Sarga 24
लङ्कानिरीक्षणं व्यूहविन्यासश्च (Survey of Lanka and Deployment of the Battle Formation)
युद्धकाण्ड
या सर्गात प्रत्यक्ष युद्धापूर्वीचा निर्णायक क्षण उभा राहतो. श्रीरामांच्या आज्ञेने स्थिरावलेले वानरसेनाबळ शुभ नक्षत्रांमध्ये शरद्पूर्णिमेच्या चंद्रासारखे शोभते; मग समुद्रवेगाने पुढे सरकत पृथ्वी कंपित करते. लंकेतून भयंकर भेरी-निनाद उठतो; वानर त्याहून प्रचंड गर्जना करून प्रत्युत्तर देतात आणि राक्षसांमध्ये दहशत पसरते. सीतावियोगाने व्याकुळ झालेला राम लंकेचे आकाशाला भिडणारे प्रासाद, पांढऱ्या मेघांसारखी विमाने आणि चैत्ररथ-उद्यानासारखी रम्य बागांची शोभा दाखवतो; पक्षी, कोकिळा व मधमाश्यांनी गुंजणाऱ्या वृक्षांचे वैभवही वर्णितो. त्यानंतर तो शास्त्रानुसार व्यूहविन्यास करतो—मध्यभागी अंगद नीलासह, दक्षिण फळीत ऋषभ, उजव्या फळीत गंधमादन; अग्रभागी राम-लक्ष्मण. जांबवान व सुषेण भालू-नायकांसह ‘मध्यभाग’ सांभाळतात आणि मागील बाजूस सुग्रीव रक्षण करतो. व्यूहबद्ध सेना आकाशातील मेघसमूहांसारखी तेजस्वी दिसते; वानर पर्वतशिखरे व वृक्ष शस्त्र करून लंकेला चूर्ण करण्यास सज्ज होतात. व्यूह पूर्ण होताच दूत शुकाला सोडले जाते; तो भयभीत होऊन रावणाकडे परत जाऊन वानरांचा रोष, सेतुबांधणीनंतर रामाचे आगमन सांगतो आणि त्वरित निर्णय सुचवतो—सीता परत द्या किंवा युद्धास सिद्ध व्हा. रावण रक्तनेत्रांनी क्रोधाने गर्जतो, देवांसमोरही सीता न देण्याचा अहंकार करतो आणि आपल्या बाणांच्या ‘अग्नी’ला अजेय म्हणत संघर्ष अटळ करतो.
Shlokas
Verse 1
सावीरसमितीराज्ञाविरराजव्यवस्थिता ।शशिनाशुभनक्षत्रापौर्णमासीवशारदी ।।।।
राजाने यथास्थानी उभी केलेली ती वीरसमिती तेजस्वी झाली—जशी शरद्ऋतूतील पौर्णिमा, चंद्र व शुभ नक्षत्रांनी शोभलेली।
Verse 2
प्रचचालचवेगेनत्रस्ताचैववसुन्धरा ।पीड्यमानाबलौघेनतेनसागरवर्चसा ।।।।
मग सागरासारख्या तेजस्वी त्या विशाल बलौघाच्या वेगवान धक्क्याने पीडित होऊन, जणू भयभीत झालेली वसुंधरा थरथर कापू लागली।
Verse 3
ततश्शुश्रुवुराक्रुष्टंलङ्कायांकाननौकसः ।भेरीमृदङ्गसङ्घुष्टंतुमुलंरोमहर्षणम् ।।।।
तेव्हा काननवासी सैन्याने लंकेतून उठलेला तो भयंकर, प्रचंड कोलाहल ऐकला—भेरी व मृदंगांच्या निनादाने घुमणारा, अंगावर शहारे आणणारा।
Verse 4
बभूवुस्तेनघोषेणसंहृष्टाहरियूथपाः ।अमृष्यमाणास्तंघोषंविनेदुर्घोषवत्तरम् ।।।।
त्या घोषाने हरियूथपती हर्षित झाले। तो आव्हान सहन न होऊन त्यांनी त्याहूनही अधिक प्रचंड गर्जना करून प्रत्युत्तर दिले॥
Verse 5
राक्षसास्तुप्लवङ्गानांशुश्रुवुश्चाऽपिगर्जितम् ।नर्दतामिवदृप्तानांमेघानामम्बरेस्वनम् ।।।।
राक्षसांनीही वानरांची गर्जना ऐकली—जणू आकाशात गर्विष्ठ मेघांचा गडगडाट घुमत आहे तशी॥
Verse 6
दृष्टवादाशरथिर्लङ्कांचित्रध्वजपताकिनीम् ।जगाममनसासीतंदूयमानेनचेतसा ।।।।
चित्रविचित्र ध्वज-पताकांनी सजलेली लंका पाहून दाशरथी रामाचे चित्त शोकाने व्याकुळ झाले आणि त्याचे मन पुन्हा सीतेकडे गेले॥
Verse 7
अत्रसामृगशाबाक्षीरावणेनोपरुध्यते ।अभिभूताग्रहेणेवलोहिताङ्गेनरोहिणी ।।।।
इथेच ती मृगशावकासारख्या नेत्रांची सीता रावणाने रोखून धरली आहे—जशी लोहितवर्ण ग्रहाने अभिभूत झालेली रोहिणी॥
Verse 8
दीर्घमुष्णंचनिश्वस्यसमुद्वीक्ष्यचलक्ष्मणम् ।उवाचवचनंवीरस्तत्कालहितमात्मनः ।।।।
दीर्घ व उष्ण श्वास घेऊन, लक्ष्मणाकडे एकाग्र नजरेने पाहत, वीर श्रीरामांनी त्या क्षणी हितकारक असे वचन उच्चारले।
Verse 9
आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितांपश्यलक्ष्मण ।मनसेवकृतांलङ्कांनगाग्रेविश्वकर्मणा ।।।।
पहा लक्ष्मणा—पर्वतशिखरावर उभी असलेली ही लंका जणू आकाशालाच ओरबाडीत आहे; जणू विश्वकर्म्याने ती मनातच घडविली आहे।
Verse 10
विमानैर्बहुभिर्लङ्कासङ्कीर्णाभुविराजते ।विष्णोःपदमिवाकाशंछादितंपाण्डुभिर्घनैः ।।।।
अनेक विमानांनी गजबजलेली लंका भूमीवर शोभून दिसते; जणू विष्णोः पदासमान आकाश पांढुरक्या मेघांनी आच्छादलेले।
Verse 11
पुष्पितैश्शोभितालङ्कावनैश्चत्ररथोपमैः ।नानापतगसङ्घुष्टै: फलपुष्पोपगैश्शुभैः ।।।।
फुलांनी बहरलेल्या, चित्ररथ-उद्यानासारख्या वनांनी लंका शोभून दिसते; फळ-पुष्पांनी समृद्ध शुभ वनांत नानाविध पक्ष्यांचा किलबिलाट घुमतो।
Verse 12
पश्यमत्तविहाङ्गानिप्रलीनभ्रमराणिच ।कोकिलाकुलषण्डानिदोधवीतिशिवोऽनिलः ।।।।
पाहा—मत्त विहंग आणि फुलांत लीन झालेले भ्रमरांचे थवे दिसत आहेत। कोकिळांनी भरलेले कुंज शुभ, मृदू वाऱ्याने हलकेच डोलत आहेत॥
Verse 13
इतिदाशरथीरामोलक्ष्मणंसमभाषत ।बलंचतद्वैविभजन् शास्त्रदृष्टेनकर्मणा ।।।।
अशा प्रकारे दाशरथी राम लक्ष्मणाशी बोलला। मग शास्त्रविधीनुसार त्या सैन्याचे विभाजन करून कार्यासाठी व्यवस्था केली॥
Verse 14
शशासकपिसेनायांबलमादायवीर्यवान् ।अङ्गदस्सहनीलेनतिष्ठेदुरसिदुर्जयः ।।।।
वीर्यवान अंगद नीलासह कपिसेनेचे नेतृत्व घेऊन, दुर्जेय असा, सेनेच्या मध्यभागी ठाम उभा राहो॥
Verse 15
तिष्ठेद्वानरवाहिन्यावानरौघसमावृतः ।आश्रित्यदक्षिणंपार्श्वमृषभोवानरर्षभ:।। ।।
वानरांच्या समूहाने वेढलेला वानरश्रेष्ठ ऋषभ, सेनेच्या दक्षिण पार्श्वाचा आधार घेऊन तेथेच स्थिर राहो॥
Verse 16
गन्धहस्तीवदुर्धर्षस्तरस्वीगन्धमादनः ।तिष्ठेद्वानरवाहिन्यास्सव्यंपार्श्वंसमाश्रित:।। ।।
गंधहस्तीसारखा दुर्धर्ष, पराक्रमी गंधमादन, सेनेच्या डाव्या पार्श्वाचा आधार घेऊन तेथेच ठाम राहो॥
Verse 17
मूर्ध्निस्थास्याम्यहंयुक्तोलक्ष्मणेनसमन्वितः ।जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शीचवानरः ।।।।ऋक्षमुख्यामहात्मानःकुक्षिंरक्षन्तुतेत्रयः ।
मी स्वतः लक्ष्मणासह पूर्ण सज्ज होऊन अग्रभागी उभा राहीन। जांबवान, सुषेण आणि वेगदर्शी—हे महात्मे ऋक्ष-प्रधान—सेनेच्या मध्यभागाचे रक्षण करो।
Verse 18
जघनंकपिसेनायाःकपिराजोऽभिरक्षतु ।पश्चार्धमिवलोकस्यप्रचेतास्तेजसावृतः ।।।।
कपी-सेनेच्या पाठीमागील भागाचे रक्षण कपिराज करो; जसा तेजाने आवृत प्रचेतस् लोकाच्या पश्चिम भागाचे रक्षण करतो।
Verse 19
सुविभक्तमहाव्यूहामहावानररक्षिता ।अनीकिनीसाविबभौयथाद्यौस्साभ्रसम्प्लवा ।।।।
सुयोग्य रीतीने विभागलेल्या महान व्यूहात उभी आणि महाबलवान वानरांनी रक्षित ती सेना, उसळत्या मेघसमूहांनी भरलेल्या आकाशाप्रमाणे शोभून दिसली।
Verse 20
प्रगृह्यगिरिशृङ्गाणिमहातश्चमहीरुहन् ।लङ्कांविमर्दयिषवोरणे ।।।।
पर्वतशिखरे व महावृक्ष उचलून धरून वानर रणात लंकेला चिरडून टाकण्यास उद्यत झाले।
Verse 21
शिखरैर्विकिरामैनांलङ्कांमुष्टभिरेववा ।इतिस्मदधिरेसर्वेमनांसिहरिपुङ्गवाः ।।।।
तेव्हा सर्व हरिपुंगवांनी मनात निश्चय केला—“पर्वतशिखरे उचलून या लंकेचा चुराडा करू, किंवा उघड्या मुठींनीच तिला चिरडून टाकू।”
Verse 22
ततोरामोमहातेजास्सुग्रीवमिदमब्रवीत् ।सुविभक्तानिसैन्यानिशुकएषविमुच्यताम् ।।।।
मग महातेजस्वी श्रीराम सुग्रीवाला म्हणाले—“सेना नीट विभागून मांडली आहे; आता हा शुक मुक्त करा।”
Verse 23
रामस्यतुवचश्श्रुत्वावानरेन्द्रोमहाबलः ।मोचयामासतंदूतंशुकंरामस्यशासनात् ।।।।
रामांचे वचन ऐकून महाबली वानरराज सुग्रीवाने रामांच्या आज्ञेने त्या दूत शुकाला सोडून दिले।
Verse 24
मोचितोरामवाक्येनवानरैश्चनिपीडितः ।शुकःपरमसन्त्रस्तोरक्षोधिपमुपागमत् ।।।।
रामांच्या वचनाने तो मुक्त झाला; पण वानरांनी छळल्याने अत्यंत भयभीत झालेला शुक राक्षसाधिप रावणाकडे परत गेला।
Verse 25
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।।।
रावण हसत हसत शुकाला म्हणाला—“तुझे हे दोन पांढरे पंख असे का बांधले आहेत? तू तर जणू कापलेल्या पंखांचा दिसतोस. कुठे त्या चंचलचित्त वानरांच्या वशात तर गेला नाहीस ना?”
Verse 26
रावणःप्रहसन्नेवशुकंवाक्यमुवाचह ।।6.24.25।।किमिमौतेसितौपक्षौलूनपक्षश्चदृश्यसे ।कच्चिन्नानेकचित्तानांतेषांत्वंवशमागतः ।।6.24.26।।
रावण हसत हसत शुकास म्हणाला— “तुझे हे शुभ्र पंख का बांधले आहेत? तू तर जणू छाटलेल्या पंखांचा दिसतोस. कुठे त्या चंचलचित्त वानरांच्या वशाला तर गेलास नाहीस ना?”
Verse 27
ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।।।
तेव्हा भयाने व्याकुळ झालेला शुक, राजाच्या आज्ञेने, उत्तम राक्षसाधिपतीस उत्तरला— “समुद्राच्या उत्तरेकाठी मी तुमचा संदेश जसा होता तसाच, कसलीही अडचण न आणता, मृदू व सांत्वनपर वाणीने सांगितला।”
Verse 28
ततस्सभयसंविग्नस्तदाराज्ञाभिचोदितः ।वचनंप्रत्युवाचेदंराक्षसाधिपमुत्तमम् ।।6.24.27।।सागरस्योत्तरेतीरेऽब्रवंतेवचनंतथा ।यथासन्धेशमक्लिष्टंसान्त्वयन् श्लक्ष्णयागिरा ।।6.24.28।।
तेव्हा भयाने हादरलेला शुक, राजाच्या सांगण्यावरून, राक्षसाधिपतीस म्हणाला— “समुद्राच्या उत्तरेकाठी तुमचा संदेश जसा दिला होता तसाच सांगितला; काहीही बदल न करता, मृदू व शांत करणाऱ्या वाणीने।”
Verse 29
क्रुद्धैस्सैरहमुत्प्लुतदृष्टमात्रःप्लवङ्गमैः ।गृहीतोऽस्म्यपिचारब्दोहन्तुंलोप्तुंचमुष्टिभि ।।।।
ते क्रुद्ध वानर मला दिसताच उडी मारून आले; त्यांनी मला पकडले आणि मुठींनी मारू लागले—मला ठार मारण्यास किंवा अंगभंग करण्यास उद्यत झाले।
Verse 30
नैवसम्भाषितुंशक्यास्सम्प्रश्नोऽत्रनलभ्यते ।प्रकृत्याकोपनास्तीक्ष्णानानराराक्षसाधिप ।।।।
हे राक्षसाधिप! तेथे त्यांच्याशी संभाषण करणे शक्य नव्हते; मला प्रश्नही करता आला नाही. वानर स्वभावतः लवकर कोपणारे व अत्यंत तीक्ष्ण-उग्र आहेत.
Verse 31
सचहन्ताविराधस्यकबन्धस्यखरस्यच ।सुग्रीवसहितोरामस्सीताया: पदमागतः ।।।।
विराध, कबंध आणि खर यांचा संहार करणारे श्रीराम सुग्रीवासह, सीतेच्या हेतुने या मोहिमेत येथे येऊन पोहोचले आहेत.
Verse 32
सकृत्वासागरेसेतुंतीर्त्वाचलवणोदधिम् ।एषरक्षांसिनिर्दूयधन्वीतिष्ठतिराघवः ।।।।
समुद्रावर सेतू बांधून आणि लवणोदधी पार करून, धनुर्धर राघव आता राक्षसांना परत ढकलत येथे उभा आहे.
Verse 33
ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानिसहस्रशः ।गिरिमेघनिकाशानांछादयन्तिवसुन्धराम् ।।।।
ऋक्ष आणि वानरांच्या सहस्रों युद्धरचना, पर्वत व मेघांसारख्या, वसुंधरेला आच्छादित करीत आहेत.
Verse 34
राक्षसानांबलौघस्यवानरेन्द्रबलस्यच ।नैतयोर्विद्यतेसन्धिर्देवदानवयोरिव ।।।।
राक्षसांच्या बलौघात आणि वानरेन्द्राच्या नेतृत्वाखालील सेनेत—देव व दानवांप्रमाणे—कधीही संधी होऊ शकत नाही.
Verse 35
पुराप्राकारमायान्तिक्षिप्रमेकतरंकुरु ।सीतांवास्मैप्रयच्छाशुसुयुद्धंवापिप्रदीयताम् ।।।।
ते प्राकारापर्यंत येण्यापूर्वीच त्वरेने दोनपैकी एक ठरव—सीतेला ताबडतोब त्याला परत दे, किंवा योग्य असे युद्ध देण्यात यावे।
Verse 36
शुकस्यवचनंश्रुत्वारावणोवाक्यमब्रवीत् ।रोषसंरक्तनयनोनिर्दहन्निनचक्षुषा ।।।।
शुकाचे वचन ऐकून रावण बोलला; क्रोधाने त्याचे डोळे रक्तवर्ण झाले, जणू तो नजरेनेच जाळून टाकील।
Verse 37
यदिमांप्रतियुध्येरन् देवगन्धर्वदानवाः ।नैवसीतांप्रदास्यामिसर्वलोकभयादपि ।।।।
देव, गंधर्व आणि दानव जरी माझ्याशी युद्ध करोत—सर्व लोकांच्या भयामुळेही—तरी मी सीतेला देणार नाही।
Verse 38
कदासमभिधावन्तिराघवंमामकाश्शराः ।वसन्तेपुष्पितंमत्ताभ्रमराइवपादपम् ।।।।
कधी माझे बाण राघवावर धावून जातील—जसे वसंतात फुललेल्या वृक्षावर मत्त भुंगे झेपावतात?
Verse 39
कदातूणीयशैर्दीप्तैर्गणश: कार्मुकच्युतैः ।शरैरादीपयाम्येनमुल्काभिरिवकुञ्जरम् ।।।।
कधी मी धनुषातून गणशः सुटलेल्या, तेजस्वी तूणीर-बाणांनी त्याला असे जाळीन—जसे जळत्या मशालींनी हत्तीला छळले जाते?
Verse 40
तच्चास्यबलमादास्येबलेनमहतावृतः ।ज्योतिषामिवसर्वेषांप्रभामुद्यन्दिवाकरः ।।।।
माझ्या महान सैन्यबलाने वेढलेला मी त्याचे बळ माझ्या बळाने हिरावून घेईन व झाकोळून टाकीन—जसा उदयास येणारा सूर्य सर्व तारकांची प्रभा मावळवितो॥
Verse 41
सागरस्येवमेवेगोमारुतस्येवमेगति: ।नहिदाशरथिर्वेदतेनमांयोद्धुमिच्छति ।।।।
माझा वेग सागराच्या उचंबळीसारखा, आणि माझी गती वाऱ्यासारखी आहे। दाशरथी हे जाणत नाही; म्हणून तो माझ्याशी युद्ध करू इच्छितो।
Verse 42
नमेतूणीशयान्बाणान् सविषानिवपन्नगान् ।रामःपश्यतिसङ्ग्रामेतेनमांयोध्दुमिच्छति ।।।।
माझ्या तूणीरात पडलेले बाण—विषारी नागांसारखे—रामांनी रणात अजून पाहिले नाहीत; म्हणून तो माझ्याशी युद्ध करू इच्छितो।
Verse 43
नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
तो राघव पूर्वी युद्धात माझे पराक्रम जाणत नाही। शत्रुसैन्याच्या महासंग्रामरंगात उतरून मी रणात माझी धनुष्य-रूपी वीणा वाजवीन—बाणांच्या टोकांनी जिचा नाद उठेल; प्रत्यंचेचा घोर, तुमुल गर्जना होईल; आर्त व भयभीतांचे मोठे आक्रोश घुमतील; आणि लोखंडी नाराचांच्या धडकेसारखा सन्नाद होईल—तीच माझी शत्रुनाशिनी वाहिनी ठरेल।
Verse 44
नजानातिपुरावीर्यममयुद्धेसराघवः ।ममचापमयींवीणांशरकोणैःप्रवादिताम् ।।6.24.43।।ज्याशब्दतुमुलांघोरामार्तभीतमहास्वनाम् ।नाराचतलसन्नादांतांममाहितवाहिनीम् ।।6.24.44।।अवगाह्यमहारङ्गंवादयिष्याम्यहंरणे ।
दीर्घ व उष्ण श्वास घेऊन, लक्ष्मणाकडे एकाग्र नजरेने पाहत, वीर श्रीरामांनी त्या क्षणी हितकारक असे वचन उच्चारले।
Verse 45
नवासवेनापिसहस्रचक्षुषायथास्मिशक्योवरुणेनवास्वयम् ।यमेनवाधर्षयितुंशराग्निनामहाहवेवैश्रवणेनवापुन: ।। ।।
महायुद्धात माझ्या बाणांच्या अग्नीला तोंड देणे शक्य नाही—सहस्रनेत्र वासव (इंद्र)ही नाही, स्वयं वरुणही नाही, यमही नाही, आणि पुन्हा वैश्रवण (कुबेर)ही नाही।
Frequently Asked Questions
The key ethical action is the treatment of the enemy envoy: despite Śuka being seized and tormented by enraged Vanaras, Rāma orders his release once the army is properly deployed, modeling restraint and envoy-immunity within a dharma-governed conflict.
The chapter contrasts disciplined, śāstra-informed leadership with boastful self-deception: Rāma channels emotion (grief for Sītā) into ordered duty and protective formation, while Rāvaṇa’s rhetoric escalates into absolute refusal and pride, illustrating how adharma hardens into inevitability of ruin.
Laṅkā is mapped through elevated mountain-top fortification imagery, vimāna-filled skyline, and gardens compared to Kubera’s Chaitraratha; the northern shore of the ocean and the bridge (setu) are referenced as strategic approach points anchoring the campaign’s geography.