Sarga 35
माल्यवानुपदेशः — Malyavan’s Counsel, Portents in Laṅkā, and the Proposal of Alliance
युद्धकाण्ड
सर्ग ३५ मध्ये रामाचे सैन्य शंख-नगाऱ्यांच्या घनघोर निनादात युद्धासाठी पुढे सरकते. तो अपशकुनी आवाज ऐकून लंकेत रावण सभेत येतो, मंत्र्यांचा सल्ला मागतो आणि त्यांच्या प्रसिद्ध पराक्रम असूनही मौन धरण्याबद्दल त्यांना कठोर शब्दांत झिडकारतो. तेव्हा अनेक अनिष्ट-निमित्ते दिसू लागतात—अस्वाभाविक संगती, गृहकर्म व यज्ञादि विधींतील विस्कळीतपणा, भयावह स्वप्ने, पक्षी-पशूंचे प्रतिकूल आरव, आणि रक्तवृष्टी—यांनी लंकेच्या विनाशाची चाहूल लागते. अशा वातावरणात वृद्ध सल्लागार माल्यवान (रावणाचा मातामह) नीतीपूर्ण उपदेश करतो. विद्या व न्यायावर आधारलेला राजा राज्य टिकवतो; बल क्षीण झाल्यावर शहाणे राजे गर्वाने विग्रह न करता संधीचा आश्रय घेतात. माल्यवान सीतेला परत देण्याचा आग्रह धरतो—कारण तीच युद्धाची मूळ कारणीभूत आहे—आणि दैवी शक्ती रामाच्या बाजूने असल्याचे सांगतो; समुद्रावर सेतू बांधण्याच्या अद्भुत कार्यावरून तो रामाला मानवरूपातील विष्णुसमान मानतो. शेवटी रावणाची अनिच्छा पाहून माल्यवान मौन धारण करतो; हितोपदेश नाकारल्याने येणाऱ्या शोकांत परिणामाची छाया येथे ठळक होते.
Shlokas
Verse 1
तेनशङ्खविमिश्रेणभेरीशब्देनराघवः ।उपयातिमहाबाहूरामःपरपुरञ्जयः ।।।।
शंखध्वनीने मिसळलेल्या भेरीच्या गजरात महाबाहू राघव, परपुरंजय श्रीराम पुढे कूच करू लागले।
Verse 2
तंनिनादंनिशम्याथरावणोराक्षसेश्वरः ।मुहूर्तंध्यानमास्थायसचिवानभ्युदैक्षत ।।।।
तो निनाद ऐकून राक्षसांचा स्वामी रावण क्षणभर ध्यानस्थ झाला; मग त्याने आपल्या सचिवांकडे दृष्टी टाकली.
Verse 3
अथतान्सचिवांस्तत्रसर्वानाभाष्यरावणः ।सभांसन्नादयन् सर्वामित्युवाचमहाबलः ।।।।जगत्सन्तापन्क्रूरोगर्हयन्राक्षसेश्वरः ।
तेव्हा राक्षसांचा अधिपती, क्रूर व जगाला संताप देणारा रावण तेथील सर्व सचिवांना संबोधून, संपूर्ण सभागृह दुमदुमून टाकीत, महाबली होऊन त्यांना धिक्कारत बोलला।
Verse 4
तरणंसागरस्यापिविक्रमंबलसञ्जियम् ।।।।यदुक्तवन्तोरामस्यभवन्तस्तन्मयाश्रुतम् ।
समुद्र पार करणे आणि रामाच्या कार्यासाठी दाखविलेला बलसंचययुक्त पराक्रम—याविषयी तुम्ही जे म्हणालात ते मी ऐकले आहे.
Verse 5
भवतश्चाप्यहंवेमदियुद्धेसत्यपराक्रमान् ।।।।तूषिकानीक्षतोऽन्योन्यंविदित्वारामविक्रमम् ।
युद्धात तुम्हीही खरे पराक्रमी आहात, हे मला माहीत आहे; पण रामाचा पराक्रम जाणून तुम्ही एकमेकांकडे पाहत मौन धारण करून उभे आहात.
Verse 6
ततस्तुसुमहाप्राज्ञोमाल्यवान्नामराक्षसः ।।।।रावणस्यवचश्श्रुत्वामातुःपैतामहोऽब्रवीत् ।
तेव्हा अतिशय प्रज्ञावान ‘माल्यवान’ नावाचा राक्षस—जो रावणाचा मातामह होता—रावणाचे वचन ऐकून प्रत्युत्तर बोलू लागला.
Verse 7
विद्यास्वभिविनीतोयोराजाराजन्नयानुगः ।।।।सशास्तिचिरमैश्वर्यमरींश्चकुरुतेवशे ।
हे राजन्! जो राजा विद्यांनी सुशिक्षित होऊन नीतीमार्गाचे अनुसरण करतो, तो दीर्घकाळ राज्यैश्वर्याने राज्य करतो आणि शत्रूंनाही वश करतो।
Verse 8
सन्दधानोहिकालेनविगृह्णंश्चारिभिस्सह ।।।।स्वपक्षवर्थनंकुर्वन्महदैश्वर्यमश्नुते ।
कारण जो राजा योग्य वेळी संधी करतो, आवश्यक तेव्हा शत्रूंशी संघर्ष करतो आणि आपला पक्ष वाढवितो, तो महान् राज्यैश्वर्य प्राप्त करतो।
Verse 9
हीयमानेनकर्तव्योराज्ञासन्धिस्समेवच ।।।।नशत्रुमवमन्येतज्यायान्कुर्वीतविग्रहम् ।
राज्यशक्ती कमी होत असता राजाने समबळाशी संधी करावी; शत्रूचा अवमान करू नये; आणि विरोधी अधिक बलवान असेल तर विग्रह टाळावा।
Verse 10
तन्मह्यंरोचतेसन्धिस्सहरामेणरावण ।।।।यदर्थमभियुक्ता: स्मसीतातस्मैप्रदीयताम् ।
हे रावण, मला रामासोबतची संधी मान्य आहे। जिच्यासाठी आम्ही आक्रमित झालो, ती सीता त्याला परत दिली जावी।
Verse 11
यस्यदेवर्षयस्सर्वेगन्धर्वाश्चजयैषिणः ।।।।विरोथंमागमस्तेनसन्धिस्तेतेनरोचताम् ।
ज्याच्या विजयाची इच्छा सर्व देवर्षी व गंधर्व करतात, त्याच्याशी वैर करू नकोस; त्याच्याशी संधी तुला प्रिय होवो।
Verse 12
असृजद्भगवान्पक्षौद्वावेनहिपितामहः ।।।।सुराणामसुराणांचधर्माधर्मौतदाश्रयौ ।
भगवान् पितामह ब्रह्म्याने खरोखर दोनच पक्ष निर्माण केले—देव आणि असुर; त्यांचा आधार अनुक्रमे धर्म व अधर्म असून ते त्यावरच स्थित आहेत।
Verse 13
धर्मोहिश्रूयतेपक्षीह्यमराणांमहात्मनाम् ।।।।अधर्मोरक्षसांपक्षोह्यसुराणांचराक्षस ।
असे ऐकिवात येते की धर्म हा महात्मा अमरांचा (देवांचा) पक्ष आहे; आणि अधर्म हा राक्षसांचा व असुरांचा पक्ष आहे, हे राक्षसा।
Verse 14
धर्मोवैग्रसतेऽधर्मंततःकृतमभूद्युगम् ।।।।अधर्मोग्रसतेधर्मंततस्तिष्यःप्रवर्तते ।
जेव्हा धर्म अधर्माला ग्रासतो, तेव्हा तो ‘कृतयुग’ म्हणतात; आणि जेव्हा अधर्म धर्माला ग्रासतो, तेव्हा ‘तिष्य’ (कलियुग) प्रवर्तते।
Verse 15
तत्त्वयाचरयालोकान्धर्मोपिविनिहतोमहान् ।।।।अधर्मःप्रगृहीतश्चतेनास्मद्बलिनःपरे ।
तू लोकांत संचार करताना महान धर्मालाही दूर सारलेस आणि अधर्म स्वीकारलास; म्हणून धर्मपक्षात उभे असलेले शत्रू आमच्यापेक्षा अधिक बलवान झाले आहेत।
Verse 16
सप्रमादावदिवृद्धस्तेऽधर्मोहिग्रसतेहिनः ।।।।विवर्थयतिपक्षंचसुराणांसुरभावनः ।
तुझ्या प्रमादामुळे वाढलेला तोच अधर्म नक्कीच आम्हाला ग्रासेल; आणि तो देवांचा पक्षही वाढवतो, त्यांच्या बळाचे कारण ठरतो।
Verse 17
विषयेषुप्रसक्तेनयत्किञ्चित्कारणात्वया ।।।।ऋषीणामग्नकल्पानामुद्वेगोजनितोमहान् ।
विषयभोगांत आसक्त होऊन तू कोणत्यातरी कारणाने अग्निसमान तपोबलवान ऋषींमध्ये महान् उद्वेग व क्लेश उत्पन्न केला आहेस।
Verse 18
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
त्यांचा प्रभाव दुर्धर्ष आहे—प्रदीप्त अग्नीप्रमाणे. तपाने शुद्ध झालेल्या आत्म्याचे व धर्माच्या अनुग्रहात रत असे ते द्विज नित्य श्रेष्ठ यज्ञ करीत असतात; विधिपूर्वक आहुती देतात आणि उच्च स्वराने वेदांचे पठण करतात. राक्षसांना पराभूत करून ते ब्रह्मघोषाचा निनाद करतात; आणि राक्षस सर्व दिशांना असे पळतात, जसे ग्रीष्माच्या उष्णतेत मेघ विखुरतात.
Verse 19
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
तपाने शुद्ध झालेल्या आत्म्याचे व धर्माच्या अनुग्रहात रत असे हे द्विज नित्य त्या त्या मुख्य यज्ञांनी सतत यजन करीत असतात.
Verse 20
तेषांप्रभावोदुर्धर्षःप्रदीप्तइवपावकः ।।6.35.18।।तपसाभावितात्मानोधर्मस्यानुग्रहेरताः ।मुख्यर्यज्ञैर्यजन्त्येतेनित्यंतैस्सैर्द्विजातयः ।।6.35.19।।जुह्वत्यनगींश्चविधिवद्वेदांश्चोच्चैरधीयते ।अभिभूयचरक्षांसिब्रह्मघोषानुदैरयन् ।।6.35.20।।दिशोऽपिविद्रुतास्सर्वेस्तनयित्नुरिवोष्णगे ।
ते विधिपूर्वक अग्नीत आहुती देतात आणि उच्च स्वराने वेदांचे पठण करतात; तसेच राक्षसांना जिंकून ब्रह्मघोषाचा निनाद करतात. मग राक्षस सर्व दिशांना असे पळतात, जसे ग्रीष्माच्या उष्णतेत मेघ विखुरतात.
Verse 21
ऋषीणामग्निकल्पानामग्निहोत्रासमुत्थितः ।।।।अदत्तेरक्षसांतेजोधूमोव्याप्यदिशोदश ।
अग्निसमान ऋषींच्या अग्निहोत्रातून उठलेला धूर दहा दिशांत पसरून राक्षसांचे तेज हिरावून घेतो।
Verse 22
तेषुतेषुचदेशेषुपुण्येष्वेवदृढव्रतैः ।।।।चर्यमाणंतपस्तीव्रंसन्तापयतिराक्षसान् ।
त्या त्या प्रदेशांत—विशेषतः पुण्यस्थानी—दृढव्रती तपस्वींनी आचरलेले तीव्र तप राक्षसांना दग्ध करून संताप देत आहे।
Verse 23
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।।।
देव, दानव आणि यक्षांकडून तू अभयाचा वर मिळविलास; पण पाहा, येथे आता मनुष्य, वानर, ऋक्ष आणि कृष्णमुख गोलाङ्गूल—महाबलवान व पराक्रमी—दृढ विक्रमाने गर्जत येऊन ठेपले आहेत।
Verse 24
देवदानवयक्षेभ्योगृहीतश्चवरस्त्वया ।।6.35.23।।मनुषावानराऋक्षागोलाङ्गूलामहाबलाः ।बलवन्तइहागम्यगर्जन्तीदृढविक्रमाः ।।6.35.24।।
देव, दानव आणि यक्षांकडून तू अभयाचा वर मिळविलास; पण पाहा, येथे आता मनुष्य, वानर, ऋक्ष आणि कृष्णमुख गोलाङ्गूल—महाबलवान व पराक्रमी—दृढ विक्रमाने गर्जत येऊन ठेपले आहेत।
Verse 25
उत्पातान्विविधान्दृष्टवाघोरन्बहुविधांस्तथा ।विनाशमनुपश्यामिसर्वेषांरक्षसामहम् ।।।।
अनेक प्रकारचे भयंकर अपशकुन पाहून मला सर्व राक्षसांचा विनाश समीप येताना दिसत आहे।
Verse 26
खराभिस्न्तिताघोरामेघाःप्रतिभयङ्कराः ।शोणितेनाभिवर्षन्तिलङ्कामुष्णेनसर्वतः ।।।।
कठोर गडगडाटाने फाटलेले, अत्यंत भयावह व घोर मेघ सर्व बाजूंनी लंकेवर उष्ण रक्ताचा वर्षाव करीत आहेत।
Verse 27
रुदतांवाहनानांचप्रपवन्त्यौस्रबिन्दवः ।ध्वजाध्वस्ताविवर्णाश्चनप्रभान्तियथापुरम् ।।।।
जणू रडणाऱ्या वाहनांतून अश्रुबिंदू टपकत आहेत; आणि ध्वज तसेच धुळीने मळलेले अश्व-गज विवर्ण झाले आहेत—पूर्वीसारखे आता तेजस्वी दिसत नाहीत।
Verse 28
व्याळागोमायवोगृध्रावाश्यन्तिचसुभैरवम् ।प्रविश्यलङ्कामनिशंसमवायांश्चकुर्वते ।।।।
दुष्ट पशू—व्याळ, गोमायू (कोल्हे) आणि गिधाडे—लंकेत आतपर्यंत शिरले आहेत; अखंडपणे एकत्र जमून अत्यंत भयानक आवाजात किंकाळ्या फोडीत आहेत।
Verse 29
काळिकाःपाण्डुरैर्दन्तै: प्रहसन्त्यग्रतःस्थिताः ।स्त्रियस्स्वप्नेषुमुष्ण्नत्योगृहाणिप्रतिभाष्यच ।।।।
कोळशासारख्या काळ्या, पांढुरक्या दातांच्या स्त्रिया स्वप्नांत आमच्या पुढे उभ्या राहून मोठ्याने हसतात; अपशकुन वचन बोलत जणू घरांची लूट करतात—हा दुष्ट संकेत आहे।
Verse 30
गृहाणांबलिकर्माणिश्वानःपर्युपभुञ्जते ।खरागोषुप्रजायन्तेमूषकानकुलैस्सह ।।।।
घरांत पूजेसाठी अर्पिलेल्या बलिकर्माचे अन्न कुत्रेच उपभोगतात; गायींत गाढवांचा जन्म होतो, आणि मुंगूसांबरोबर उंदीर जन्मतात—हा निसर्गविपर्यास व अनर्थाचा अपशकुन आहे।
Verse 31
मार्जाराद्वीपिभिस्सार्थंसूकराश्शुनकैस्सह ।किन्नराराक्षसैश्चापिसमीयुर्मानुषैस्सह ।।।।
मांजरे चित्त्यांसोबत संग करतात, डुकरे कुत्र्यांसोबत; किन्नरही राक्षसांबरोबर व मनुष्यांबरोबर मिसळतात—हा जातिधर्माचा गोंधळ व व्यवस्थाभंगाचा अपशकुन आहे।
Verse 32
पाण्डुरारक्तपादाश्चविहङ्गाःकालचोदिताः ।राक्षसानांविनाशायकपोताविचरन्तिच ।।।।
पांढरे, रक्तपाद असलेले कपोत काळाच्या प्रेरणेने फिरत आहेत; ते राक्षसांच्या विनाशाचा पूर्वसंकेत देत आहेत।
Verse 33
वीचीकूचीतिवाश्य्नत्यश्शारिकावेश्मसुस्थिताः ।पतन्तिग्रथिताश्चापिनिर्जिताःकलहैषिणः ।।।।
घरांत बसलेल्या साळुंक्या ‘वीची-कूची’ असे विचित्र आवाज करीत किंचाळतात; आणि भांडणखोर पक्षीही कलहात गुंतून पराभूत होऊन खाली पडतात—हा देखील अपशकुन आहे।
Verse 34
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।।।
सर्व पक्षी व मृग सूर्याच्या दिशेने जणू वैरभावाने आक्रोश करीत आहेत। आणि काळ स्वतः कराळ, विकट, मुंडित, कृष्ण-पिंगळ पुरुषरूपाने प्रकट होऊन वेळोवेळी सर्व घरांकडे नजर टाकीत आहे। ही व अशी इतरही दुष्ट निमित्ते वारंवार उत्पन्न होत आहेत।
Verse 35
पक्षिणश्चमृगास्सर्वेप्रत्यादित्यंरुदन्तिच ।कराळोविकटोमुण्डःपुरुषःकष्णपिङ्गळः ।।6.35.34।।कालोगृहाणिसर्वेषांकालेकालेऽन्ववेक्षते ।एतान्यन्यानिदुष्टानिनिमित्तान्युत्पतन्तिच ।।6.35.35।।
सर्व पक्षी व मृग सूर्याभिमुख वैरभावाने आक्रोश करीत आहेत. कराळ, विकट, मुंडित, कृष्ण-पिंगळ वर्णाचा ‘काल’ जणू वेळोवेळी सर्वांच्या घरांकडे डोकावतो आहे. ही व अशी इतरही दुष्ट अपशकुने पुन्हा पुन्हा प्रकट होत आहेत.
Verse 36
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
आम्ही रामाला मानवरूप धारण केलेला विष्णूच मानतो. तो दृढ पराक्रमी राघव केवळ मनुष्य नाही. त्याच्याच हातून समुद्रावर परम अद्भुत असा सेतू बांधला गेला आहे. म्हणून, हे रावण, त्या नरराज रामाशी संधी कर. कर्म जाणून, नीट विचार करून, पुढे टिकेल असेच योग्य कृत्य कर.
Verse 37
विष्णुंमन्यामहेरामंमानुषंरूपमास्थितम् ।नहिमानुषमात्रोऽसौराघवोदृढविक्रमः ।।6.35.36।।येनबद्धःसमुद्रेचसेतुःसपरमाद्भुतः ।कुरुष्वनरराजेनसधनिंरामेणरावण ।।6.35.37।।ज्ञात्वावधार्यकर्माणिक्रियतामायतिक्षमम् ।
ज्याने समुद्रावर तो परम अद्भुत सेतू बांधला, त्या नरराज रामाशी, हे रावण, संधी कर. कर्मांचा विचार करून नीट ठरवून, जे भविष्याला हितकारक तेच करावे।
Verse 38
इदंवचस्तत्रनिशम्यमाल्यवान्परीक्ष्यरक्षोधिपतेर्मनःपुनः ।अनुत्तमेषूत्तमपौरुषोबलीबभूवतूष्णींसमवेक्ष्यरावणम् ।।।।
असे बोलून पराक्रमी माल्यवान—श्रेष्ठांमध्येही उत्तम पुरुषार्थवान—पुन्हा राक्षसाधिपतीच्या मनाची परीक्षा करू लागला; आणि रावणाकडे पाहून तो मौन झाला।
Frequently Asked Questions
The central dharma-action is whether Rāvaṇa should abandon pride and hostility, restore Sītā to Rāma, and adopt sandhi (alliance/peace) as a legitimate royal response when strategic strength and moral standing are deteriorating.
Mālyavān teaches that sovereignty is sustained by learning, justice, and timely policy; when adharma is nourished, it empowers the opposing dhārmic side, and rejecting wise counsel—despite clear signs—accelerates ruin.
Laṅkā functions as the omen-saturated political center; the Samudra-setu (ocean-bridge) stands as a cultural-technological marvel validating Rāma’s extraordinary status; and agnihotra/yajña and Vedic recitation appear as ritual landmarks that symbolically weaken rākṣasa power.