आक्रोश ऐकून कळले की तो बाण एका तपस्वीवृत्तीच्या वनवासी तरुणाला लागला आहे, जो आपल्या अंध वृद्ध माता-पित्यांसाठी पाणी भरत होता. मरणासन्न तरुण संन्याशावर झालेल्या अन्याय्य हिंसेचा विलाप करतो आणि मुख्यतः आपल्या माता-पित्यांच्या येऊ घातलेल्या दुःखासाठी शोक करतो. तो दशरथाला सांगतो—शाप टाळण्यासाठी त्यांच्या चरणी जाऊन क्षमा मागा; आणि बाण काढून देण्याची विनंती करतो. दशरथ द्विधा होतो—बाण राहिला तर वेदना, काढला तर प्राणांत; अखेरीस बाण काढताच तरुण प्राण सोडतो. हा प्रसंग दशरथाच्या वर्तमान पतनाचे कारण सांगत ऋतुवर्णन, नैतिक कारणता आणि पश्चात्तापाची मनोवृत्ती एका कर्मकथेत गुंफतो.
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
या सर्गात दशरथ करुणेने विलाप करीत कौसल्येला आपल्या पूर्वकृत पापप्रसंगाची कथा सांगतो. सरयूतीरी मृगयेस गेलेला असता पाण्यात घट भरतानाचा शब्द हत्तीचा शब्द समजून ‘शब्दवेधी’ अभ्यासाच्या बळावर त्याने बाण सोडला; तो प्रत्यक्षात एका तपस्वी मुनिपुत्राला लागला. भूमीवर तडफडणारा मुनिपुत्र पाहून राजाने बाण काढून क्षमा मागितली; मुनिपुत्राने अंध-वृद्ध माता-पित्याची आठवण करून त्यांच्यासाठी संदेश देत प्राण सोडले. दशरथ त्या मुनिदांपत्याला तेथे आणतो; ते पुत्रवियोगाने विलाप करीत अंतिम दर्शन घेतात. मुनि धर्म-न्याययुक्त वचन सांगून सूचित करतो की अज्ञानाने घडलेल्या कर्मामुळे तत्क्षणी ब्रह्महत्येचा दोष प्रवर्तत नाही; तरी तो शाप देतो की जसा आम्ही पुत्रशोकाने मरत आहोत, तसाच राजा देखील पुत्रशोकाने मरेल. दांपत्य पुत्राला चितेवर ठेवून स्वर्गगमन करते आणि मुनिपुत्रही दिव्यरूप धारण करून इंद्रासह स्वर्गारोहण करतो. हा शाप कर्मविपाकासारखा फलित होतो—रामवियोगाच्या तीव्र शोकाने दशरथाची इंद्रिये क्षीण होतात, चित्त ढासळते; रामदर्शनाचा अभाव हेच परम दुःख मानून तो कौसल्या व सुमित्रेच्या सान्निध्यात अर्धरात्रीनंतर प्राणत्याग करतो.
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
पहाटे राजवाड्यात ठरलेल्या राजप्रथेनुसार सूत, वंदीजन, गायक-वादक व सेवक येऊन मंगलाशंसन व स्तुतीगान करतात. पिवळ्या चंदनाने सुगंधित जल, कलश, पात्रे, उटणे इत्यादी स्नानसामग्रीही विधिपूर्वक उत्तम रीतीने सजविली जाते; सर्वत्र शुभ नाद व शिस्त दिसते. परंतु राजा दशरथ दर्शनास येत नाहीत. सूर्योदयापर्यंत वाट पाहता पाहता सेवकांची चिंता संशयात बदलते. शय्येच्या परिचारिका संयमाने अंतःकक्षात जाऊन शय्येला स्पर्श करतात; जीवनचिन्ह न दिसताच त्या थरथर कापतात—भीतीला निश्चितता येते. मग अंतःपुरात मोठा आक्रोश उसळतो. कौसल्या व सुमित्रा तो विलाप ऐकून जाग्या होतात, राजाला स्पर्श करतात आणि शोकाने कोसळतात. कैकेयीच्या पुढाकाराने इतर राण्याही मूर्च्छित होतात; जे राजभवन क्षणभरापूर्वी स्तुती व संगीताने निनादत होते, तेच आता विलापाने दुमदुमते—आनंदाचा सार्वजनिक अंत आणि सामूहिक शोकाची सुरुवात प्रकट होते.
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
दशरथांच्या स्वर्गारोहणानंतर अयोध्येत शोकाचा दाट प्रसंग उभा राहतो. कौसल्या दुःखाने व्याकुळ होऊन राजाचे मस्तक आपल्या मांडीवर ठेवते आणि कैकेयीला दोष देत करुण विलाप करते. ती आपत्तीचे तीव्र उपमानांनी चित्रण करते—विझलेल्या अग्नीप्रमाणे, जलहीन समुद्राप्रमाणे, तेजहीन सूर्याप्रमाणे अयोध्या झाली आहे. तिच्या वचनांत दुःखाचा आवाका वाढतो—अरण्यात सीतेची असुरक्षितता आणि जनकही शोकाने कोसळण्याची शक्यता। विधवावेदनेच्या टोकावर कौसल्या पतीच्या देहासह अग्निप्रवेश करण्याचा संकल्प व्यक्त करते. दासी-सेविका तिला आवरून दूर नेतात. ज्येष्ठांच्या आज्ञेने मंत्री राजदेह तेलाच्या द्रोणीत सुरक्षित ठेवतात आणि पुत्र येईपर्यंत अंत्येष्टी पुढे ढकलतात—वंशपरंपरा व श्राद्धविधीची मर्यादा पाळत. अंतःपुरातील स्त्रिया एकत्र विलाप करतात आणि अयोध्या चंद्रहीन रात्र किंवा सूर्यहीन दिवसासारखी म्लान व विस्कळीत दिसते. नगरजन कैकेयीची निंदा करू लागतात—राजवाड्यातील निर्णयाचा प्रतिध्वनी संपूर्ण नगराच्या शोकात व नैतिक न्यायात कसा उमटतो, हे येथे दिसते।
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
या सर्गात अयोध्येची रात्र ‘आक्रंदित-निरानंदा’ अशी वर्णिली आहे. दशरथांच्या निधनानंतर आणि रामाच्या वनवासामुळे नगर शोकाने भरून जाते; सर्वत्र विलाप, उदासी आणि निराशा पसरते. प्रातःकाळी राजाभिषेक करणारे द्विज सभेत येतात. राजपुरोहित वसिष्ठांसमोर मार्कंडेयप्रमुख ब्राह्मण व अमात्य आपापली मते मांडतात आणि ‘अराजक’ स्थितीचे भयंकर परिणाम सांगतात. राजा नसल्यास पर्जन्य-नियम, शेती, धन-सुरक्षा, न्यायव्यवहार, यज्ञप्रवृत्ती, उत्सव-संस्कृती, व्यापारमार्गांचे रक्षण आणि शत्रुप्रतिरोध—हे सर्व क्षीण होते, असे क्रमाने प्रतिपादन होते. उपमांच्या मालिकेतून—पाण्याविना नद्या, गवताविना वन, गोपालकाविना गायी—राज्याला ‘पालक’ आवश्यक आहे हे स्पष्ट केले जाते. अखेरीस राजा हा सत्य-धर्माचा आधार, माता-पित्याप्रमाणे प्रजाहितकारी आहे, अशी राजधर्म-मीमांसा स्थिर होते. म्हणून इक्ष्वाकुकुलातील एखाद्या कुमाराचा शीघ्र अभिषेक करावा, अशी वसिष्ठांना विनंती केली जाते.
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
या सर्गात मंत्र्यांचे व ब्राह्मणांचे म्हणणे ऐकून वसिष्ठ तात्काळ कारवाई करतात. केकय देशात मामाकडे असलेल्या भरत व शत्रुघ्न यांना त्वरित परत बोलावण्यासाठी ते सिद्धार्थ, विजय, जयंत, अशोक आणि नंदन या दूतांना बोलावून नेमका विधी सांगतात—राजगृह (केकयांची राजधानी) येथे वेगाने जा, शोकाची चिन्हे लपवा, पुरोहित व मंत्र्यांचे कुशल सांगा आणि “अत्यावश्यक कार्य” आहे असे सांगून तात्काळ परत येण्याचा आग्रह धरा। एक कठोर मर्यादा घालण्यात येते—भरताला रामाचा वनवास, दशरथांचे निधन किंवा रघुवंशावर आलेली आपत्ती यांपैकी काहीही सांगायचे नाही। धक्का टाळून राज्याची स्थिरता राखण्यासाठी माहिती नियंत्रित ठेवण्याची ही नीति आहे। दूतांना प्रवासाची सामग्री दिली जाते आणि केकयराज व भरत यांच्यासाठी रेशमी वस्त्रे व अलंकार अशी भेटवस्तूही दिली जाते, ज्यातून राजनैतिक शिष्टाचार दिसतो। यानंतर त्यांच्या मार्गाचे वर्णन येते—हस्तिनापुर येथे गंगा ओलांडून ते कुरु-जांगलातून पाञ्चाल देशाकडे जातात; मालिनी, शरदण्डा, इक्षुमती, विपाशा व शाल्मली नद्या पार करतात आणि सुदामा पर्वतावर विष्णूंची पदचिन्हे पाहतात। कर्तव्यनिष्ठ दूत रात्री गिरिव्रज येथे पोहोचतात; या सर्गात वेग, कर्तव्य आणि मार्गविशेष स्पष्टपणे अधोरेखित होतो।
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
या सर्गात दूतांचे नगरात आगमन होत असतानाच पहाटे भरताला दुःस्वप्नामुळे अंतःकरणात तीव्र संकट येते. स्वप्नात तो पिता दशरथाला अपवित्र व अशुभ अवस्थांत पाहतो—पर्वतावरून पडून शेणकर्दमात बुडणे, तेलात तरंगत तेल पिणे, तिळभात खाणे, आणि वारंवार डोक्याने तेलात बुडणे व अंगाला लेप लागलेला असणे. पुढे निसर्ग व राजचिन्हांची उलथापालथ दिसते—समुद्र आटणे, चंद्र पडणे, पृथ्वी अंधाराने झाकली जाणे, राजहत्तीचा दात तुटणे, अग्नी अचानक विझणे, भूमी फाटणे, वृक्ष सुकणे, धुरकट उद्ध्वस्त पर्वत—हे सर्व लोकव्यवस्था व राज्यव्यवस्थेतील अनर्थ सूचित करतात. यानंतर राजा काळे वस्त्र परिधान करून लोखंडी आसनावर बसलेला आणि श्यामवर्ण स्त्रियांकडून उपहासिला जातो असे दिसते. मग तो रक्तमाळा व रक्तानुलेपनाने सजून गाढव-जोडलेल्या रथाने दक्षिणेकडे घाईने जातो; शेवटी लाल वस्त्रधारी विकृत राक्षसी त्याला ओढून नेते. भरत याला मृत्युनिमित्त मानतो; स्वतः, राम, राजा किंवा लक्ष्मण यांच्याविषयी भयग्रस्त होतो आणि स्वप्ननियम सांगतो—गाढव-जोडलेल्या वाहनावर कोणाला आरूढ पाहणे म्हणजे लवकरच चिताधूर दिसण्याचे लक्षण. मित्र गाणे, नृत्य, नाट्य व विनोदाने त्याचे मन वळवू पाहतात; पण भरताचा कंठ कोरडा पडतो, स्वर तुटतो, चेहरा म्लान होतो आणि कारण नसताना आत्मग्लानी दाटते. स्वप्नात राजाचे “अगम्य” दर्शन झाल्यामुळे त्याचे भय अधिकच वाढत राहते.
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकांडातील सत्तराव्या सर्गात केकय देशातून अयोध्येकडे भरताच्या प्रस्थानाचा भावपूर्ण प्रसंग येतो. भरत एक अशुभ स्वप्न सांगतो. त्याच वेळी अयोध्येचे अश्वारूढ दूत परिखेने वेढलेल्या राजगृह नगरीत येतात; केकयराज व युवराज युधाजित त्यांचा सत्कार करतात आणि दूत विनयाने भरतास निवेदन करतात. भरत कुटुंबधर्माप्रमाणे कुशलविचारणा करतो—दशरथ, श्रीराम, लक्ष्मण तसेच राण्या कौसल्या, सुमित्रा व कैकेयी यांचे आरोग्य, धर्मस्थिती आणि गृहव्यवस्था यांविषयी विचारून आपली जागरूकता दाखवतो. दूत सांगतात की राज्यकार्य अत्यंत तातडीचे आहे, म्हणून त्वरित परतणे आवश्यक आहे; तसेच केकयराज व युधाजित यांच्यासाठी पाठविलेली मौल्यवान भेटवस्तूही ते अर्पण करतात. भरत त्या स्वीकारून दूतांचा यथोचित सन्मान करतो. यानंतर भरत मातामह केकयराजाकडे प्रस्थानाची परवानगी मागतो. राजा परवानगी देऊन भरताला कैकेयीचा योग्य पुत्र म्हणून प्रशंसा करतो आणि वसिष्ठ व राजकुमारांना नमस्कार-संदेश पाठवतो. हत्ती, घोडे, सुवर्ण, वस्त्रे, चर्मे इत्यादींचे, तसेच राजवाड्यात वाढविलेले कुत्रेही देण्यापर्यंत, मोठा दान-विनिमय होतो; पण भरताला आनंद होत नाही—स्वप्नाचे निमित्त आणि दूतांची घाई यांमुळे त्याची चिंता वाढते. शेवटी शत्रुघ्नासह मंत्री व सैन्यरक्षण घेऊन मोठ्या ताफ्यासह भरत निघतो—बाह्यतः शुभ प्रस्थान, अंतःकरणात मात्र अनिष्टाची छाया।
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
या सर्गात भरत राजगृहातून निघून पूर्वेकडे अयोध्येकडे वाटचाल करतो. मार्गात तो सुदामा व ह्लादिनी नद्या ओलांडतो आणि तरंगशिखरांनी युक्त, विस्तीर्ण व पश्चिमाभिमुख वाहणारी शतद्रू पाहतो. पुढे एलाधान, सर्वतीर्थ, लौहित्य अशा नामांकित ठिकाणी अनेक तीर्थे व नद्या—उत्तानिका, कुटिका, कपीवती इत्यादी—क्रमाने पार होतात; डोंगराळ घोडे व हत्ती-यान यांचा उल्लेख प्रवासवर्णनाला जणू कथानकातील नकाशाच बनवतो. दूरवरून अयोध्या दिसते—श्वेत मातीने शोभलेली, उद्यानांनी नटलेली, वेदपाठी ऋत्विज व ब्राह्मणांनी परिपूर्ण, कीर्तिमान नगरी। पण जवळ येताच भरताला घरांत व देवालयांत अमंगल चिन्हे दिसतात—घरे अस्वच्छ व उपेक्षित, दारे उघडी, धूप-दीप व नैवेद्य नाही, कुटुंबे उपाशी। प्रजा अश्रूंनी भरलेली, कृश व शोकमग्न दिसते; अशा रीतीने पूर्वीच्या धर्मकर्मांनी गजबजलेल्या राजधानीचा आदर्श आणि सध्याची थांबलेली गृहधर्म-यज्ञलय यांचा विरोध दाखवून राजधर्मातील तुटवडा सूचित होतो।
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
अयोध्याकांडातील ७२व्या सर्गात भरत राजभवनात पित्याचा—दशरथाचा—शोध घेतो; पण तो आढळत नाही. पितृस्नेहपूर्ण स्वागत मिळेल या अपेक्षेने तो कैकेयीच्या अंतःपुरात जातो. तेथे रिकामे शयन, आनंदहीन सेवक आणि राजकार्यातील निस्तब्धता पाहून भरताच्या मनात अपशकुन दाटतो; तो कैकेयीला ठामपणे विचारतो—मला का बोलावले, आणि राजा कुठे आहे? राजकीय महत्त्वाकांक्षेने प्रेरित कैकेयी भयावह वृत्त सांगते—राम, सीता व लक्ष्मण यांच्या विरहाने व्याकुळ होऊन, रामाचेच विलाप करत दशरथाचा देहांत झाला. हे ऐकताच भरत शोकाने कोसळतो, अश्रू ढाळतो आणि पित्याच्या स्नेहस्पर्शाचा वियोग विलापतो. त्यानंतर तो राजाचा अंतिम संदेश विचारतो; रामाच्या आचरणावर कोणताही डाग लागू नये म्हणून स्पष्ट चौकशी करतो—रामाने कोणाला इजा केली का, चोरी केली का, किंवा परस्त्रीची इच्छा केली का? कैकेयी रामात दोष नाही असे सांगून स्वतःच कबूल करते की तिने भरतासाठी राज्य आणि रामासाठी वनवास मागितला; त्या दुःखानेच दशरथ मरण पावला. ती भरताला अंत्येष्टी करायला व राज्याभिषेक स्वीकारायला उद्युक्त करते—नगर व राज्य आता तुझ्यावर अवलंबून आहे असे सांगून; हाच प्रसंग पुढे भरताच्या धर्मनिष्ठ नकाराची आणि रामाच्या योग्य अधिकार-स्थापनेची भूमिका घडवतो.
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
अयोध्याकांडातील ७३व्या सर्गात भरताला दशरथांचे निधन आणि राम-लक्ष्मणांचा वनवास कळताच तो शोकाकुल होतो; तरीही धर्मयुक्त विचार मांडत तो कैकेयीचा कठोर धिक्कार करतो. पित्याविना आणि ज्येष्ठ बंधूंविना राज्य निरर्थक आहे, असे तो ठाम सांगतो; कैकेयीने वंशावर आपत्ती आणली आणि कौसल्या व सुमित्रेच्या दुःखात भर घातली, असा आरोप करतो. रामाने कैकेयीला नेहमीच स्वतःच्या मातेसारखा मान दिला, हे सांगून तो रामाच्या आदर्श आचरणाचे स्मरण करतो. यानंतर भरत इक्ष्वाकु कुलपरंपरेचा राजधर्म स्पष्ट करतो—ज्येष्ठ पुत्राचाच राज्याभिषेक होतो आणि धाकटे भाऊ शिस्तीने व विनयाने त्याची सेवा करतात; कैकेयीचे कृत्य हे चिरंतन राजधर्म व पूर्वजांच्या कीर्तीचा भंग आहे, असे तो ठरवतो. कैकेयीची पुत्रराज्याची महत्त्वाकांक्षा आपण पूर्ण करणार नाही, निर्दोष व जनप्रिय रामाला वनातून परत आणून अंतःकरणातील दृढ निष्ठेने त्याचीच सेवा करीन, अशी तो प्रतिज्ञा करतो. सर्गाच्या शेवटी भरताचा शोक पर्वतगुहेतील सिंहासारखा गर्जना करून प्रकट होतो—ज्यात करुणा आणि नैतिक निषेध एकत्र दाटलेले दिसतात।
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
या सर्गात दशरथांच्या निधनानंतर आणि रामाच्या वनवासानंतर भरताचा कैकेयीविषयीचा तिरस्कार अधिक तीव्र होतो. क्रोधाने व्याकुळ होऊन तो तिच्या कृत्याला अधर्म म्हणत धिक्कारतो; पित्याचा नाश, भावांतील दुरावा आणि प्रजेचा तिरस्कार—हा सर्व अनर्थ तिच्यामुळेच झाला असे तो सांगतो आणि इक्ष्वाकुकुलाची मर्यादा या पापाने भंगली असे ठसवतो. राज्यहानी, नरकप्राप्ती व समाजबहिष्कार अशी दंडफळे तो उच्चारतो; तसेच प्रजा शोकाकुल असताना संबंधामुळे आपल्यावर येणारा “पापभार” आपण सहन करू शकत नाही, अशी स्वतःच्या वैधतेचीही व्यथा व्यक्त करतो. यानंतर तो सुरभी/कामधेनूचा दृष्टान्त सांगतो—असंख्य संतती असूनही दोन बैल अतिभाराने पीडित दिसताच सुरभी रडू लागली; ते पाहून इंद्राला पुत्रप्रेमाचे अतुल्यत्व कळले. या दृष्टान्ताने भरत कौसल्येच्या एकमेव पुत्र रामाच्या विरहदुःखाला पुढे आणून कैकेयीचा दोष अधिक तीक्ष्ण करतो. शेवटी तो प्रतिज्ञा करतो की रामाला परत आणून कुलाची प्रतिष्ठा पुनःस्थापित करील; ते अशक्य झाल्यास सुखत्याग करून तपस्वी होऊन वनात जाईल. भावनांच्या पराकाष्ठेत तो भूमीवर कोसळतो—इंद्रध्वज पडावा तसा, थकलेल्या अधिकाराचा आणि गहिऱ्या शोकाचा संकेत।
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
या सर्गात घराच्या चौकटीतच न्यायसभेसारखी नैतिक टक्कर उभी राहते. भरत शुद्धीवर येतो, शोकाकुल मातेला पाहून मंत्र्यांसमोर कैकेयीच्या कृत्याचा धिक्कार करतो आणि राज्याधिकार हा धर्मन्यायाच्या वैधतेपासून वेगळा नाही, हे सूचित करतो. कौसल्या पुत्रशोक व संशयाने व्याकुळ होऊन कटू उपरोधाने भरतावर आरोप करते—कैकेयीच्या कुटिल कृत्यामुळे ‘अडथळ्याविना’ राज्य मिळवण्याची इच्छा तुझीच आहे. भरत औपचारिकपणे नकार देतो—मी राज्य मागितले नाही, अभिषेकाची योजना मला माहीत नव्हती; मी शत्रुघ्नासह दूर होतो. मग तो स्वतःची निष्पापता सिद्ध करण्यासाठी दीर्घ शपथ-प्रतिज्ञा करतो—रामाच्या वनवासाला ज्याने संमती दिली, त्या पापांचे फळ त्यालाच लाभो; मी दोषी असल्यास ते दंड मला भोगावे लागो—अशा अटींनी तो आत्मसंरक्षणाला विधिपूर्वक शपथप्रदर्शनाचे रूप देतो. अखेरीस भरत करुणेने कोसळतो, कौसल्येच्या चरणी पडून विलाप करतो, पुन्हा मूर्च्छित होतो व सान्त्वना मिळवतो. कौसल्या त्याची धर्म-सत्यनिष्ठा ओळखून त्याला आलिंगन देते; शोक व थकव्याने रात्र सरते.
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकांडातील ७६व्या सर्गात भरताच्या तीव्र विलापानंतर राजमृत्यूशी संबंधित आवश्यक विधी व व्यवस्था पुढे येते. वाणीने श्रेष्ठ अशा वसिष्ठ ऋषी भरताला शोक आवरून योग्य वेळी महाराज दशरथांची अंत्येष्टी करण्याचा उपदेश करतात. भरत धैर्य सावरून ऋत्विज, पुरोहित व आचार्यांना बोलावतो आणि शास्त्रोक्त विधी सुरू करतो. राजकीय अग्नींची यथाविधी व्यवस्था होते. तेलात सुरक्षित ठेवलेले पार्थिव देह बाहेर काढून अलंकृत शय्येवर ठेवतात; सेवक शिबिकेतून देह नेतात. मार्गात दानधर्म, सुवर्ण-वस्त्रांची उधळण व अर्पण होते. चंदन, अगरू, गुग्गुळ इत्यादी सुगंधी काष्ठांनी चिता रचली जाते; पुरोहित आहुती देतात, मंत्रोच्चार करतात आणि सामगायक शास्त्रानुसार स्तोत्रगान करतात. कौसल्येच्या नेतृत्वाखाली राण्या येऊन जळत्या चितेची प्रसव्य परिक्रमा करतात. नगरभर करुण आक्रोश पसरतो; तो क्रौंची पक्ष्यांच्या विलापासारखा वर्णिला आहे. भरतासह जलतर्पण झाल्यावर अयोध्या दहा दिवसांच्या शोकाचारात प्रवेश करते—सर्वजण भूमीवर शयन करून शोक, विधी आणि नगरशिस्त यांचा संगम साधतात.
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
या सर्गात दशरथांच्या निधनानंतरचे और्ध्वदैहिक कर्मकांड आणि मनोव्यथा यांचे चित्रण आहे. दहा दिवसांच्या शोककाळानंतर भरत शुद्धी करून बाराव्या दिवशी पित्याचे श्राद्धकर्म करवितात. ते ब्राह्मणांना विपुल दान देतात—धन, अन्न-धान्य, वस्त्रे, रत्ने, पशुधन, दास-सेवक, वाहने आणि निवासस्थान—यातून राजधर्म व अंत्यसंस्कारातील कर्तव्याची महत्ता दिसून येते. तेराव्या दिवशी पहाटे भरत पुन्हा शुद्धीसाठी स्मशानात जातात. भस्म व अस्थींच्या खुणांनी युक्त चितास्थान पाहताच ते मूर्च्छित होऊन पडतात आणि पित्याचे जाणे, कौसल्येचे एकाकीपण, तसेच रामाचा वनवास आठवून विलाप करतात. भरताच्या शोकदर्शनाने आणि राजस्मरणाने शत्रुघ्नही मूर्च्छित होतात; नंतर ते ‘शोकसागर’ हा मंथरेपासून उत्पन्न झाला, कैकेयीने तो दुर्गम केला आणि वरदान अचल बंधनासारखे ठरले, असे रूपकाने सांगून आक्रोश करतात. सेवक व मंत्री धावून येऊन दोघांना सावरतात. वसिष्ठ भरताला उपदेश करतात की तेरावी आली आहे, उरलेली क्रिया पूर्ण करावी; तसेच भूक-तहान, सुख-दुःख, जन्म-मरण अशा द्वंद्वांची अनिवार्यता समजावतात. सुमंत्र शत्रुघ्नाला जगातील उत्पत्ती-लयाचा नियम सांगून धीर देतात. अश्रूंनी भरलेले व थकलेले दोन्ही भाऊ उठून धर्मविधीनुसार उरलेली और्ध्वदैहिक कर्तव्ये पूर्ण करण्यास प्रवृत्त होतात, शोकाला कर्तव्याशी जोडतात.
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
अयोध्येत रामवियोगाने व्याकुळ झालेला भरत रामाकडे जाण्याची तयारी करीत असतो. तेव्हा शत्रुघ्न क्रोध व शोकाने संतप्त होऊन प्रश्न उपस्थित करतो—सर्व प्राण्यांचा आश्रय असलेल्या रामाला एका स्त्रीच्या शब्दाने वनवास कसा झाला? लक्ष्मणाने तो आदेश का रोखला नाही? आणि राजाने धर्माधर्माचा विचार करून स्वतःला का आवरले नाही? याच वेळी राजवस्त्रे व अलंकारांनी सजलेली मंथरा राजवाड्याच्या द्वारी दिसते. द्वारपाल तिला पकडून सभेत आणतात व रामवनवास आणि दशरथमरण यांची दोषी म्हणून दाखवतात. हे ऐकताच प्रतिज्ञास्थिर शत्रुघ्न शोकाने उन्मत्त होऊन प्रतिशोधाची धमकी देत मंथराला ओढत नेतो; तिचे दागिने विखुरतात आणि राजवाडा शरदाकाशासारखा झळाळतो असे वर्णन येते. भयभीत सख्यादासी करुणामयी कौसल्येच्या आश्रयाला धाव घेतात. शत्रुघ्नाचा रोष कैकेयीवरही कठोर निंदेच्या रूपाने कोसळतो; कैकेयी भरताकडे संरक्षण मागते. भरत धर्मवचन सांगतो—स्त्रियांचा वध करणे अनुचित; क्षमा करावी. शत्रुघ्न मान्य करतो की रामाकडून ‘मातृहंता’ अशी निंदा होईल या भयाने तो थांबतो आणि मंथराला सोडतो. मंथरा कैकेयीच्या पायांशी कोसळून विलाप करते; कैकेयी तिला मृदू वाणीने धीर देते—अशा रीतीने प्रतिशोध, संयम आणि राजदरबारी करुणा यांचा विरोधाभास दाखवत सर्ग समाप्त होतो।
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
चौदाव्या दिवशी पहाटे राज्याभिषेक करणारे राजनिर्णायक एकत्र येऊन भरताला तात्काळ राज्य स्वीकारण्याची विनंती करतात. दशरथांच्या निधनानंतर राज्य निराधार राहणे धोकादायक आहे आणि अभिषेकाची सर्व सामग्री सिद्ध आहे, असे ते सांगतात. परंतु भरत दृढव्रती राहून अभिषेकद्रव्यांची प्रदक्षिणा करतो आणि कुलधर्माप्रमाणे प्रस्ताव नाकारतो—राज्याचा हक्क ज्येष्ठ रामाचाच आहे. भरत भूमिका उलटविण्याचा प्रस्ताव मांडतो—मी चौदा वर्षे वनवास भोगीन आणि रामाला अयोध्येत राजा म्हणून प्रतिष्ठित करा. मग तो व्यवहार्य तयारीचे आदेश देतो: चतुरंगिणी सेना जमवा, अभिषेकाची साधने पुढे घेऊन चला, कारागिरांनी रस्ते समतल व सरळ करावेत, आणि दुर्गम भूमी ओळखण्यात कुशल रक्षकांसह मार्गाची तपासणी करावी. सभा व प्रजा भरताची धर्मनिष्ठा ऐकून मंगलघोष करतात; योग्य वारसाला राज्य देण्याच्या त्याच्या संकल्पासाठी ‘भरतावर लक्ष्मी स्थिर राहो’ असा आशीर्वाद देतात. आनंदाश्रू सर्वत्र दिसतात; या सर्गात वैध अधिकार, अभिषेकाची तत्परता आणि राज्यकारभाराचे कौशल्य एकत्र येऊन हेच सांगतात की सत्ता संधीने नव्हे, त्याग व धर्मनिष्ठेने प्रमाणित होते।
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
या सर्गात भरताच्या मार्गाची व छावण्यांची पूर्वतयारी वर्णिली आहे. राजाज्ञेने अधिकारी विविध कारागीर-गट पाठवितात—सर्वेक्षक व मापक, खोदकाम करणारे, अभियंते, वास्तुविशारद, सुतार, रस्तानिर्माते, लाकूडतोडे, विहीरखोदक, चुन्याचा लेप/पांढरकाम करणारे, बांबू-कारागीर आणि निरीक्षक। ते झाडी व शिळाखंड दूर करतात, दुर्गम भूमी समतल करतात, विहिरी-खाचखळगे व दऱ्या भरतात, आवश्यक ठिकाणी पूल बांधतात, पाण्याचा निचरा व्हावा म्हणून अडथळा करणारे दगड फोडून-ठेचून काढतात आणि त्वरेने जलवाहिन्या व जलाशय उभारतात। कोरड्या प्रदेशात गोल बांध असलेल्या सुशोभित पिण्याच्या विहिरीही खोदल्या जातात। यानंतर तो मार्ग राजमार्गासारखा शोभविला जातो—नक्षीदार दगडी फरशी, फुललेल्या वृक्षरांगा, पक्ष्यांचा कलरव, पताका, चंदनजल शिंपडणे व पुष्पवृष्टी; तो देवमार्गासारखा आणि चंद्र-ताऱ्यांनी सजलेल्या रात्रीच्या आकाशासारखा भासतो। सुपीक व रम्य प्रदेशात ‘निवेश’ ठरवून शुभ नक्षत्र-मुहूर्तावर छावण्या उभारल्या जातात; वाळूचे टेकाड, खंदक, तटबंदी, प्रासाद व ध्वजशिखरे यांमुळे त्या इंद्रपुरीसदृश दिसतात। अखेरीस यात्रा जाह्नवी गंगेला येऊन पोहोचते—शीतल, स्वच्छ जल, मत्स्यसमृद्ध प्रवाह आणि वनाच्छादित तीर असलेली पवित्र नदी।
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
नान्दीमुखी म्हणून वर्णिलेल्या शुभारंभयुक्त रात्रिप्रहरात सूतमागध आणि पहारेकरी सुवर्णदंडांनी वाजविलेल्या दुंदुभी व असंख्य शंखध्वनींनी भरताच्या सत्कारासाठी मंगलनाद करतात. पण हा जनघोष भरताचा शोक अधिकच वाढवितो. राजत्वाचा संकेत मानून तो वाद्य थांबवितो आणि शत्रुघ्नाला सांगतो—“मी राजा नाही.” कैकेयीच्या कृत्यामुळे जनपदाचे नुकसान झाले असे मानून तो विलाप करतो की सर्वरक्षक राम वनवासात गेल्याने राज्यलक्ष्मी नावाड्याविना नौकेसारखी डोलत आहे। विलापाच्या भरात भरत मूर्च्छित होऊन कोसळतो; अंतःपुरातील स्त्रिया एकमुखाने आक्रोश करतात. त्याच वेळी राजधर्मवित् वसिष्ठ दशरथाच्या सभागृहात प्रवेश करतो—रत्नजडित, सुवर्णमय, इंद्राच्या सुधर्मेसारखे शोभणारे. तो सुवर्णसिंहासनावर सुखद आच्छादनांसह बसून दूतांना आज्ञा देतो की वर्णसमूह, मंत्री, सेनानायक, राजपरिचारक तसेच भरत, शत्रुघ्न, युधाजित, सुमंत्र आणि अन्य हितचिंतकांना तातडीने बोलवा। रथ, घोडे व हत्ती यांवरून आलेल्या लोकांमुळे मोठा गोंधळ उठतो. भरत जवळ येताच प्रजा जशी पूर्वी दशरथाला अभिवादन करी तशीच त्याचे स्वागत करते; सभागृहही असे उजळून निघते की जणू दशरथ पुन्हा उपस्थित—हा प्रसंग स्मृती, लोकमान्यता आणि राजवैधता यांना एकत्र बांधतो।
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
अयोध्येच्या सभेत चंद्रोपम उपमा आणि श्रेष्ठ सभासदांच्या तेजाने उजळलेले राजसभेचे दृश्य उभे राहते. वसिष्ठ राजधर्माची आठवण करून देत म्हणतात की राज्यसत्ता विधिवत् हस्तांतरित झाली आहे; म्हणून तू अभिषेक स्वीकारून करसमृद्ध, काटेरहित राज्याचा उपभोग घे. परंतु शोकाकुल व धर्मविषादाने व्याकुळ झालेला भरत सभेतच ठामपणे सांगतो की तो रामाच्या न्याय्य अधिकारावर अतिक्रमण करणार नाही. “मी आणि हे राज्य—दोन्ही रामाचेच” असे जाहीर करून तो मातेकडून घडलेल्या कृत्याशी जोडलेले पाप धिक्कारतो आणि हे इक्ष्वाकुवंशाला कलंक मानतो. तो प्रतिज्ञा करतो—रामाला परत आणीन, नाहीतर लक्ष्मणाप्रमाणे वनात राहीन. भरताचे धर्मयुक्त वचन ऐकून सभा आनंदाश्रूंनी भरून येते. मग भरत सुमंत्राला आज्ञा देतो—नायक व सैन्य जमवा; गुप्तचर व मार्गरक्षक आधीच पाठवले आहेत. घराघरांत व सैन्यदलांत रथ-वाहने व पशू जुंपले जातात; रामाला प्रसन्न करून लोकहितासाठी त्यांना परत आणण्याच्या मोहिमेची तयारी सुरू होते.
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
या सर्गात भरत पहाटे उत्तम रथात आरूढ होऊन, रामदर्शनाच्या तीव्र ओढीने प्रेरित होऊन प्रस्थान करतो. पुढे मंत्री व पुरोहित सूर्यप्रभ रथांवर जातात. सैन्याचीही विधिवत मोजणी येते—हत्ती, रथ आणि अश्वारूढ—यातून राज्यशक्तीचा हा संचलन विजयासाठी नव्हे, तर रामाशी समेट व धर्मस्थापनेसाठी आहे, हे सूचित होते. कैकेयी, सुमित्रा व कौसल्या तेजस्वी वाहनात प्रवास करतात; नगरजनही आनंदपूर्ण एकजुटीने मागोमाग येतात आणि रामगुणांचे स्मरण करून सामूहिक शोकावर उपाय करतात। या अध्यायात कारागीर, व्यापारी, सेवावर्ग, नट-गायक, मच्छीमार इत्यादी अनेक व्यवसायसमूहांची नोंद आहे; त्यामुळे अयोध्येच्या समाजजीवनाचा व्यापक पट उलगडतो. रथ, गाड्या, घोडे व हत्तींसह दीर्घ प्रवासानंतर ताफा गंगेच्या तीरावर, शृंगीबेरपूराजवळ, गुहाच्या प्रदेशात पोहोचतो; गुह हा सावध, सुशासित आणि रामाचा मित्र म्हणून वर्णिला आहे. पक्ष्यांनी शोभलेल्या नदीकाठी सैन्य थांबते; भरत मंत्र्यांना सोयीप्रमाणे छावणी उभारण्याची आज्ञा देतो, दुसऱ्या दिवशी नदी पार करण्याचा निश्चय करतो आणि दिवंगत राजासाठी जलांजली अर्पण करण्याचा संकल्प करतो। सर्गाच्या शेवटी भरत रामाला परत आणण्याचे उपाय मनात ठरवतो—राजकीय कृतीही त्याच्यासाठी नीतिमय पुनर्स्थापन व धर्माची पुनर्प्रतिष्ठा ठरते।
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
अयोध्याकांडातील ८४व्या सर्गात गंगातीरावर तणावपूर्ण प्रसंग उभा राहतो. निषादराज गुहाला नदीकाठी ध्वजांनी सजलेली भरताची सेना तळ ठोकून बसलेली दिसताच प्रथम संशय येतो—ही शक्ती वनवासात असलेल्या रामासाठी धोका तर नाही ना? तो रणनीतीची भीती व्यक्त करतो—भरत रामाला बांधायला किंवा मारायला आला आहे काय, की नदीकाठच्या लोकांना दडपायला? या शंकेपोटी गुह संरक्षणाची व्यवस्था करतो—मच्छीमार व नदीरक्षकांना आपापल्या ठिकाणी सज्ज ठेवतो आणि पूर्ण सुसज्ज खलाशांसह पाचशे होड्या तत्काळ तयार ठेवण्याची आज्ञा देतो. त्याचा निर्णय अटीनुसार स्पष्ट आहे: भरत रामाविषयी दुर्भावनेने आलेला नाही हे सिद्ध झाले, तर सेना त्याच दिवशी सुरक्षितपणे नदी पार करू शकेल. नंतर परिस्थिती स्पष्ट होताच गुह भरताकडे भेटवस्तू घेऊन जातो—मासे, मांस व मद्य—आणि नम्रतेने आपल्या सेवकगृहात मुक्काम करण्याची विनंती करतो; आपला प्रदेश अधीन मानून आदरातिथ्य करतो. सुमंत्र मध्यस्थ म्हणून गुहाला रामाचा वृद्ध मित्र व दंडकारण्याचा जाणकार असे ओळखून देतो आणि भरताला त्याला भेट देण्याचा सल्ला देतो. अशा रीतीने संशयाचे रूपांतर मैत्रीत होते आणि गंगेचा मार्ग धर्म्य कराराने सुरक्षित व नियंत्रित होतो।
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
अयोध्याकांडातील ८५व्या सर्गात भरत आणि निषादराज गुह यांच्यातील संयत संवादातून संशय निवळतो आणि गंगातीराच्या दुर्गम प्रदेशातून भरद्वाजांच्या आश्रमाकडे सुरक्षित मार्ग निश्चित होतो. भरताची मोठी सेना पाहून गुह सावधपणे विचारतो—ही येणारी फौज रामाविरुद्ध तर नाही ना? भरत अत्यंत मृदू शब्दांत सांगतो की राम हे त्याचे पूज्य ज्येष्ठ—पित्याप्रमाणे—आहेत; त्यांना परत आणणे हाच आपला हेतू आहे, म्हणून संशय सोडून मार्गरक्षण करावे. यानंतर अतिथिधर्म व मैत्रीचा विषय येतो. भरत गुहाच्या उदारतेचे कौतुक करतो—तो संपूर्ण सेनेचेही आदरातिथ्य करण्यास सिद्ध आहे; गुह आनंदित होऊन भरताच्या त्यागवृत्तीचे स्तवन करतो आणि त्याची कीर्ती चिरंतन राहील असे सांगतो. दिवस मावळून रात्र होताच भरत छावणी टाकून शत्रुघ्नासह विश्रांती घेतो. सर्गाच्या शेवटी भरताच्या अंतःकरणातील शोकाचे चित्र पर्वत व वनदावानलाच्या उपमांनी उभे राहते—दुःख अंतर्दाह बनून घाम, हृदयज्वर आणि मनाचा गोंधळ निर्माण करतो; गुह रामाचे स्मरण करून त्याला धीर देण्याचा प्रयत्न करतो.
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकांडातील ८६व्या सर्गात नदीकाठी रात्रभर जागरण व करुण विलाप यांचे चित्रण आहे. वननायक गुह भरताला लक्ष्मणाचे गुण सांगतो—रामरक्षणासाठीच तो शस्त्रधारी, सदैव सावध राहून जागाच होता; त्याने निद्रेचा त्याग केला. गुह तयार केलेली शय्या अर्पण करून मित्रधर्म व रक्षक-आतिथ्य प्रकट करतो; रामसेवेतच लक्ष्मणाला यश व धर्म प्राप्त होतो, असे तो स्पष्ट करतो. यानंतर शोक अधिक तीव्र होतो—भरताला स्वतः झोप येत नाही, कारण राम सीतेसह कुशशय्येवर शयन करीत आहे. रणात अजेय असलेल्या रामाने वनवासात स्वेच्छेने तपस्वी जीवन स्वीकारले, दशरथाचा निकटचा अंत आणि राजवाड्यातील थकलेला शोक—हे सर्व भरताच्या मनात उभे राहते; राजाविना पृथ्वी विधवेप्रमाणे भासते. प्रभाती भगीरथीच्या तीरावर राम व लक्ष्मण जटा धारण करतात. गुह त्यांना नौकेतून पलिकडे नेतो; मग सीतेसह वल्कलवस्त्रधारी, शस्त्रसज्ज व सतर्क असे ते वनमार्गाने पुढे निघतात—क्षात्रतेजाचे तपोवनवासात झालेले पवित्र रूपांतर जणू।
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
या सर्गात गुहाचे वचन ऐकून भरत अत्यंत दुःखी होऊन ध्यानस्थ होतो. क्षणभर सावरून पुन्हा शोकाच्या वेगाने कोसळतो; शत्रुघ्न त्याला आलिंगन देऊन शोकाने मूर्च्छित होतो. तेव्हा उपवासाने कृश व दीन झालेल्या भरताच्या माता धावून येऊन पडलेल्या भरताभोवती विलाप करीत गोळा होतात. कौसल्या विशेष वात्सल्याने त्याला कवेत घेऊन आरोग्य व कुलजीवनाचा आधार विचारते आणि राम-लक्ष्मणांविषयी ‘काहीही अप्रिय’ ऐकले नाही ना—अशी खात्री मागते. भरत थोडा सावरून कौसल्येला धीर देतो व गुहाला विचारतो—राम, सीता आणि लक्ष्मण यांनी रात्र कुठे काढली, काय खाल्ले, कोणत्या शय्येवर झोपले. गुह आनंदाने आतिथ्याचा वृत्तांत सांगतो—अन्न, फळे व भक्ष्य पुष्कळ अर्पण केले; पण रामाने क्षात्रधर्म स्मरून प्रतिग्रह स्वीकारला नाही आणि मैत्रीभावाने उपदेश केला—‘सदा द्यावे, घ्यावे नाही’. रामाने सीतेसह लक्ष्मण आणलेले पाणी पिऊन उपवासच केला; लक्ष्मण उरलेल्या पाण्याने तृप्त झाला. तिघांनी मौन पाळून संध्योपासना केली. नंतर लक्ष्मणाने दर्भ आणून शुभ शय्या केली, राम-सीतेचे पाय धुऊन दूर उभा राहून रात्रभर पहारा दिला; गुहही शस्त्रधारी स्वजनांसह लक्ष्मणाजवळ राहून महेंद्रतुल्य रामाचे रक्षण करीत राहिला. हा सर्ग भ्रातृभक्ती, आतिथ्यधर्म, क्षात्रनीती आणि तपोमय वनजीवनातील शिस्त यांचे सुंदर दर्शन घडवितो।
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
या सर्गात गुहाचा वृत्तान्त ऐकून भरत मंत्र्यांसह इङ्गुदी वृक्षाजवळ येतो आणि रामाने भूमीवर शयन केलेली चिरडलेली गवताची शय्या डोळ्यांनी पाहून तपासतो. तो मातांना सांगताना हे दृश्य स्वप्नासारखे अवास्तव वाटते असे म्हणतो आणि काल (वेळ/दैव) सर्व लौकिक आधारांवर मात करतो, असा बोध घेतो. शय्येवर दिसणाऱ्या सुवर्णरजाचे कण व रेशमी धाग्यांच्या खुणांवरून सीतेची उपस्थिती ओळखून, राजसी अलंकार-वस्त्रांचा स्पर्शही वनवासाच्या करुणेला अधिक तीव्र करतो। भरत रामाच्या पूर्वीच्या राजवैभवाची—सुवर्ण-रौप्यभूमी, सुगंध, संगीत आणि स्तुतिगानांची—आठवण काढून, आजच्या कठोर अवस्थेशी तुलना करतो आणि या विस्थापनाचे कारण आपणच आहोत असे मानून स्वतःला धिक्कारतो. तो लक्ष्मणाच्या अखंड निष्ठेचे कौतुक करतो आणि पतीव्रता सीतेचे ध्येय पूर्ण झाले असे मान्य करतो। राजकीय दृष्टीने दशरथाच्या निधनानंतर व रामाच्या वनगमनामुळे अयोध्या ही नावाड्याविना नौकेसारखी—असुरक्षित व खचलेली—झाली आहे असे तो वर्णन करतो. शेवटी भरत प्रतिज्ञा करतो की तो तपस्वी जीवन स्वीकारेल, आवश्यक असल्यास वनातही राहील, रामाचे व्रत सांभाळेल आणि रामाने परत येऊन राज्यस्थापना स्वीकारेपर्यंत विनवणी सोडणार नाही।
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
रामाने पूर्वी ज्या ठिकाणी मुक्काम केला होता त्या गंगेच्या तीरावरच रात्र काढून भरत पहाटे उठला आणि चालत्या सैन्याच्या पारावासाठी निषादराज गुहाला बोलावून नौकांची व्यवस्था करावी असे शत्रुघ्नाला सांगितले. शत्रुघ्न म्हणाला—गुह रामचिंतेत जागाच आहे; इतक्यात गुह हात जोडून आला व सैन्याची कुशलता विचारली. रामाच्या इच्छेला मानणाऱ्या भरताने गुहाला विनंती केली की तुझ्या मच्छीमारांनी नौकांतून सर्व सैन्याला पार उतरवावे. गुहाने त्वरित आपल्या बांधवांना आज्ञा दिली. सर्व दिशांनी नौका ओढून आणल्या गेल्या आणि राजाज्ञेने पाचशे नौका जमल्या—घंटा, पाल, ध्वज-पताका यांनी सजलेल्या, मजबूत ‘स्वस्तिक’ नौकाही होत्या. गुह स्वतः शुभ्र छत्राने शोभणारी मंगल नौका घेऊन आला. चढण्याचा क्रम मर्यादेनुसार झाला—प्रथम पुरोहित व ब्राह्मण, मग भरत-शत्रुघ्न, नंतर कौसल्या, सुमित्रा व इतर राजस्त्रिया, आणि शेवटी रथ-गाड्या व सामग्री. छावणी उचलण्याच्या व सामान चढवण्याच्या गडबडीत नौकादल वेगाने निघाले—काही नौकांत स्त्रिया, काहींत घोडे, काहींत वाहतुकीची जनावरे व धनरत्ने. ज्यांना नौका मिळाल्या नाहीत ते तराफे, घागरी/मडकी यांच्या आधाराने किंवा पोहत पार गेले. ध्वजांनी युक्त हत्ती महावतांच्या अंकुशाने हाकले जाऊन ध्वजशिखर पर्वतांसारखे पाणी तुडवत उतरले. शुभ मैत्र मुहूर्तात पार होऊन सेना प्रयागच्या वनात पोहोचली; भरताने तेथे छावणी टाकली आणि मग पुरोहितांसह महर्षी भारद्वाजांच्या दर्शनास जाऊन आश्रमातील रम्य कुटी व उपवने पाहिली।
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
भरद्वाजांच्या आश्रमाचे दर्शन एक क्रोश अंतरावर होताच भरताने संपूर्ण सैन्य तेथेच थांबवले. राजचिन्हे व शस्त्रे बाजूला ठेवून तो मंत्र्यांसह पायी पुढे गेला आणि कुलपुरोहित वसिष्ठांना अग्रस्थानी ठेवले—धर्माधिकारापुढे नम्रता व कोणताही दडपशाहीचा हेतू नाही, हे सूचित करण्यासाठी। मुनि भरद्वाजांनी तपस्वी-रीतीने त्यांचे स्वागत केले—अर्घ्य, पाद्य, फळे इत्यादी देऊन—आणि अयोध्येचे कुशल विचारले; पण दशरथांचे नाव मुद्दाम घेतले नाही, जणू राजाच्या निधनाची त्यांना पूर्वकल्पना होती. रामावरच्या प्रेमामुळे त्यांनी भरताच्या आगमनाचे कारण विचारले आणि शंका व्यक्त केली की भरत निर्वासनातील राम-लक्ष्मणांना इजा करून निर्विघ्न राज्य मिळवू पाहतो काय। भरत शोकाकुल झाला; आपल्या अनुपस्थितीत मातेकडून घडलेले कृत्य आपण मान्य करत नाही, असे तो म्हणाला. रामचरणांची पूजा करून त्यांना अयोध्येला परत आणण्यासाठी विनविणे, हाच आपला हेतू असल्याचे त्याने स्पष्ट केले. भरताची अंतःप्रवृत्ती तपासून मुनिने त्याच्या संयमाची व गुरु-भक्तीची प्रशंसा केली, सीता व लक्ष्मणांसह राम चित्रकूटात असल्याचे सांगितले आणि त्या रात्री आश्रमात थांबून दुसऱ्या दिवशी प्रस्थान करण्यास सांगितले।
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकांडातील ९१व्या सर्गात राजधर्म आणि तपोवनाची मर्यादा यांचा विधिपूर्वक संगम दिसतो. भरत भरद्वाजांच्या आश्रमात रात्रभर थांबण्याचा निश्चय करतात आणि मुनि त्यांना दिव्य आतिथ्य देण्यास सिद्ध होतात. सेना दूर का ठेवली, असे विचारल्यावर भरत सांगतात—आश्रमातील वृक्ष, जल, भूमी व कुटी यांना त्रास होऊ नये; तपस्वीजनांच्या समीप राजसैन्याने संयम राखणे हाच धर्म—म्हणून मी एकटाच आलो. मग मुनिच्या आज्ञेने सैन्याला बोलावले जाते. भरद्वाज अग्निशाळेत जाऊन शुद्धी करतात आणि विश्वकर्मा व त्वष्टा यांचे आवाहन करून आवश्यक व्यवस्था निर्माण करवितात; दिक्पाल, नद्या, गंधर्व, अप्सरा, कुबेराचे दिव्य वन आणि सोम यांना अन्न-पानाच्या विपुलतेसाठी प्रार्थना करतात. त्यानंतर शीतल वारे, पुष्पवृष्टी, दिव्य संगीत व मधुर निनाद प्रकट होतो. सैन्य विश्वकर्म्याने रचलेली समतल भूमी, फळांनी लगडलेली झाडे, दिव्य नदी, अश्वशाळा, तोरणे आणि रत्नजडित राजभवन पाहून विस्मित होते. पुढे पायसाच्या धारा, निवासगृहे, हजारो स्त्रिया व अप्सरा, गंधर्वराजांचे गायन, स्नान-अभ्यंग, पशूंचे तृप्तिकर भोजन, तसेच अन्न, भांडी, वस्त्रे व उपकरणांचे प्रचंड भांडार यांचे वर्णन येते. सैनिक स्वप्नवत् आश्चर्यात रात्रभर आनंद करतात; सकाळी बोलावलेले दिव्यजन परवानगी घेऊन निघून जातात आणि सुगंध व हारांचे चिन्ह मागे राहते. या सर्गाचा बोध—आतिथ्य ही धर्मरूप शक्ती आहे जी बलाला शिस्तीत बांधते; आणि तपोवनाची पवित्रता अबाधित ठेवणे हे राजाचे कर्तव्य आहे।
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
भरद्वाजांच्या आश्रमात सत्कार स्वीकारून भरत सर्व सैन्यासह विधिपूर्वक निरोप घेतात आणि श्रीरामांपर्यंत पोहोचण्यासाठी अचूक मार्गदर्शन मागतात. मुनि प्रदेशवर्णन करतात—चित्रकूट सुमारे साडेतीन योजन दूर एकांत अरण्यात आहे; त्याच्या उत्तरेस फुललेल्या वृक्षांनी शोभणारी मंदाकिनी वाहते, आणि नदीपलीकडे तो पर्वत आहे जिथे राम-सीता पर्णकुटीत निवास करतात. ते भरताच्या सैन्याला दक्षिण किंवा नैऋत्य मार्गाने जाण्याची आज्ञा देतात, ज्यायोगे राघवांचे दर्शन होईल. प्रस्थानाची वार्ता कळताच दशरथांच्या राण्या वाहनांतून उतरून मुनिजवळ येतात—कौसल्या व सुमित्रा शोकाकुल, आणि कैकेयी लज्जित. भरत मातांची एकेक करून ओळख करून देतात—कौसल्येला रामाची जननी म्हणून गौरवतात, सुमित्रेला लक्ष्मण व शत्रुघ्नाची माता म्हणतात, आणि कैकेयीला आपत्तीचे मूळ मानून कठोर शब्द बोलतात. भरद्वाज मुनि समजावतात की कैकेयीवर दोषारोप करू नये; रामांचा वनवास अखेरीस देव, दानव आणि ऋषी यांच्या कल्याणास कारणीभूत ठरेल. मग भरत मुनिंची प्रदक्षिणा करून रथ-वाहने जुंपण्याची आज्ञा देतात; हत्ती, रथ, पायदळ आणि राजस्त्रियांसह सेना गंगा ओलांडून वन-नदीप्रदेशातून दक्षिणेकडे अशी निघते की जणू अरण्यात उगवणारा मेघच चालला आहे।
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
या सर्गात भरत धर्मनिष्ठेने विशाल चतुरंगिणी सेनेसह वनात पुढे जातात. सेनेच्या हालचालींमुळे वनातील ध्वनी-परिसर व पर्यावरण बदलते—हत्ती व हरिणे घाबरून पळतात, पक्षी शांत होतात, धूळ उडते आणि वारा ती दूर नेतो. यानंतर भरत चित्रकूट पर्वत व मन्दाकिनी नदी ओळखतात. शैलशिखरे, फुललेली झाडे आणि पशूंनी भरलेल्या उतारांचे वर्णन करताना ते मेघ, समुद्र-लाटा व शरदाकाश यांसारख्या उपमांनी त्या प्रदेशाचे सौंदर्य उलगडतात. शत्रुघ्नाला सांगतात की स्वभावतः दुर्गम असला तरी तपस्व्यांच्या वासामुळे हा प्रदेश आपुलकीचा—जणू स्वर्गमार्गासारखा—भासतो. पुढे कार्यनिश्चय होतो—भरत सेनेला संयमाने थांबवतात आणि स्वतः सुमंत्र व वसिष्ठांसह पुढे जाऊन शोध घेण्याची आज्ञा देतात. गुप्तचर धुराचा स्तंभ पाहून विचार करतात की निर्जन ठिकाणी अग्नी असू शकत नाही; म्हणून येथे वस्ती आहे—बहुधा श्रीराम व लक्ष्मण, किंवा त्यांच्यासारखे तपस्वी. सर्गाचा शेवट संयत उत्कंठा व निकट भेटीच्या आनंदाने होतो; निसर्गवर्णनाला नैतिक संयम व उद्दिष्टपूर्ण राज्यकारभाराची जोड मिळते।
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकांडातील ९४व्या सर्गात चित्रकूटावर दीर्घकाळ राहिलेला श्रीराम वनजीवनावर प्रेम करू लागलेला दिसतो. तो सीतेला आनंद देण्यासाठी आणि स्वतःचे मन स्थिर करण्यासाठी ‘अद्भुत’ चित्रकूटाची शोभा तिला दाखवतो; जणू इंद्र शचीला आश्चर्यकारक दृश्ये दाखवतो तसा. पर्वताच्या सौंदर्याच्या तुलनेत वनवास मनाला दुःखद वाटू नये, असे तो समजावतो. राम चित्रकूटाचे गुण वर्णन करतो—धातूसारखी झळाळणारी शिखरे, अहिंसक वन्यजीव, फुलांनी-फळांनी भरलेली दाट उपवने. फांद्यांवर टांगलेली वस्त्रे व खड्ग इत्यादींवरून किन्नर व विद्याधरींच्या विहाराची चिन्हे सूचित होतात; धबधबे, झरे, सरोवरे आणि गुहांतून येणारा सुगंधी वारा मन मोहून टाकतो. सीता व लक्ष्मणासह येथे राहिल्यास शोक निवळतो, असे राम धर्मभावाने सांगतो. वनवासाचे ‘द्विविध फळ’ तो मांडतो—धर्मपूर्वक पित्याची आज्ञा पाळणे आणि भरताला आनंद देणे. शेवटी तो वनजीवनाला राजाच्या परलोककल्याणासाठी अमृततुल्य मानतो आणि मूल-फळ-जलसमृद्धीत चित्रकूट स्वर्गीय उपमानांपेक्षाही श्रेष्ठ असल्याचे प्रतिपादन करतो.
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
चित्रकूट पर्वतावरून खाली उतरून श्रीराम सीतेला मन्दाकिनी नदीचे दिव्य सौंदर्य दाखवितात. ते रंगीबेरंगी वाळूचे तट, कमळांनी भरलेले जल आणि फुलाफळांनी लगडलेल्या वृक्षांनी गजबजलेले काठ दाखवून तिची शोभा कुबेराच्या नलिनी सरोवरासारखी असल्याचे सांगतात. येथे निसर्गदर्शन तपोवनातील शिस्तबद्ध धार्मिक जीवनाशी जोडलेले दिसते—ऋषी नियत वेळी स्नान करतात, तर अन्य तपस्वी उंचावलेल्या बाहूंनी सूर्याची उपासना करतात. वाऱ्याने हलणाऱ्या शिखर-शाखांमुळे पर्वत नाचतो आहे असे भासते; गळून पडलेली फुले पाण्यावर तरंगत ढिगारे बनतात आणि त्यावर मधुरस्वरी चक्रवाक पक्षी येऊन बसतात. रामांचे वचन वनवासाला श्रेष्ठ जीवनरूप ठरवते—सीतेसह चित्रकूट व मन्दाकिनीचे दर्शन त्यांना अयोध्यावासापेक्षा अधिक प्रिय वाटते. ते सीतेला ‘मित्रा’सारखी नदीत उतर असे म्हणतात; मन्दाकिनीला सरयू आणि पर्वताला अयोध्या मानून मन तृप्त कर असे सुचवतात. शेवटी साधे अन्न, दिवसातून तीनदा स्नान आणि परस्पर संग—यातच समाधान आहे; धर्मशांतीमुळे राज्य-नगराची इच्छा निवळते।
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
चित्रकूटावर श्रीराम सीतेला मन्दाकिनी पर्वतनदीचे सौंदर्य दाखवितात. गृह्यधर्माच्या भावनेने ते सीतेसमवेत बसून भाजलेले मांस अर्पण करतात; वनवासातील शांत, घरगुती जीवन क्षणभर स्थिर भासते. तेवढ्यात आकाशापर्यंत उठलेली धूळ आणि प्रचंड गोंगाट दिसतो. हत्तींचे कळपनेते व इतर वन्य प्राणी घाबरून पळू लागतात. श्रीराम लक्ष्मणाला सांगतात—हे राजकीय शिकारीचे पथकही असू शकते किंवा एखादा भयंकर पशू; पर्वत दुर्गम असला तरी त्वरित व अचूक तपास करून सत्य जाणणे आवश्यक आहे. लक्ष्मण फुललेल्या शालवृक्षावर चढून सर्व दिशांचा वेध घेतात आणि रथ, घोडे, हत्ती, पायदळ व ध्वजांनी सजलेली विशाल, सुसज्ज सेना पाहतात. ते लगेच सावधगिरी सुचवतात—पवित्र अग्नी विझवावा, सीतेला गुहेत सुरक्षित ठेवावे, धनुष्याला प्रत्यंचा चढवावी, बाण सज्ज ठेवावेत आणि कवच धारण करावे. रामांनी ‘ही सेना कोणाची?’ असे विचारताच लक्ष्मण ज्वाळेसारखे क्रुद्ध होतात. रथध्वजावर कोविदार-वृक्षाचे चिन्ह पाहून ते भरत शत्रुत्वाने आले आहेत—निर्विघ्न राज्यासाठी आपला नाश करायला—असा चुकीचा अर्थ लावतात. हा सर्ग वनशांती आणि अचानक उभ्या राहिलेल्या राजकीय-सैनिकी भीतीचे विरोधाभास दाखवून, टोही, संयम विरुद्ध क्रोध आणि अपूर्ण माहितीवर कृती करण्यातील धर्मसंकट अधोरेखित करतो.
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
या सर्गात चित्रकूटाजवळ येणाऱ्या सैन्यसमूहाला पाहून लक्ष्मण क्रोध व संशयाने व्याकुळ होतात. तेव्हा श्रीराम त्यांना संयतपणे शांत करीत नीतियुक्त अनुमानाने सांगतात—भरत स्वभावतः भ्रातृवत्सल, प्राणांहूनही प्रिय आहेत; वनवासाची वार्ता कळताच कुलधर्म आणि शोक यांच्या प्रेरणेने ते आले आहेत, वैरभावाने नव्हे. राम पुढे स्पष्ट करतात की स्वजनांवर हिंसा करून मिळविलेले राज्य धर्मदूषित असते—विषमिश्र अन्नासारखे; म्हणून ते स्वीकारण्याजोगे नाही. भरतांविषयी कठोर वचन बोलू नकोस, कारण असे शब्द प्रत्यक्ष माझ्यावरच घाव घालतील, असे राम लक्ष्मणाला थांबवतात. भ्रातृहत्या व पितृहत्या आपत्तीतही अचिंत्य आहेत—हे ठसवून राम एक कसोटीचा प्रश्न मांडतात: जर राज्याबद्दल शंका असेल तर मी भरताला सांगीन की राज्य लक्ष्मणाला दे; आणि भरत नक्कीच आनंदाने मान्य करतील, असा रामांचा विश्वास आहे. लज्जित लक्ष्मण आपला अंदाज बदलतात व क्षणभर दशरथच आले असावेत असेही मानतात. घोडे, शत्रुञ्जय नावाचा हत्ती दिसणे आणि राजश्वेत छत्र न दिसणे—यामुळे कथेत क्षणिक संदिग्धता निर्माण होते. अखेरीस भरत गर्दी होऊ नये अशी आज्ञा देतात आणि सेना शिस्तीने पर्वताभोवती तळ ठोकते—राजधर्मात नम्रता व धर्मनिष्ठा अधोरेखित करत.
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
सेना नेमून दिलेल्या ठिकाणी तळावर ठेवून भरत राजवैभवाचा दिखावा टाळून, विनय व पुत्रधर्माच्या भावनेने पायीच श्रीरामांकडे जाण्याचा निश्चय करतो. तो शत्रुघ्नाला पुरुषांचे व निषाद-शिकाऱ्यांचे गट घेऊन वनाचा झटपट शोध-निरीक्षण करण्यास सांगतो; आणि शस्त्रधारी गुह हजारो आप्तांसह अरण्यात रामांचा शोध घेतो. भरत क्रमाने प्रतिज्ञा करतो—राम, लक्ष्मण व सीतेचे दर्शन होईपर्यंत मला शांती नाही; चंद्रप्रभ, कमलनयन राममुख पाहेपर्यंत नाही; राजलक्षणांनी अंकित त्यांच्या चरणांना मस्तकी धरेपर्यंत नाही; आणि पितृ-पैतामह राज्याचा योग्य वारस राम यांचा अभिषेक करून त्यांना प्रतिष्ठित करेपर्यंत नाही. यानंतर चित्रकूटाचे वर्णन पुण्य पर्वतराजासारखे केले आहे; तेजस्वी, शस्त्रधारी रामांच्या निवासाने ते वन ‘सिद्ध’ झाले असे म्हटले आहे. भरत फुललेल्या वृक्षकुंजांतून, पर्वताच्या उतारांवरून पुढे जातो; दूरवर आश्रमाग्नीच्या धुराचा उंच ध्वज दिसताच तो परतीर गाठल्यासारखा स्वजनांसह हर्षित होतो. सेना दूर ठेवून तो गुहासह वेगाने चित्रकूटावरील धर्ममय आश्रमाकडे धाव घेतो.
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकांडातील ९९व्या सर्गात भरत चित्रकूटाजवळ रामाच्या वनवासातील निवासस्थानाकडे शेवटच्या टप्प्यात पोहोचतो. सैन्य तळावर ठेवून तो स्वतः घाईने पुढे जातो आणि वसिष्ठांना राणींना घेऊन येण्यास सांगतो. वाटेत तो आश्रमाची ओळख अनेक खुणांनी करतो—फुटलेली जळणाची लाकडे, कुटीजवळ गोळा केलेली फुले, थंडीपासून बचावासाठी रचलेले गोवर्यांचे ढीग, झाडांवर कुश व वल्कलाच्या पट्ट्या, तसेच विचित्र वेळी ये-जा करण्यासाठी उंचावर बांधलेली वल्कल-वस्त्रे. मन्दाकिनी नदीचे सान्निध्य आणि तपस्व्यांच्या नित्य अग्नीचा दाट धूरही त्याला मार्ग दाखवतो. पश्चात्तापाने व्याकुळ झालेला भरत ‘महर्षिसदृश’ रामाच्या भेटीची अपेक्षा करीत राजवैभवाच्या उलट स्थितीवर शोक करतो—एकांत वनात भूमीवर वीरासनात बसलेला राम. पुढे तो पर्णशाला पाहतो—यज्ञवेदीसारखी पानांनी आच्छादलेली, धनुष्ये, तूणीर, सूर्यप्रभ बाण, रौप्य म्यानातील तलवारी, ढाली आणि गोधाचर्माचे अंगुलित्र यांनी सजलेली; सिंहगुहेसारखी दुर्गम. ईशान कोनाकडे झुकलेली वेदी आणि त्यावर प्रज्वलित अग्नीही दिसतो. अखेर तो रामाला पाहतो—अजिन व वल्कल धारण केलेला, अग्नीसारखा तेजस्वी, दर्भ पसरलेल्या भूमीवर सीता व लक्ष्मणासह बसलेला, जणू सनातन ब्रह्मा. भरत अश्रूंनी भरून धावत येतो, वारंवार “आर्य” अशी हाक मारतो आणि चरणांपर्यंत पोहोचण्याआधीच कोसळतो; राम शत्रुघ्नासह त्याला आलिंगन देतो. सुमंत्र व गुहही भेटतात; वनवासी साक्षी राहून आनंदाने नव्हे, करुणेने अश्रू ढाळतात।
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
अयोध्याकांडातील शततम सर्गात राम भरताला तपस्वीवेषात—जटाधारी, वल्कलधारी, अत्यंत कृश—भूमीवर पडलेला, हात जोडून नम्र दिसतो; त्याची तेजस्विता प्रलयकाळच्या असह्य सूर्याप्रमाणे वर्णिली आहे. राम प्रेमाने भरताला आलिंगन देऊन उचलतो आणि मग ‘कच्चित्’ म्हणत वारंवार विचारणा करत दीर्घ प्रश्नमालिका आरंभतो. तो प्रथम दशरथांची स्थिती, मातांचा कुशल, तसेच वसिष्ठ व इतर पुरोहित-ब्राह्मणांचा योग्य सन्मान होत आहे का हे विचारतो. पुढे तो राजधर्माची सखोल चौकशी करतो—योग्य मंत्र्यांची निवड व मंत्रगोपन, सेनापती आदींची योग्य नेमणूक, गुप्तचरांद्वारे माहिती-संकलन, दंडाचा न्याय्य व प्रमाणबद्ध उपयोग, कोश-व्ययातील शिस्त, दुर्गांची सज्जता, सैनिकांना वेळेवर वेतन, शेती व गो-धनाचे रक्षण, राजाची प्रजेसाठी सुलभता, आणि निष्पक्ष न्याय. राम नास्तिक कुतर्कापासून सावध करतो व राजदोष टाळण्याचा उपदेश देतो; शास्त्राधिष्ठित व गोपनीय सल्लामसलत हीच विजयाची मुळे आहेत असे प्रतिपादन करतो. अशा रीतीने हा सर्ग भ्रातृकरुणेतून उभा राहिलेला संक्षिप्त राजधर्म-प्रकरण ठरतो आणि शेवटी धर्मयुक्त राज्यपालन स्वर्गप्राप्तीचे कारण आहे असे सांगतो.
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
या सर्गात भरत रामांच्या वचनांना उत्तर देताना स्वतःवरच दोष ठेवतो—ज्येष्ठ भाऊ जिवंत असताना राज्य स्वीकारणे हे धर्मभ्रंश ठरेल. तो इक्ष्वाकुवंशाची सनातन मर्यादा सांगतो—ज्येष्ठ पुत्र असताना कनिष्ठाने राजा होणे योग्य नाही. म्हणून तो रामांना समृद्ध अयोध्येला आपल्या सोबत परत येऊन वंशहितासाठी राज्याभिषेक स्वीकारण्याची विनंती करतो. भरत राजधर्माचे तत्त्वही मांडतो—काही जण राजाला केवळ मनुष्य मानतात; पण जो राजा धर्मानुसार आचरण करून, नीतीने प्रजांचे पालन करतो, तो सामान्य सामर्थ्यापलीकडे जाऊन ‘दैवततुल्य’ मानला जातो. यानंतर शोकप्रसंग येतो. भरत सांगतो की तो केकयात असताना आणि राम सीता-लक्ष्मणांसह वनात गेल्यावर, यज्ञशील व धर्मात्म्यांनी पूज्य असलेले दशरथ महाराज रामवियोगाच्या शोकाने व्याकुळ होऊन लवकरच स्वर्गारोहण पावले. तो रामांना उठून पित्याला जलांजली देण्यास सांगतो—प्रिय पुत्राने केलेले पिंडोदकदान पितृलोकात अक्षय फल देते. सर्गाच्या शेवटी दशरथांचे अंतिम चित्त रामातच स्थिर होते, आणि विरह व आकांक्षेची पराकाष्ठाच त्यांच्या मृत्यूचे कारण ठरली असे दर्शविले आहे।
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
या सर्गात शोकाचा तीव्र धक्का आणि वाणीपासून कर्माकडे होणारा तात्काळ प्रवास दिसतो. भरत रामाला दशरथांच्या निधनाची वार्ता सांगतो; ती ऐकताच राम शोकाने मूर्च्छित होतो—कुऱ्हाडीने तोडलेल्या फुललेल्या वृक्षासारखा, किंवा वज्राघाताने कोसळल्यासारखा। शुद्धीवर आल्यावर राम धर्मचिंतनातून दुःख व्यक्त करतो—राजाहीन अयोध्येत परतणे कसे योग्य, पित्याचे अंत्यसंस्कार स्वतः न करू शकल्याची खंत, आणि पिता परलोकवासी झाल्यावर आता मार्गदर्शन कोण करील, असे प्रश्न तो करुणेने मांडतो। भरत व शत्रुघ्न यांनी राजाचे सम्यक् और्ध्वदेहिक कर्म केले याबद्दल राम त्यांचे कौतुक करतो. मग तो सीता व लक्ष्मणाला ही वार्ता सांगतो; भावंडांच्या डोळ्यांतून एकत्र अश्रुधारा वाहतात. सुमंत्राच्या मार्गदर्शनाने ते पुण्य मन्दाकिनी-तीर्थाकडे जातात; दक्षिण दिशेकडे (यमदिशा) तोंड करून उदकांजली देतात, आणि दर्भावर इङ्गुदीच्या गरात बदरीफळ मिसळून पिंड-निवाप अर्पण करतात। आश्रमाजवळचा आक्रोश ऐकून लोक आणि भरताचे सैनिक धावून येतात; पशुपक्षीही दचकलेले वर्णिले आहेत—यामुळे शोकाचा सामूहिक व निसर्गापर्यंत पोहोचणारा प्रभाव जाणवतो। अशा भावविवशतेतही मर्यादा व धर्मकर्म अखंड राहते, हेच या सर्गाचे सार आहे।
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
वसिष्ठ पायी चालत मन्दाकिनी-तटावरील तीर्थाकडे निघाले आणि रामदर्शनासाठी आतुर झालेल्या दशरथाच्या राण्यांना सोबत घेऊन गेले. राम-लक्ष्मण नेहमी स्नान करीत असलेल्या घाटावर ते पोहोचले. शोकाने कृश, अश्रूंनी भरलेली कौसल्या वनकाठचा तो पवित्र प्रदेश दाखवू लागली जिथे निर्वासित तिघांना कष्टाने राहावे लागले; आणि रामासाठी पाणी आणणे इत्यादी सेवेत लक्ष्मणाची अखंड तत्परता पाहून तिला वाटले—लक्ष्मणाला असा कठोर श्रम सहन करावा लागू नये. तेव्हा तिने दक्षिणाभिमुख कुशावर ठेवलेले इङ्गुदीफळाच्या गराचे पिंड पाहिले—रामाने पित्याच्या श्राद्धविधीनुसार अर्पण केलेले. पूर्वी राजवैभवात नांदलेल्या दशरथासाठी हे वन्य अर्पण पाहून ती विलाप करू लागली—देवतुल्य राजाला असे अन्न शोभते काय, आणि रामाची ही दीन अवस्था याहून अधिक वेदना नाही. “जसे मनुष्याचे अन्न तसे देवांचे अन्न” ही म्हण येथे शोकात सत्य ठरल्यासारखी तिला भासली. सहपत्नींनी कौसल्येला धीर दिला आणि आश्रमात रामाचे दर्शन झाले—तेजस्वी, तरीही जणू स्वर्गातून पडलेल्या देवासारखा। मातांनी अश्रू ढाळले; राम उठून त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून नमस्कार करतो, आणि त्या त्याच्या पाठीवरील धूळ झटकतात. लक्ष्मणही वाकून प्रणाम करतो; राण्या त्यालाही तितक्याच मातृस्नेहाने कवटाळतात. सीता दुःखाकुल होऊन सासूंच्या चरणांना धरते; कौसल्या तिला कन्येसारखी मिठीत घेऊन तिच्या कष्टांवर शोक करते, तिच्या थकलेल्या मुखाचे वर्णन उपमांनी करते आणि शोकाला अरणीतून पेटलेल्या अग्नीप्रमाणे सांगते—जो आपल्या आधारालाच भस्म करतो. यानंतर राम वसिष्ठांचे चरण धरून त्यांच्या जवळ बसतो; भरतही हात जोडून जवळ बसतो आणि सभा विचार करू लागते—तो काय बोलेल. मित्रांनी वेढलेले राम, लक्ष्मण आणि भरत हे तिघे ऋत्विजांनी वेढलेल्या तीन यज्ञाग्नींसारखे शोभून दिसतात.
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
या सर्गात राज्याधिकार, दोषनिर्णय आणि आज्ञापालन यांवर सुबद्ध संवाद घडतो. लक्ष्मणाच्या उपस्थितीत राम भरताला धीर देऊन विचारतात—तू तपस्वीवेषात का आला आहेस? भरत सांगतो की रामाला वनवास देण्यासारख्या ‘अशक्य कर्मा’नंतर शोकाने दशरथाचा देहांत झाला; तो कैकेयीच्या प्रवृत्तीची निंदा करतो आणि विधवा राण्या व प्रजा यांचे समाधान व्हावे म्हणून रामाचा तात्काळ राज्याभिषेक व्हावा अशी विनंती करतो. ज्येष्ठाधिकार, लोकसंमती आणि मंत्रिसमर्थन यांचा आधार देत भरत नम्रपणे प्रणाम करून रामचरण धरून औपचारिक निवेदन करतो. राम भरताच्या उदात्ततेचे कौतुक करून म्हणतात की भरताचा काहीही दोष नाही; आईविषयी बालिश दोषारोप योग्य नाही. शास्त्रानुसार वडिलधाऱ्यांना पत्नी-पुत्रादि विषयांत जे स्वातंत्र्य/अवकाश आहे ते स्मरवून ते पितृआज्ञा बंधनकारक मानतात. दशरथाने सार्वजनिकरीत्या केलेला ‘विभाग’—भरत अयोध्येचे राज्य करील आणि राम चौदा वर्षे दंडकारण्यात राहील—यास प्रमाण मानून राम वैयक्तिक इच्छेपेक्षा धर्माचे अधिपत्य श्रेष्ठ ठरवतात.
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
सर्ग १०५ मध्ये चारही भावांभोवती सुहृद्जन असताना रात्रभर सामूहिक शोक होतो. पहाटे ते मन्दाकिनीच्या तीरावर उदकक्रिया इत्यादी विधी पूर्ण करून पुन्हा एकत्र येतात; काही काळ मौन पसरते. तेव्हा भरत रामांना विनवणी करतात—राज्य तुम्हाला परत देण्यासाठी आलो आहे; तुमच्याविना हे राज्य टिकणार नाही; मी स्वतः त्यास अपात्र आहे. अनेक उपमांनी ते आपली असमर्थता दाखवतात; विशेषतः ज्या वृक्षाला दीर्घकाळ जपून फुलवले, पण तो फलरहित राहिला—तशी दशरथांची आशा रामांनी राज्य न स्वीकारल्यास निष्फळ ठरेल, असे ते सांगतात. अयोध्येतील प्रजा व श्रेणींचीही भावना ते मांडतात—राम सूर्याप्रमाणे सिंहासनावर प्रतिष्ठित व्हावेत; राजहत्ती नाद करतील आणि अंतःपुरातील स्त्रिया आनंदित होतील। राम भरतांना धीर देत कालधर्माचा उपदेश करतात—मानवी प्रयत्न मर्यादित आहेत; दैव प्राण्यांना विरुद्ध दिशांनी ओढते; जगातील सर्व संयोगांचा शेवट वियोगात—धन क्षयात, उन्नती पतनात, मिलन विरहात, जीवन मृत्यूत संपते. पिकलेले फळ पडतेच, मजबूत घरेही जीर्ण होतात, गेलेल्या रात्री परत येत नाहीत, नद्या पुढेच वाहतात; दिवस-रात्र ग्रीष्मसूर्यासारखे आयुष्य शोषून घेतात. मृत्यू हा अविभाज्य सहचर आहे; म्हणून शोक तत्त्वतः निष्फळ. शेवटी राम ठाम सांगतात—पित्याची आज्ञा पाळून मी वनवासच करीन; भरतांनी अयोध्येला परत जाऊन राजधर्म सांभाळावा—ज्ञानी जन कोणत्याही अवस्थेत शोक करत नाहीत।
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
मंदाकिनीच्या तीरावर रामाच्या गंभीर वचनानंतर भरत दीर्घ, धर्मयुक्त आणि तर्काधारित विनंती करतो. तो रामाच्या समत्वाची व मंत्रपरायण वृत्तीची प्रशंसा करीत, कैकेयीने ‘माझ्यासाठी’ केलेले दुष्कृत्य मान्य करतो; तरी मातृबंध-धर्मामुळे तिला दंड देणे आपणास शक्य झाले नाही असे सांगतो. दाशरथासारख्या श्रेष्ठ कुलात जन्मलेला मनुष्य जाणूनबुजून अधर्म कसा करील, असा प्रश्न तो उपस्थित करतो; पण “मरणासन्न माणूस मोहग्रस्त होतो” या लोकोक्तीने दशरथांचा दोष क्रोध, मोह किंवा प्रमादातून झाला असे सूचित करतो. भरत रामाला विनवतो की पित्याची चूक दुरुस्त करणे हेच खरे पुत्रधर्म; त्या चुकीला मान्यता देणे नव्हे. तो माता, बंधु, मित्र आणि नगर-जनपदातील प्रजा यांचे हित पुढे ठेवून सांगतो की राज्याभिषेक व शासन हे क्षत्रियाचे प्रधान कर्तव्य असून त्यातूनच प्रजापालन शक्य होते. जटा-धारण व वनवासातील तपश्चर्येची तुलना करून, अनिश्चित भविष्य-पुण्यापेक्षा तत्काळ राजधर्म श्रेष्ठ आहे असे प्रतिपादन करीत, तेथेच पुरोहित व वृद्धांच्या हस्ते रामाचा अभिषेक व्हावा अशी मागणी करतो. सर्वजण भरताच्या वचनास अनुमोदन देतात; परंतु राम पितृआज्ञेत दृढ राहून अयोध्येला परत जाण्यास नकार देतो, आणि उपस्थित लोक शोक व आदर—दोन्ही भावांनी भरून जातात।
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
अयोध्याकांडातील १०७व्या सर्गात स्वजनांनी सन्मानित श्रीराम भरताच्या पुनः केलेल्या निवेदनास उत्तर देतात व कैकेयीचा पुत्र म्हणून भरताची भूमिका धर्म्य आहे असे मान्य करतात. मग ते कर्तव्याची न्याय-नीतीची साखळी उलगडून सांगतात—कैकेयीच्या विवाहकाळी दशरथाने दिलेले पूर्ववचन, देव–असुर संग्रामात तिच्या सेवेच्या प्रतिफळार्थ दिलेले दोन वर, आणि त्यावरून कैकेयीची मागणी: भरताला राज्य व रामाला वनवास। राम आपला वनवास प्रतिज्ञापालन मानून भरताने शीघ्र राज्याभिषेक स्वीकारावा, जेणेकरून पित्याचे सत्य टिकून राहील, असा उपदेश करतात. “राजाला ऋणातून मुक्त कर” असे सांगून राम अपूर्ण प्रतिज्ञेचा भार दूर करण्यास व पिता-मातेचा मान राखण्यास भरताला प्रवृत्त करतात. पुत्रधर्म दृढ करण्यासाठी ते गया-संबंधी श्रुती सांगतात—‘पुत्र’ तो, जो ‘पुत्’ नामक नरकातून पित्याचा उद्धार करतो व पितरांचे रक्षण करतो; म्हणून अनेक पुत्रांची इच्छा केली जाते, जेणेकरून किमान एकाने गयेस श्राद्धादि करून कुलाचे कल्याण साधावे. अखेरीस राज्यकारभाराचे मार्गदर्शन व धीर देऊन राम भरताला शत्रुघ्न व द्विजांसह अयोध्येस परत जाऊन प्रजेला संतुष्ट ठेवण्याची आज्ञा देतात. स्वतः ते सीता व लक्ष्मणासह दंडकारण्यात प्रवेश करतात—भरत मनुष्यांवर राज्य करो, राम वनात; एकाला छत्रछाया, दुसऱ्याला वृक्षछाया, आणि दोघेही सत्याच्या बंधनाने एकत्र बांधलेले।
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
या सर्गात भरताला धीर देत असलेल्या श्रीरामाजवळ प्रतिष्ठित ब्राह्मण जाबाली येऊन उपदेश करतो. तो अत्यंत व्यवहारवादी, इहलोकी तर्क मांडत नातेसंबंधांची टिकाऊपणा प्रश्नांकित करतो—मनुष्य एकटाच जन्मतो आणि एकटाच मरतो; माता-पिता व गृहस्थाश्रम हे जणू तात्पुरते निवासस्थान आहे असे तो सांगतो. म्हणून पितृराज्य सोडून दुःखमय, काटेरी मार्गावर टिकून राहू नये; समृद्ध अयोध्येला त्वरित परत जाऊन अभिषेक स्वीकारावा आणि राजधर्म व राजभोग उपभोगावेत—अशी तो रामाला विनंती करतो. अयोध्या आपल्या योग्य स्वामीची वाट पाहत आहे, असेही तो चित्रित करतो. पुढे जाबालीचा युक्तिवाद अधिक तीव्र होतो. तो अष्टका, श्राद्ध इत्यादी पितृतर्पण निष्फळ असल्याचा संशय व्यक्त करतो आणि काही धर्मशास्त्रीय नियम हे लोकांकडून दान व आज्ञापालन घडवून आणण्यासाठी समाजव्यवहारात घडवलेले उपाय आहेत असे सूचित करतो. शेवटी तो परोक्षापेक्षा प्रत्यक्षालाच प्रधान मानून, भरताने अर्पण केलेले राज्य स्वीकारण्याचा आग्रह धरतो—हे सुज्ञ जनांच्या मताशी सुसंगत असून समाजासाठी आदर्श ठरेल, असे तो म्हणतो.
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
अयोध्याकांडातील सर्ग १०९ मध्ये जाबालीने रामांना व्यवहारदृष्ट्या परत येण्यास प्रवृत्त करण्यासाठी दिलेल्या सल्ल्याला श्रीरामांनी दिलेले दीर्घ, नैतिक प्रत्युत्तर वर्णिले आहे. राम प्रथम जाबालीच्या सल्ल्यामागील आदरभाव मान्य करतात; पण धर्म व मर्यादेच्या निकषांवर तो हितकर नसून घातक आहे असे ठरवतात. ते सांगतात की राजधर्माचा शाश्वत आधार सत्य व अहिंसा आहेत; जगाची स्थिरता सत्यावर टिकते आणि ऋषी-देव सत्यालाच परम गुण मानतात. असत्य हे लोकनिंद्य व आध्यात्मिकदृष्ट्या विनाशक आहे असे स्पष्ट करून राम म्हणतात की दान, यज्ञ, तप आणि वेदसुद्धा सत्यावरच प्रतिष्ठित आहेत. मग ते हे तत्त्व आपल्या स्थितीला लावतात—पित्यापुढे वनवासाची प्रतिज्ञा केली असल्याने “सत्याचा सेतू” तोडणे त्यांना मान्य नाही; लोभ, मोह वा अज्ञानामुळे प्रेरित होऊन ते वचनभंग करणार नाहीत. असत्यप्रवृत्तीच्या अस्थिर लोकांचे अर्पण देव व पितर स्वीकारत नाहीत असा इशारा देऊन, सत्पुरुषांच्या आचारानुसार वनवास हा पुण्यभार मानून ते स्वीकारतात. शेवटी (काही परंपरांत प्रक्षिप्त मानला जाणारा) नास्तिक तर्काचा निषेध करणारा भाग येतो. तेव्हा जाबाली स्पष्ट करतात की पूर्वीचे म्हणणे हे केवळ प्रसंगानुरूप समजावण्यासाठी होते; ते आपली आस्तिक भूमिका पुनः अधोरेखित करून रामांना शांत करतात व कल्याणकारी सल्ल्याकडे मार्गदर्शन करू इच्छितात.
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
या सर्गात क्रोधाविष्ट श्रीरामाला शांत व योग्य मार्गावर आणण्यासाठी महर्षी वसिष्ठ उपदेश करतात. जाबालीचे पूर्वीचे भाषण ते नास्तिक्यप्रवर्तन मानत नाहीत; रामाला परत आणण्यासाठी केलेले व्यावहारिक, प्रेरक युक्तिवचन असे त्याचे पुनर्व्याख्यान करून, पुढे प्रमाणभूत धर्मशिक्षण मांडतात. वसिष्ठ संक्षेपाने सृष्ट्युत्पत्ती सांगतात—आदि काळी केवळ जल, नंतर स्वयंभू ब्रह्म्याचा प्रादुर्भाव, आणि वराहावताराने पृथ्वीचे उद्धरण। त्यानंतर मनु व इक्ष्वाकु पासून अयोध्येतील प्रसिद्ध राजांची वंशपरंपरा वर्णित करतात. ही वंशावलीच नीतिधर्माचा पुरावा ठरते—इक्ष्वाकुकुलाच्या मर्यादेनुसार ज्येष्ठ पुत्राचा राज्याभिषेक होतो; म्हणून दशरथाचा ज्येष्ठ वारस रामाने राज्य स्वीकारून प्रजेचे रक्षण करावे व पूर्वजांचा राजधर्म अखंड ठेवावा। सर्ग सृष्टिस्मरण, वंशस्मृती आणि उत्तराधिकार-नियम यांचा संगम करून रामाचे राज्यग्रहण हे कुलधर्म व लोकहिताचे रक्षण आहे असे प्रतिपादित करतो।
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
या सर्गात अधिकार, आज्ञापालन आणि ऋणफेड यांवर सुव्यवस्थित धर्मचर्चा घडते. राजपुरोहित व गुरु वसिष्ठ रामाला सांगतात की मनुष्याचे तीन ‘गुरु’—आचार्य, पिता आणि माता—असतात; ज्येष्ठांचे व सभेचे म्हणणे मानल्याने सज्जनांचा मार्ग टिकून राहतो. राम उत्तर देतात की पालनपोषण व स्नेह यांसाठी माता-पित्यांचे ऋण कधीही पूर्ण फेडता येत नाही, आणि दशरथाला दिलेले वचन असत्य होऊ शकत नाही. यानंतर व्याकुळ भरत कुश पसरून रामकुटीसमोर प्रत्युपवेशन (आंदोलनार्थ पडून राहणे) करायला निघतात, रामाने परत यावे म्हणून. राम म्हणतात की अभिषिक्त राजासाठी असा विरोध अनुचित आहे; ते भरताला उठवून अयोध्येला परत जाण्यास सांगतात. नगरजन व ग्रामवासीही कबूल करतात की पित्याच्या आज्ञेतून रामाला ते परावृत्त करू शकत नाहीत. भरत सभेसमोर औपचारिकरीत्या सांगतात की राज्याच्या मागणीत त्यांचा काही सहभाग नाही; उलट ते स्वतः चौदा वर्षांचा वनवास स्वीकारण्यास तयार आहेत. भरताची निर्मळ निष्ठा पाहून राम विस्मित होतात; दशरथाच्या पूर्वप्रतिज्ञेची बंधनकारकता पुन्हा स्पष्ट करून, वनवासाची अदलाबदल धर्मविरुद्ध व सत्यविरोधी आहे असे सांगतात. म्हणून धर्म व सत्याशी सुसंगत असा रामाचा निर्णय दृढ राहतो.
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
या सर्गात चित्रकूट येथे भाऊबंधांच्या समेटानंतरचा धर्मनिष्ठ निर्णय वर्णिला आहे. अदृश्य ऋषिगण हा पवित्र संवाद पाहून स्तुती करतात आणि तो शुभ व भविष्यसिद्धीचा सूचक मानतात; रावणवधाची अपेक्षित सिद्धीही त्यातून सूचित होते. कंपित असूनही धैर्यवान भरत राजधर्म व कुलधर्माच्या आधाराने रामांना राज्य स्वीकारण्याची विनंती करतो. एकट्याने राज्य चालविण्याची आपली असमर्थता तो कबूल करतो आणि बंधु, वीर व प्रजा सर्वांची दृष्टी केवळ रामांकडेच आहे असे सांगतो. राम स्नेहपूर्वक उपदेश करतात—भरताला स्वाभाविक व शिक्षणाने प्राप्त अशी प्रज्ञा आहे; मंत्र्यांशी व विवेकी सल्लागारांशी विचारविनिमय करून राज्यकारभार करावा आणि कैकेयीविषयी क्रोध धरू नये. परंतु पित्याची प्रतिज्ञा अढळ आहे—अशक्य उदाहरणे देऊन राम आपला निश्चय दृढ करतात. त्यानंतर भरत सुवर्णभूषित पादुका अर्पण करतो. राम त्या पादुकांत पाऊल ठेवून पुन्हा त्याच भरताला परत देतात आणि अधिकाराचे प्रतीक म्हणून त्यांना प्रतिष्ठा देतात. भरत प्रतिज्ञा करतो की चौदा वर्षे नगराबाहेर तपस्व्यासारखा राहून राज्यव्यवस्था पादुकांच्या अधीन ठेवीन; वेळेवर राम परत न आल्यास आत्मदहन करीन. राम संमती देऊन भरत व शत्रुघ्नाला आलिंगन देतात, कैकेयीचे रक्षण व अनरागाची आज्ञा करतात, वडिलधाऱ्यांना वंदन करून प्रस्थान करतात. माता शोकाने गहिवरून निरोप देऊ शकत नाहीत; रामही अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी कुटीत प्रवेश करतात.
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
या सर्गात संवादातून प्रतीकात्मक राज्यकारभाराकडे होणारा संक्रमण-प्रवास पूर्ण होतो. भरत शत्रुघ्न व मंत्रिवर्गासह श्रीरामांच्या पादुका घेऊन अयोध्येकडे परत निघतो. वसिष्ठ रामांना सांगतात की अयोध्येच्या “योगक्षेम” (सुरक्षा व कल्याण)ासाठी सुवर्णभूषित पादुका द्याव्यात; तेव्हा राम पूर्वाभिमुख होऊन विधिपूर्वक उभे राहून स्पष्टपणे “राज्यपालनासाठी” त्या पादुका भरतास प्रदान करतात. भरत दशरथांची चौदा वर्षांची प्रतिज्ञा दृढपणे उच्चारून वनवासाच्या अटी अचल धर्मवचन मानतो. भरद्वाज भरताच्या सहज कुलीनतेचे स्तवन करतात; सद्गुण त्याच्यात स्वभावतः स्थिर आहेत असे ते म्हणतात, आणि अशा धर्मात्म्या पुत्रामुळे दशरथ आजही जणू जीवंत आहेत असे प्रतिपादन करतात. पुढे रथ, घोडे व हत्तींसह सेना परत वळते; यमुना-गंगेचे पार होणे व शृंगिबेरपूरात प्रवेश यांचा उल्लेख येतो. अखेरीस अयोध्या दिसते—निस्तब्ध, उदास व शोभाहीन; ते दृश्य पाहून भरत शोकाकुल होऊन सारथ्याला करुण शब्दांनी संबोधतो.
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
या सर्गात भरत वेगाने रथातून अयोध्येत प्रवेश करतात. रथाचा गंभीर, शांत करणारा नाद नगरातील दाट निस्तब्धतेच्या विरुद्ध ठळकपणे जाणवतो. पुढे उपमांच्या मालिकेतून अयोध्येची शोकमय ओसाड अवस्था उभी राहते—दीपविरहित रात्र जशी मांजर व घुबडांच्या संचाराने भयाण भासते, चंद्रवियोगी रोहिणीसारखी, कोरड्या पर्वत-ओढ्यासारखी, विझलेल्या यज्ञाग्नीसारखी आणि पराभूत सेनेसारखी. पुन्हा ती तरंगशून्य समुद्रासारखी, सोमयागानंतर रिकाम्या वेदीसारखी, वृषभविरहित गोठ्यासारखी दिसते; तसेच मणी तुटलेल्या नव्या मोत्यांच्या हारासारखी, पडलेल्या तारकासारखी, दावाग्नीने करपलेल्या वेलीसारखी, मेघांनी झाकलेल्या आकाशासारखी आणि दूषित पानस्थळासारखी—अलंकारभंग, तेजोम्लानता व उत्सवभंग सूचित करणारी. भरत सारथ्याला विचारतात—आता गीते-वाद्यांचे नाद का ऐकू येत नाहीत, फुलमाळांचा सुगंध, मद्य, चंदन व अगरूचा दरवळ का पसरत नाही, रस्त्यांची वर्दळ व उत्सवी हालचाल का थांबली—रामाच्या वनवासानंतर हे सर्व लोपले काय. ते ठरवतात की अयोध्येची श्री रामाबरोबरच निघून गेली; राम परतल्यावरच सर्वांचा आनंद पुन्हा जागेल. शोकाकुल भरत दशरथांच्या राजप्रासादात प्रवेश करतात—सिंहरहित गुहेसारखा तो सूना; आणि अंतःपुर सूर्यविरहित दिवसासारखे तेजहीन पाहून ते अश्रूंनी भरून येतात।
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्येत मातांना सुरक्षित ठेवून भरत शोकाकुल असला तरी दृढव्रती होऊन सभेतील ज्येष्ठ व गुरु वसिष्ठ यांना वंदन करून नंदिग्रामास जाण्याची आज्ञा मागतो. तो स्पष्ट सांगतो की रामाविना राज्यसुख त्याला मान्य नाही; रामवियोगात राज्यभोग न करता दुःखातच निवास करीन. मंत्रीगण व वसिष्ठ त्याची भ्रातृभक्ती व धर्ममार्गनिष्ठा यांचे कौतुक करतात. मग भरत रथ सिद्ध करण्याची आज्ञा देऊन शत्रुघ्नासह, ब्राह्मण आचार्यांच्या अग्रगमनात प्रस्थान करतो; सैन्य व नगरजनही न बोलावता मागोमाग निघतात—त्याच्या निर्णयास लोकमान्यता मिळाल्याचे ते द्योतक। नंदिग्रामास पोहोचल्यावर भरत रामांच्या सुवर्णभूषित पादुका मस्तकी धारण करून जाहीर करतो की हे राज्य रामांनी माझ्याकडे ‘न्यास’ म्हणून ठेवले आहे—संन्यासीभावाने मी केवळ रक्षक-प्रतिनिधी आहे. तो पादुकांना धर्मासनरूप प्रतीक म्हणून प्रतिष्ठित करतो आणि त्यांवर छत्र-चामरादी राजचिन्हे धरण्याची व्यवस्था करतो. राम परत येईपर्यंत राज्याचे रक्षण करीन; राम आल्यावर अयोध्या व राज्य त्यांना अर्पण करून पुन्हा सेवकभावाने राहीन, असा त्याचा संकल्प। शेवटी भरत वल्कलधारी, जटाधारी तपस्व्यासारखा राहून पादुकांच्या अधीनतेनेच शासन करतो; सर्व व्यवहार व अर्पणे प्रथम पादुकांना निवेदून शासनाला उत्तरदायी न्यासपालनाचे स्वरूप देतो।
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
चित्रकूटाच्या तपोवनात भरत निघून गेल्यावर रामाने तेथील तपस्व्यांमध्ये मोठा बदल पाहिला—भीती, चोरट्या नजरा आणि कुजबुजत चाललेले सल्लामसलत. आपल्या, लक्ष्मणाच्या किंवा सीतेच्या कोणत्या तरी दोषामुळे आश्रमातील शांतता भंग झाली की काय, अशी शंका येऊन रामाने विनयाने कुलपतींना कारण विचारले. वृद्ध ऋषींनी सीतेच्या आचरणावर कोणताही संशय नाकारला आणि रामाच्या उपस्थितीमुळे राक्षसांचे वैर अधिकच तीव्र झाले, असे सांगितले. तपस्व्यांनी वर्णन केले की राक्षस विकृत रूपे धारण करून आश्रमांवर हल्ले करतात, तपस्व्यांना मारतात, यज्ञाची तयारी बिघडवतात—स्रुव‑पात्रे व इतर भांडी उधळून देतात, अग्नीवर पाणी टाकून विझवतात आणि कलश‑घट फोडतात. त्यांनी जनस्थानाजवळ राहणारा रावणाचा भाऊ खर याचा उल्लेख केला—तपस्व्यांचा उच्छेद करणारा कुख्यात राक्षस, जो रामाला सहन करणार नाही. म्हणून मुनिगणांनी ठरवले की येथे राहणे ऋषी आणि राजदम्पती—दोघांसाठीही धोकादायक आहे; ते जवळच्याच फलसमृद्ध वनातील आपल्या जुन्या आश्रयस्थानी जाणार आहेत आणि रामालाही सोबत येण्याचे आमंत्रण दिले. राम शब्दांनी त्यांना थांबवू शकला नाही; तो काही अंतरपर्यंत त्यांच्यासोबत गेला, प्रणाम करून त्यांची संमती व उपदेश स्वीकारला आणि मग पुन्हा आपल्या पवित्र आश्रमात परतला—ते निघून गेले तरी तो धैर्याने स्थिर राहिला।
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
तपस्वी निघून गेल्यावर श्रीरामांना त्या ठिकाणी पुढे राहणे रुचत नाही। भरत, राण्या आणि अयोध्यावासी यांची आठवण मन व्याकुळ करते; तसेच भरताच्या सेनेच्या छावणीमुळे घोडे-हत्ती इत्यादींनी भूमीही दूषित झाली होती. म्हणून राम सीता व लक्ष्मणासह तेथून निघून भगवान अत्रींच्या आश्रमास पोहोचतात. राम नम्रपणे प्रणाम करतात. अत्री त्यांना पुत्रवत् स्नेहाने स्वीकारून आदर्श अतिथिसत्कार करतात आणि लक्ष्मण व सीतेलाही धीर देतात. मग ते आपल्या वृद्ध पत्नी अनसूयेला—कठोर तपाने प्रसिद्ध, लोकहितकारी तपोबलाने (अन्नसमृद्धी देणे, गंगाप्रवाह घडवणे, विघ्ननिवारण, देवकार्याकरिता काळपरिवर्तनासारखी तपश्चर्या) विख्यात—बोलावून सीतेला तिच्याकडे जाण्यास सांगतात. सीता अनसूयेची प्रदक्षिणा करून प्रणाम करते; तिचे अतिवृद्ध, थरथरणारे शरीर पाहून कुशल विचारते. सीतेच्या धर्मशील वर्तनाने प्रसन्न झालेली अनसूया, रामासोबत वनकष्ट सहन करून जाण्याच्या तिच्या निर्णयाचे कौतुक करते आणि पतिव्रता-धर्माचा उपदेश देते—सज्जन स्त्रीसाठी पतीच परम आश्रय व देवतुल्य; निष्ठेमुळे कीर्ती व पुण्य मिळते, तर असंयमित कामना अधःपतन व अपकीर्ती घडवते. या सर्गात प्रवासवृत्त, सत्कारविधी, तपोमहिमा आणि सीतेस दिलेला नीत्युपदेश यांचा संगम दिसतो.
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
अरण्याश्रमात अतिथिसत्कार व पूजेच्या वातावरणात अनसूया देवी वैदेही सीतेला धर्मोपदेश करतात. सीता नम्रतेने उत्तर देते—पती हा स्त्रीचा गुरु असून पतिशुश्रूषा हे स्त्रियांचे प्रधान तप आहे. सावित्रीच्या पतिव्रतामुळे स्वर्गीय गौरव आणि रोहिणीचा चंद्राशी अवियोग—अशा दृष्टांतांनी दृढ दाम्पत्यव्रताचे महत्त्व स्पष्ट होते. अनसूया प्रसन्न होऊन सीतेला दिव्य अलंकार देतात—माळ, वस्त्रे, भूषणे, सुगंधी अनुलेपन व श्रेष्ठ लेप—जे कधी म्लान होत नाहीत, सदैव नवे व सर्वकाळ योग्य राहतात. सीतेच्या अलंकाराला त्या श्रीलक्ष्मीने विष्णूची शोभा वाढवावी तसे मानून दाम्पत्यसौहार्द पावन ठरवतात. यानंतर अनसूया सीतेच्या जन्म-विवाहाचा वृत्तांत विचारतात. सीता सांगते—जनकाने यज्ञभूमीवर नांगर चालविताना ती पृथ्वीपासून अयोनिजा प्रकट झाली; राणीने तिला स्वीकारून वाढविले. योग्य वर मिळविण्याची चिंता असल्याने जनकाने वरुणाचे जड दिव्य धनुष्य केंद्रस्थानी ठेवून स्वयंवर रचला; अनेक राजे ते उचलूही शकले नाहीत. पुढे विश्वामित्रासह राम व लक्ष्मण आले; रामाने क्षणात धनुष्याला प्रत्यंचा चढवून ते मोडले. सत्यप्रतिज्ञ जनकाने सीता रामाला देण्याचा निश्चय केला; परंतु रामाने दशरथाची संमती येईपर्यंत थांबणे उचित मानले. पित्याच्या अनुमतीने विधिपूर्वक विवाह पूर्ण झाला आणि सीतेने रामावरील आपली धर्ममय पतिव्रता भक्ती व्यक्त केली.
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
या सर्गात अनसूया-प्रसंगाचा समारोप होऊन मंडळी अधिक आतल्या वनात प्रवेश करतात. सीतेने मधुर व सविस्तर रीतीने सांगितलेला वृत्तान्त—विशेषतः स्वयंवर—ऐकून अनसूया मातृवत्सलतेने सीतेच्या कपाळावर चुंबन घेऊन तिला आलिंगन देतात. मग प्रस्थानाची आज्ञा देऊन त्या सीतेला आपल्या समोरच अलंकृत करण्याची विनंती करतात; प्रीति-दान म्हणून दिव्य वस्त्रे व भूषणे प्रदान करतात. दिव्य कन्येसारखी तेजस्वी झालेली सीता नम्रपणे प्रणाम करून रामाकडे जाते; तिच्यावर झालेला हा दुर्मिळ सन्मान पाहून राम व लक्ष्मण आनंदित होतात. यानंतर संध्याकाळपासून रात्रपर्यंतचे रम्य चित्र उभे राहते—सूर्यास्त, पक्ष्यांचे घरट्यांकडे परतणे, कलश घेऊन स्नानाहून परतणारे ऋषी, अग्निहोत्राचा धूर, दाट होत जाणारी वनछाया, निशाचरांची हालचाल आणि तारकांमध्ये चंद्राचा उदय. सिद्ध तपस्व्यांच्या आतिथ्यात पवित्र रात्र घालवून पहाटे राम-लक्ष्मण निरोप घेतात. वनवासी ब्राह्मण-तपस्वी नरभक्षक, रूप बदलणारे राक्षस व रक्तपायी हिंस्र प्राणी यांविषयी सावध करतात आणि फळसंग्रहासाठी ऋषींनी वापरलेला सुरक्षित मार्ग दाखवतात. तपस्व्यांच्या आशीर्वादाने युक्त राम सीता व लक्ष्मणासह घन वनात असा प्रवेश करतो, जसा मेघसमूहात सूर्य प्रवेश करतो।
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.