Sarga 37
लङ्काद्वारव्यूहवर्णनम् / Disposition at the Gates of Lanka
युद्धकाण्ड
या सर्गात लंकेवर आक्रमण होण्यापूर्वीचा द्वारांवरील युद्ध-व्यूह स्पष्ट केला आहे. सुग्रीव, हनुमान, जांबवान, अंगद, नल इत्यादी वानर-नायक लंकेजवळ येऊन विजयासाठी विचारमंथन करतात. विभीषण मंत्री-स्तरीय गुप्तवार्ता सांगतो—त्याचे दूत पक्षिरूपाने लंकेत शिरून रावणाची दुर्गरचना, द्वाररक्षण आणि सैन्याची मांडणी पाहून सुसंगत माहिती घेऊन परतले. राक्षसांची रक्षा विभागली आहे—पूर्वद्वारी प्रहस्त, दक्षिणद्वारी महापार्श्व व महोदर, पश्चिमद्वारी विविध आयुधधारकांसह इंद्रजित, उत्तरद्वारी स्वतः रावण (उद्विग्न व क्रुद्ध, तरीही कडक पहाऱ्यात), आणि नगरमध्यभागी विरूपाक्ष। हत्ती, रथ, घोडे व प्रचंड पायदळ यांचे वर्णन युद्धाच्या व्यापकतेची जाणीव करून देते. त्यानंतर श्रीराम कार्यविभाग करतात—पूर्वेस प्रहस्ताचा प्रतिकार करण्यासाठी नील, दक्षिणेस दक्षिणद्वारच्या सेनापतींशी लढण्यासाठी अंगद, पश्चिमेस इंद्रजितावर दबाव ठेवण्यासाठी हनुमान, आणि उत्तरद्वारातून प्रवेश करण्यासाठी लक्ष्मणासह स्वतः श्रीराम पुढे जातात; मध्यभाग सांभाळण्यासाठी सुग्रीव, जांबवान व विभीषण यांना ठेवतात. पुढे ओळख-नियम जाहीर होतो—वानरांनी मानवरूप धारण करू नये; केवळ सात योद्धे (राम, लक्ष्मण व विभीषणासह काही निवडक) मानवरूपाने युद्ध करतील. अखेरीस श्रीराम सुवेल पर्वतावर चढून सैन्यासह लंकेकडे कूच करण्याचा निश्चय करतात.
Shlokas
Verse 1
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।।।
नर-वानरांचा राजा सुग्रीव, वायुपुत्र हनुमान, ऋक्षराज जांबवान आणि राक्षस विभीषण; तसेच वालिपुत्र अंगद, सौमित्रि लक्ष्मण, वानर शरभ, दायादांसह सुषेण, मैंद व द्विविद, गज, गवाक्ष, कुमुद, नल आणि पनस—हे सर्व शत्रूच्या दुर्गप्रदेशी पोहोचून एकत्र जमले व विचारविनिमय करू लागले।
Verse 2
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
वालीपुत्र अंगद, सौमित्र लक्ष्मण, कपि शरभ; तसेच स्वजनांसह सुषेण, आणि मैंद व द्विविदही (समवेत होते)।
Verse 3
नरवानरराजौतौसतुवायुसुतःकपिः ।जाम्बवानृक्षराजश्चराक्षसश्चविभीषणः ।।6.37.1।।अङ्गदोवालिपुत्रश्चसौमित्रिश्शरभःकपिः ।सुषेणस्सहदायादोमैन्दोद्विविदएवच ।।6.37.2।।गजोगवाक्षःकुमुदोनलोऽथपनसस्तथा ।अमित्रविषयंप्राप्तास्समवेतास्समर्धयन् ।।6.37.3।।
गज, गवाक्ष, कुमुद, नल आणि पनस हेही शत्रुप्रदेशात पोहोचून एकत्र जमले व पुढील उपायावर विचार करू लागले।
Verse 4
इयंसालक्षयतेलङ्कापुरीरावणपालिता ।सासुरोरगगन्धर्वैरमरैरपिदुर्जया ।।।।
रावणपालित ही लंकापुरी आता स्पष्ट दिसत आहे. देव, नाग, गंधर्व आणि अमरांनाही ती जणू अजिंक्यच भासते.
Verse 5
कार्यसिद्धिंपुरस्कृत्यमन्द्रयध्वंविनिर्णये ।नित्यंसन्निहितोह्यत्ररावणोराक्षसाधिपः ।।।।
कार्यसिद्धी पुढे ठेवून विचारमंथन करून कर्तव्याचा निर्णय करा. कारण राक्षसाधिपती रावण येथे नेहमीच सन्निहित आहे.
Verse 6
तथातेषुब्रुवाणेषुरावणावरजोऽब्रवीत् ।वाक्यमग्राम्यपदवत्पुष्कलार्धंविभीषणः ।।।।
ते परस्पर बोलत असताना, रावणाचा धाकटा भाऊ विभीषण याने अश्लीलतारहित, शिष्ट आणि अर्थसमृद्ध वचन उच्चारले.
Verse 7
अनलश्शरभश्चैवसम्पातिःप्रघसस्तथा ।गत्वालङ्कांममामात्याःपुरींपुनरिहागताः ।।।।
माझे अमात्य—अनल, शरभ, संपाती आणि प्रघस—लंकापुरीस जाऊन पुन्हा येथे परत आले आहेत।
Verse 8
भूत्वाशकुनयस्सर्वेप्रविष्टाश्चरिपोर्भलम् ।विधानंविहितंयच्चतद्धृष्टवासमुपस्थिताः ।।।।
ते सर्व जण पक्षिरूप धारण करून शत्रुबळाच्या आत खोलवर शिरले; शत्रूची शक्ती व केलेली व्यवस्था पाहून, हर्षित होऊन परत येऊन उपस्थित झाले।
Verse 9
संविधानंयथाहुस्तेरावणस्यदुरात्मनः ।राम तद्ब्रुवतस्सर्वंयथात्त्वेनमेशृणु ।।।।
हे राम! दुरात्मा रावणाने जसा सैन्यविन्यास केला आहे, ते मला जसेच्या तसे सांगून गेले; आता ते सर्व तू माझ्याकडून यथार्थपणे ऐक।
Verse 10
पूर्वंप्रहस्तस्सबलोद्वारमासाद्यतिष्ठति ।दक्षिणंचमहावीर्यौमहापार्श्वमहोदरौ ।।।।
पूर्व द्वाराशी बलवान प्रहस्त आपल्या सैन्यासह उभा आहे; आणि दक्षिण द्वाराशी महावीर्य महापार्श्व व महोदर तैनात आहेत।
Verse 11
इन्द्रजित्पश्चिमंद्वारंराक्षसैर्भहुभिर्वृतः ।पट्टसासिधनुष्मद्भिश्शूलमुद्गरपाणिभिः ।।।।नानाप्रहरणैश्शूरैरावृतोरावणात्मजः ।
पश्चिम द्वाराशी रावणपुत्र इंद्रजित् उभा होता, अनेक राक्षसांनी वेढलेला—तलवार व धनुष्यधारी, शूल व मुद्गर हातात घेतलेले, नानाविध शस्त्रांनी सज्ज अशा शूरांनी आच्छादित।
Verse 12
राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।।।युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः ।उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।।।
नगराच्या उत्तर द्वारावर रावण स्वतः अत्यंत व्याकुळ होऊन उभा होता; शस्त्रधारी असंख्य राक्षसांच्या सहस्रों समूहांनी तो सर्व बाजूंनी वेढलेला होता।
Verse 13
राक्षसानांसहस्रैस्तुबहुभिश्शस्त्रपाणिभिः ।।6.37.12।।युक्तःपरमसंविग्नोराक्षर्भहुभिर्वृतः ।उत्तरंनगरद्वारंरावणस्स्वयमास्थितः ।।6.37.13।।
हाच वृत्तान्त पुनः सांगितला आहे—नगराच्या उत्तर द्वारावर रावण स्वतः अत्यंत व्याकुळ होऊन उभा होता आणि शस्त्रधारी सहस्रों राक्षसांनी वेढलेला होता।
Verse 14
विरूपाक्षस्तुमहताशूलखडगधनुष्मता ।बलेनराक्षसैस्सार्थंमध्यमंगुल्ममास्थितः ।।।।
विरूपाक्षाने शूल, खड्ग व धनुष्यांनी सुसज्ज अशा महान् बळासह राक्षसांबरोबर नगराच्या मध्यभागी मधला गुल्म (व्यूह) धारण केला।
Verse 15
एतानेवंविधान्गुल्मान् लङ्कायांसमुदीक्ष्यते ।मामकामन्त्रिणस्सर्वेपुनशशीघ्रमिहागताः ।।।।
लङ्केत अशा प्रकारचे हे गुल्म (व्यूह) नीट पाहून माझे सर्व मंत्री पुन्हा त्वरेने येथे परत आले।
Verse 16
गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे ।हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।।।विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः ।इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।।।
नगरात दहा हजार हत्ती, दहा हजार रथ आणि वीस हजार घोडे होते; तसेच राक्षसांची संख्या एक कोटीहून अधिक होती। ते पराक्रमी, बलवान आणि रणांगणात उग्र आक्रमक; हे निशाचर सदैव राक्षसराजास प्रिय होते।
Verse 17
गजानांचसाहस्रंचरथानामयुतंपुरे ।हयानामयुतेद्वेचसाग्राकोटीचरक्षसाम् ।।6.37.16।।विक्रान्ताबलवन्तश्चसंयुगेष्वाततायिनः ।इष्टाराक्षसराजस्यनित्यमेतेनिशाचराः ।।6.37.17।।
हे निशाचर युद्धात अत्यंत विक्रांत व बलवान, आक्रमणास सदैव तत्पर आहेत; ते नित्य राक्षसराजास प्रिय आहेत।
Verse 18
एकैकस्यात्रयुद्धार्थेराक्षसस्यविशाम्पते ।परीवारस्सहस्राणांसहस्रमुपतिष्ठते ।।।।
हे नराधिप! येथे युद्धासाठी प्रत्येक एका राक्षसासोबत सहस्रांचे सहस्र असे परिचर-समूह सहाय्यास तत्पर उभे असतात।
Verse 19
एतांप्रवृत्तिंलङ्कायांमन्त्रिप्रोक्तांविभीषणः ।एवमुक्त्वामहाबाहूराक्षसांस्तानदर्शयत् ।।।।
महाबाहू विभीषणाने मंत्र्यांनी सांगितलेली लंकेची ही सर्व माहिती रामास सांगून, पुढे त्या राक्षसांना दाखविले।
Verse 20
लङ्कायांसचिवैस्सर्वंरामायप्रत्यवेदयत् ।रामंकमलपत्राक्षमिदमुत्तरमब्रवीत् ।।।।रावणावरजःश्रीमान् रामप्रियचिकीर्षया ।
रावणाचा श्रीमान् अनुज मंत्र्यांकडून लंकेचा सर्व वृत्तांत रामास निवेदून, कमलनयन रामास प्रिय करावे या इच्छेने हे पुढील उत्तर बोलला।
Verse 21
कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।।।षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः ।राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।।।सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
हे राम! जेव्हा रावणाने कुबेरावर प्रतियुद्ध केले, तेव्हा षष्टिश्शतसहस्र राक्षस बाहेर पडले. पराक्रम, वीर्य, तेज आणि सत्त्वगौरव यांत ते त्याच्यासारखे होते; आणि त्या दुरात्मा रावणाच्या दर्पातही ते त्याच्याशी सदृश होते.
Verse 22
कुबेरंतुयदाराम रावणःप्रत्ययुध्यत ।।6.37.21।।षष्टिश्शतसहस्राणितदानिर्यान्तिरक्षसाः ।राक्रमेणवीर्येणतेजसासत्त्वगौरवात् ।।6.37.22।।सदृशाय्येऽत्रदर्पेणरावणस्यदुरात्मनः ।
हे राम! रावणाने कुबेरावर आक्रमण केले तेव्हा तत्क्षणी षष्टिश्शतसहस्र राक्षस निघाले. पराक्रम, वीरता, तेज आणि कठोर सत्त्व यांत ते त्याच्याशी तुल्य होते; आणि त्या दुरात्मा रावणाच्या दर्पातही येथे ते त्याच्यासारखेच होते.
Verse 23
अत्रमन्युर्नकर्तव्योरोषयेत्वांनभीषये ।।।।समर्थोह्यसिवीर्येणसुराणामपिनिग्रहे ।
या प्रसंगी क्रोध करू नकोस. मी तुला चिडविण्यासाठी किंवा भय दाखविण्यासाठी बोलत नाही; कारण तुझ्या पराक्रमाने तू देवतांनाही निग्रह करण्यास समर्थ आहेस.
Verse 24
तद्भवांश्चतुरङ्गेणबलेनमहातावृतः ।।।।व्यूह्येदंवानरानीकंनिर्मथिष्यतिरावणम् ।
म्हणून आपण या महान चतुरंगिणी बळाने वेढलेले असता, या वानरसेनेची व्यूहरचना करा; मग आपण रावणाचा पूर्णपणे निर्मथन कराल.
Verse 25
रावणावरजेवाक्यमेवंब्रुवतिराघवः ।।।।शत्रूणांप्रतिघातार्थमिदंवचनमब्रवीत् ।
रावणाच्या धाकट्या भावाने असे बोलल्यावर, राघव (राम) शत्रूंचा प्रतिघात व संहार करण्यासाठी हे वचन बोलला.
Verse 26
पूर्वद्वारेतुलङ्कायानीलोवानरपुङ्गवः ।।।।प्रहस्तप्रतियोद्धास्याद्वानरैर्बहुभिर्वृतः ।
लंकेच्या पूर्वद्वारी वानरश्रेष्ठ नील हा अनेक वानरवीरांनी वेढलेला, प्रहस्ताशी प्रतियुद्ध करण्यास सज्ज राहो।
Verse 27
अङ्गदोवालिपुत्रस्तुबलेनमहतावृतः ।।।।दक्षिणेबाधतांद्वारेमहापार्श्वमहोदरौ ।
आणि महान् बळाने वेढलेला वालिपुत्र अंगद दक्षिण द्वारी महापार्श्व व महोदर यांना रोखीत युद्धाचा जोर वाढवो।
Verse 28
हनुमान्पश्चिमद्वारंनिपीड्यपवनात्मजः ।।।।प्रविशत्वप्रमेयात्माबहुभिःकपिभिर्वृतः ।
पवनपुत्र, अप्रमेय पराक्रमी हनुमान अनेक कपिवीरांनी वेढलेला पश्चिमद्वार दाबून त्यात प्रवेश करो।
Verse 29
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
दैत्य-दानवांचे संघ आणि महात्मा ऋषींनाही पीडा देण्यात आसक्त, नीच—वरदानांच्या बळाने समर्थ असा तो राक्षसेन्द्र सर्व लोकांत संचार करून प्रजांना संतप्त करीत आहे. त्या राक्षसराजाच्या वधाचा संकल्प मी स्वतः केला आहे. जिथे रावण आहे त्या उत्तर नगरद्वारास मी सौमित्रि (लक्ष्मण) सहित आपल्या सैन्याबरोबर दाबून बलपूर्वक प्रवेश करीन।
Verse 30
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
बलवान वानरेन्द्र, पराक्रमी ऋक्षराज आणि राक्षसेन्द्राचा अनुज—हे सर्व युद्धव्यूहाच्या मध्यभागी स्थान धरोत।
Verse 31
दैत्यदावनसङ्घानामृषीणांचमहात्मनाम् ।।6.37.29।।विप्रकारप्रियःक्षुद्रोवरदानबलान्वितः ।परिक्रमतियःसर्वान्लोकान्सन्तापयन्प्रजाः ।।6.37.30।।तस्याहंराक्षसेन्द्रस्यस्वयमेववधेधृतः ।उत्तरंनगरद्वारमहंसौमित्रिणासह ।।6.37.31।।निपीड्याभिप्रवेक्ष्यामिसबलोयत्ररावणः ।
रणात हरिभटांनी मानुषरूप धारण करू नये; या युद्धात वानरसेनेत हीच आपली ओळख-संज्ञा असो।
Verse 32
वानरेन्द्रश्चबलवानृक्षराजश्चवीर्यवान् ।।।।राक्षसेन्द्रानुजश्चैवगुलोभवतुमध्यम: ।
बलवान वानरेन्द्र, पराक्रमी ऋक्षराज आणि राक्षसेन्द्राचा अनुज—हे सर्व युद्धव्यूहाच्या मध्यभागी स्थान धरोत।
Verse 33
नचैवमानुषंरूपंकार्यंहरिभिराहवे ।।।।एषाभवतुसंङञान् युद्धेऽस्मिन् वानरेबले ।
रणात हरिभटांनी मानुषरूप धारण करू नये; या युद्धात वानरसेनेत हीच आपली ओळख-संज्ञा असो।
Verse 34
वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।।।वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् ।अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।।।आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
आपल्या स्वजनांत वानररूप हेच आपले ओळखचिन्ह ठरेल. पण आम्ही सात जण मानुषरूपानेच शत्रूंशी युद्ध करू—मी, माझा महाबली भाऊ लक्ष्मण; आणि माझ्या जवळ पाचवा म्हणून हा माझा सखा विभीषण।
Verse 35
वानराएवनश्चिह्नंस्वजनेऽस्मिन् भविष्यति ।।6.37.34।।वयंतुमानुषेणैवसप्तयोत्प्यामहेपरान् ।अहमेषममभ्रात्रालक्ष्मणेनमहौजसौ ।।6.37.35।।आत्मनापञ्चमश्चायंसखाममविभीषणः ।
आम्ही तर केवळ मानुष-रूपानेच शत्रूंशी युद्ध करू—एकूण सात जण. मी स्वतः, माझा महाबली भाऊ लक्ष्मण, आणि पाचवा म्हणून माझा हा मित्र विभीषण.
Verse 36
सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।।।सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् ।रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।।।
तेव्हा कार्यसिद्धीसाठी मतिमान श्रीरामाने विभीषणास असे सांगून सुवेल पर्वतावर चढण्याचा निश्चय केला; आणि सुवेलगिरीचा अत्यंत रमणीय कडा पाहून पुढे प्रस्थान केले।
Verse 37
सरामःकृत्यसिध्यर्थएवमुक्त्वाविभीषणम् ।।6.37.36।।सुवेलारोहणेबुद्धिश्चकारमतिमान्मतिम् ।रमणीयतरंदृष्टवासुवेलस्यगिरेस्तटम् ।।6.37.37।।
सुवेल पर्वताचा अत्यंत रमणीय उतार पाहून, बुद्धिमान रामाने त्यावर आरोहण करण्याचा निश्चय केला।
Verse 38
ततस्तुरामोमहताबलेनप्रच्छाद्यसर्वांपृथिवींमहात्मा ।प्रहृष्टरूपोऽभिजगामलङ्कांकृत्वामतिंसोऽरिवधेमहात्मा ।।।।
त्यानंतर महात्मा रामाने आपल्या महाबलवान सेनेने सारी पृथ्वी व्यापून टाकली; हर्षित मुखाने, शत्रुवधाचा दृढ निश्चय करून, तो लंकेकडे प्रस्थान केला।
Frequently Asked Questions
The key action is the transformation of reconnaissance into a disciplined assault plan: Rāma assigns opponents and gates to specific leaders, ensuring combat is organized rather than indiscriminate, and institutes a recognition rule to prevent friendly confusion during the chaos of siege warfare.
The chapter teaches that righteous outcomes depend on truthful intelligence, clear command structure, and controlled force. Even in war, dharma operates through accountability—leaders listen, verify, allocate duties, and restrain deception that could harm allies.
Laṅkā is presented as a fortified, gate-structured city with distinct eastern, southern, western, and northern entry points, while Suvela mountain functions as an operational vantage and staging ground for Rāma’s advance.