Sarga 39
लङ्कादर्शनम् (Viewing Laṅkā and its Forest-Gardens)
युद्धकाण्ड
सुवेल पर्वतावर रात्रभर जागरण केलेल्या वानर-प्रधानांनी लंकेची वने व उद्याने पाहिली. कोकिळा, सारस, मोर व भ्रमर यांच्या निनादाने ती उपवने नादमय झाली होती; पुष्पगंधाने भरलेल्या वाऱ्याने ती अधिकच रम्य भासत होती. रूप बदलू शकणारे काही वानर आनंदात त्या कुंजांत शिरले; तर इतर सेनानायक सुग्रीवाच्या अनुमतीने ध्वज-पताकांनी सजलेल्या नगरीकडे वेगाने धावले—गर्जनेने पक्षी व मोठे पशू दचकले, आणि धुळीचे लोट उठले। यानंतर दृष्टी त्रिकूट शिखराकडे जाते—पुष्पांनी आच्छादलेले, तेजस्वी व जणू दुर्गम—ज्यावर लंका वसलेली आहे; तिच्या विस्तार-दीर्घतेचाही उल्लेख येतो. नगररेषेत उंच गोपुरे, सुवर्ण-रौप्य प्राकार आणि मेघसमूहासारखे प्रासाद दिसतात; मध्यभागी एक भवन वैष्णवधामासारखे वर्णिले आहे. सहस्रस्तंभांचा, शंभर राक्षसांनी रक्षित असा एक प्रासाद लंकेचे विशेष भूषण म्हणून ठळकपणे सांगितला आहे। अखेरीस श्रीराम लक्ष्मण व वानरसेनेसह रत्नांनी अलंकृत, समृद्ध आणि युक्तीने रचलेल्या द्वारांची ती महानगरी पाहून विस्मित होतात. या लंकादर्शनानंतर कथा वेढा व युद्धाच्या तयारीकडे वळते।
Shlokas
Verse 1
तांरात्रिमुषितास्तत्रसुवेलेहरिपुङ्गवाः ।लङ्कायांददृशुर्वीरावनान्युपवनानिच ।।6.39.1।।
सुवेलावर ती रात्रि घालवून, वानरांचे वीर नायक लंकेतली वने आणि उपवने पाहू लागले।
Verse 2
समसौम्यानिरम्याणिविशालान्यायतानिच ।दृष्टिरम्याणितेदृष्टवाबभूवुर्जातविस्मयाः ।।6.39.2।।
ते शिखर शंभर योजन विस्तारलेले, निर्मळ व मनोहर होते; गुळगुळीत, श्रीसमृद्ध व महान—पक्ष्यांनाही दुर्गम. मनानेही चढणे कठीण, मग माणसांच्या प्रयत्नाने तर काय सांगावे! तेथील सम, सौम्य, रम्य, विशाल व दूरवर पसरलेले प्रदेश पाहून ते सर्व विस्मयचकित झाले।
Verse 3
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
लंका चंपक, अशोक, पुन्नाग, साल, ताल इत्यादी वृक्षांनी भरलेली होती; तमालवनांनी आच्छादित व नागमालांनी वेढलेली होती। सर्वत्र हिन्ताल, अर्जुन, नीप, सप्तपर्ण, तिलक, कर्णिकार आणि पाटल अशी पुष्पित वृक्षराजी शोभत होती। फुलांनी भारलेल्या शेंड्यांचे, वेलींनी गुंफलेले दिव्य वृक्ष यांमुळे ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी तेजस्वी दिसत होती। विविध रंगांची फुले, लालसर कोवळी पालवी, हिरवे शाद्वल आणि चित्रविचित्र वनरांगांनी लंका अत्यंत रम्य भासत होती।
Verse 4
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
लंका चंपक, अशोक, पुन्नाग, साल, ताल इत्यादी वृक्षांनी भरलेली होती; तमालवनांनी आच्छादित व नागमालांनी वेढलेली होती। सर्वत्र हिन्ताल, अर्जुन, नीप, सप्तपर्ण, तिलक, कर्णिकार आणि पाटल अशी पुष्पित वृक्षराजी शोभत होती। फुलांनी भारलेल्या शेंड्यांचे, वेलींनी गुंफलेले दिव्य वृक्ष यांमुळे ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी तेजस्वी दिसत होती। विविध रंगांची फुले, लालसर कोवळी पालवी, हिरवे शाद्वल आणि चित्रविचित्र वनरांगांनी लंका अत्यंत रम्य भासत होती।
Verse 5
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
लंका चंपक, अशोक, पुन्नाग, साल, ताल इत्यादी वृक्षांनी भरलेली होती; तमालवनांनी आच्छादित व नागमालांनी वेढलेली होती। सर्वत्र हिन्ताल, अर्जुन, नीप, सप्तपर्ण, तिलक, कर्णिकार आणि पाटल अशी पुष्पित वृक्षराजी शोभत होती। फुलांनी भारलेल्या शेंड्यांचे, वेलींनी गुंफलेले दिव्य वृक्ष यांमुळे ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी तेजस्वी दिसत होती। विविध रंगांची फुले, लालसर कोवळी पालवी, हिरवे शाद्वल आणि चित्रविचित्र वनरांगांनी लंका अत्यंत रम्य भासत होती।
Verse 6
चम्पकाशोकपुन्नागसालतालसमाकुला ।तमालवनसञ्छन्नानागमालासमावृता ।।6.39.3।।हिन्तालैरर्जुनैर्नीपैस्सप्तपर्णैश्चपुष्पितैः ।तिलकैःकर्णिकारैश्चपाटलैश्चसमन्ततः ।।6.39.4।।शुशुभेपुष्पिताग्रैश्चलतापरिगतैर्द्रुमैः ।लङ्काबहुविधैर्दिव्यैर्यथेन्द्रस्यामरावती ।।6.39.5।।विचित्रकुसुमोपेतैरक्तकोमलपल्लवैः ।शाद्वलैश्चतथानीपैश्चित्राभिर्वनराजिभिः ।।6.39.6।।
लंका चंपक, अशोक, पुन्नाग, साल, ताल इत्यादी वृक्षांनी भरलेली होती; तमालवनांनी आच्छादित व नागमालांनी वेढलेली होती। सर्वत्र हिन्ताल, अर्जुन, नीप, सप्तपर्ण, तिलक, कर्णिकार आणि पाटल अशी पुष्पित वृक्षराजी शोभत होती। फुलांनी भारलेल्या शेंड्यांचे, वेलींनी गुंफलेले दिव्य वृक्ष यांमुळे ती इंद्राच्या अमरावतीसारखी तेजस्वी दिसत होती। विविध रंगांची फुले, लालसर कोवळी पालवी, हिरवे शाद्वल आणि चित्रविचित्र वनरांगांनी लंका अत्यंत रम्य भासत होती।
Verse 7
गन्धाढ्यान्यभिरम्याणिपुष्पाणिचफलानिच ।धारयन्त्यगमास्तत्रभूषणानीवमानवाः ।।6.39.7।।
तेथे पोहोचल्यावर वृक्ष सुगंधी, मनोहर पुष्पे व फळे धारण करीत होते; जणू मानवांनी भूषणें परिधान केली आहेत असे भासत होते।
Verse 8
तच्चैत्ररथसङ्काशंमनोज्ञंनन्दनोपमम् ।वनंसर्वरर्तुकंरम्यंशुशुभेषटपदायुतम् ।।6.39.8।।
ते वन चैत्ररथासारखे मनोहर व इंद्राच्या नंदनवनासारखे होते; सर्व ऋतूंमध्ये रम्य, आणि भुंग्यांच्या समूहांनी शोभून दिसत होते।
Verse 9
नत्यूहकोयष्टिमकैर्नृत्यमानैश्चबर्हिभि ।रुतंपरभृतानांचशुश्रुवुर्वन्निर्झरे ।।6.39.9।।
निर्झरांनी युक्त त्या वनात त्यांनी नट्यूह, कोयष्टिमक इत्यादी जलपक्ष्यांचा किलबिलाट, नाचणाऱ्या मोरांचा कलरव आणि कोकिळांचा मधुर कूजन ऐकला।
Verse 10
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
तेव्हा इच्छेप्रमाणे रूप धारण करू शकणारे ते वीर वानर हर्षित व प्रमुदित होऊन त्या वनांत व उपवनांत शिरले—जिथे सदैव उन्मत्त पक्ष्यांचा किलबिलाट, भ्रमरांचे संचार; कोकिळांनी भरलेले कुंज निनादत होते; भृंगराजांचे मधुर गान व मधुमक्षिकांचा गुंजारव होता; आणि विविध पक्ष्यांचा कलरव व सारसांची हाक घुमत होती।
Verse 11
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
ते भृंगराजांच्या गानाने निनादणाऱ्या, मधुमक्षिकांच्या झुंडांनी गजबजलेल्या, कोणाल पक्ष्यांच्या हाकांनी घुमणाऱ्या आणि सारसांच्या कूजनाने प्रतिध्वनित अशा कुंजांत प्रविष्ट झाले।
Verse 12
नित्यमत्तविहङ्गानिभ्रमराचरितानिच ।कोकिलाकुलषण्डानिविहगाभिरुतानिच ।।6.39.10।।भृङ्गराजाभिगीतानिभ्रमरैस्सेवितानिच ।कोणालकविघुष्टानिसारसाभिरुतानिच ।।6.39.11।।विविशुस्तेततस्तानिवनान्युपवनानिच ।हृष्टाःप्रमुदितावीराहरयःकामरूपिणः ।।6.39.12।।
तेव्हा इच्छेप्रमाणे रूप धारण करणारे ते वीर वानर हर्षित व प्रमुदित होऊन त्या वनांत व उपवनांत प्रविष्ट झाले।
Verse 13
तेषांप्रविशतांतत्रवानराणांमहौजसाम् ।पुष्पसंसर्गसुरभिर्ववौघ्राणसुखोऽनिलः ।।6.39.13।।
ते महाबली वानर तेथे प्रविष्ट होत असता, फुलांच्या संमिश्र सुवासाने सुगंधित व घ्राणाला सुख देणारा वारा वाहू लागला।
Verse 14
अन्येतुहरिवीराणांयूथान्निष्क्रम्ययूथपाः ।सुग्रीवेणाभ्यनुज्ञातालङ्कांजग्मुःपताकिनीम् ।।6.39.14।।
आणखी काही वानरवीरांचे यूथपती आपल्या दलांतून बाहेर पडून, सुग्रीवाची आज्ञा घेऊन, ध्वज-पताकांनी शोभणाऱ्या लंकेकडे गेले।
Verse 15
वित्रासयन्तोविहगांस्त्रासयन्तोमृगद्विपान् ।कम्पयन्तश्चतांलङ्कांनादैस्तेनदतांवराः ।।6.39.15।।
गर्जनेत श्रेष्ठ असे ते वीर प्रचंड नाद करीत पुढे सरसावले। त्यांच्या ध्वनीने पक्षी दचकले, मृग व गज भयभीत झाले आणि लंकेची नगरीही थरथरली।
Verse 16
कुर्वन्तस्तेमहावेगामहींचरणपीडिताम् ।रजश्चसहसैवोर्थ्वंजगामचरणोत्थितम् ।।6.39.16।।
ते महावेगवान योद्धे पायांनी भूमीला इतक्या जोराने तुडवीत गेले की त्यांच्या पदाघाताने उठलेली धूळ क्षणार्धात वर उडून गेली।
Verse 17
ऋक्षास्सिंहावराहाश्चमहिषावारणामृगाः ।तेनशब्देनवित्रस्ताजग्मुर्भीतादिशोदश ।।6.39.17।।
अस्वल, सिंह, वराह, म्हशी आणि हत्तींचे कळप—त्या कोलाहलाने दचकून—भयाने दहा दिशांना पळून गेले।
Verse 18
शिखरंतत्त्रिकूटस्यप्रांशुचैकंदिविस्पृशम् ।समन्तात्पुष्पसंञ्छन्नंमहारजतसन्निभम् ।।6.39.18।।शतयोजनविस्तीर्णंविमलंचारुदर्शनम् ।श्लक्ष्णंश्रीमन्महच्छैवदुष्प्रापंशकुनैरपि ।।6.39.19।।मनसाऽपिदुरारोहंकिंपुनःकर्मणाजनैः ।
त्रिकूट पर्वताचे ते एकमेव उंच शिखर जणू आकाशाला स्पर्श करीत होते। सर्व बाजूंनी ते पुष्पांनी आच्छादित होते आणि तेजस्वी रौप्यासारखे झळकत होते।
Verse 19
शिखरंतत्त्रिकूटस्यप्रांशुचैकंदिविस्पृशम् ।समन्तात्पुष्पसंञ्छन्नंमहारजतसन्निभम् ।।6.39.18।।शतयोजनविस्तीर्णंविमलंचारुदर्शनम् ।श्लक्ष्णंश्रीमन्महच्छैवदुष्प्रापंशकुनैरपि ।।6.39.19।।मनसाऽपिदुरारोहंकिंपुनःकर्मणाजनैः ।
त्रिकूट पर्वताचे ते एकमेव उंच शिखर जणू आकाशाला स्पर्श करीत होते। सर्व बाजूंनी ते पुष्पांनी आच्छादित होते आणि तेजस्वी रौप्यासारखे झळकत होते।
Verse 20
निविष्टातत्रशिखरेलङ्कारावणपालिता ।।6.39.20।।शतयोजनविस्तीर्णात्रिंशद्योजनमायता ।
त्या शिखरावर रावणपालित लंका वसलेली होती—ती शंभर योजन रुंद आणि तीस योजन लांब होती।
Verse 21
सापुरीगोपुरैरुच्चैःपाण्डुराम्बुदसन्निभैः ।काञ्चनेनचशालेनराजतेनचशोभते ।।6.39.21।।
ती पुरी उंच गोपुरांनी शोभत होती, जी पांढऱ्या मेघांसारखी भासत; आणि सुवर्ण व रौप्याने अलंकृत भवनांमुळे ती तेजस्वी दिसत होती।
Verse 22
प्रासादैश्चविमानैश्चलङ्कापरमभूषिता ।घनैरिवाऽतपापायेमध्यमंवैष्णवंपदम् ।।6.39.22।।
प्रासाद व विमानांनी लंका अत्यंत भूषित होती; आणि तिचे मध्यवर्ती भवन मेघांमधून सूर्यप्रकाश फूटावा तसे तेजस्वी भासून जणू वैष्णव धामच वाटत होते।
Verse 23
यस्यांस्तम्भसहस्रेणप्रासादस्समलङ्कृतः ।कैलासशिखराकारोदृश्यतेखमिवोललिखन् ।।6.39.23।।चैत्यस्सराक्षसेन्द्रस्यबभूवपुरभूषणम् ।शतेनरक्षसांनित्यंयस्समग्रेणरक्ष्यते ।।6.39.24।।
त्या नगरीत सहस्र स्तंभांनी अलंकृत, कैलासशिखरासारखा उंच प्रासाद होता; तो जणू आकाशालाच ओरबाडीत आहे असे भासत होते. राक्षसेन्द्राचा तो चैत्यसदृश भव्य भवन नगराचे मुख्य भूषण ठरला; त्याचे रक्षण शंभर राक्षस सदैव पूर्ण सज्जतेने करीत असत।
Verse 24
यस्यांस्तम्भसहस्रेणप्रासादस्समलङ्कृतः ।कैलासशिखराकारोदृश्यतेखमिवोललिखन् ।।6.39.23।।चैत्यस्सराक्षसेन्द्रस्यबभूवपुरभूषणम् ।शतेनरक्षसांनित्यंयस्समग्रेणरक्ष्यते ।।6.39.24।।
त्या नगरीत सहस्र स्तंभांनी अलंकृत, कैलासशिखरासारखा उंच प्रासाद होता; तो जणू आकाशालाच ओरबाडीत आहे असे भासत होते. राक्षसेन्द्राचा तो चैत्यसदृश भव्य भवन नगराचे मुख्य भूषण ठरला; त्याचे रक्षण शंभर राक्षस सदैव पूर्ण सज्जतेने करीत असत।
Verse 25
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
ती नगरी अत्यंत मनोहर होती—वनांनी युक्त, पर्वतांनी शोभित, नाना धातूंच्या रंगवैचित्र्याने नटलेली आणि उद्यानांनी सजलेली। ती अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित, नानाविध मृगांनी वसलेली, विविध पुष्पांनी आच्छादित आणि अनेक राक्षसांनी सेवित होती। अशी समृद्ध व वैभवशालिनी रावणाची पुरी लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम वानरांसह पाहू लागला।
Verse 26
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
ती नगरी अत्यंत मनोहर होती—वनांनी युक्त, पर्वतांनी शोभित, नाना धातूंच्या रंगवैचित्र्याने नटलेली आणि उद्यानांनी सजलेली। ती अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित, नानाविध मृगांनी वसलेली, विविध पुष्पांनी आच्छादित आणि अनेक राक्षसांनी सेवित होती। अशी समृद्ध व वैभवशालिनी रावणाची पुरी लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम वानरांसह पाहू लागला।
Verse 27
मनोज्ञांकाननवतींपर्वतैरुपशोभिताम् ।नानाधातुविचित्रैश्चउद्यानैरुपशोभिताम् ।।6.39.25।।नानाविहङ्गासङ्घुष्टांनानामृगनिषेविताम् ।नानाकुसुमसञ्छन्नांनानाराक्षससेविताम् ।।6.39.26।।तांसमृद्धांसमृद्धार्धांलक्ष्मीनान्लक्ष्मणाग्रजः ।रावणस्यपुरींरामोददर्शसहवानरैः ।।6.39.27।।
ती नगरी अत्यंत मनोहर होती—वनांनी युक्त, पर्वतांनी शोभित, नाना धातूंच्या रंगवैचित्र्याने नटलेली आणि उद्यानांनी सजलेली। ती अनेक पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादित, नानाविध मृगांनी वसलेली, विविध पुष्पांनी आच्छादित आणि अनेक राक्षसांनी सेवित होती। अशी समृद्ध व वैभवशालिनी रावणाची पुरी लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम वानरांसह पाहू लागला।
Verse 28
तांमहागृहसम्बाधांदृष्टवालक्ष्मणपूर्वजः ।नगरीममरप्रख्योविस्मयंप्राप्यवीर्यवान् ।।6.39.28।।
महान् भवनांनी दाट भरलेल्या त्या नगरीकडे पाहून, अमरासारखा तेजस्वी व पराक्रमी लक्ष्मणाचा अग्रज श्रीराम विस्मयचकित झाला।
Verse 29
तांरत्नपूर्णांबहुसंविधानांप्रासादमालाभिरलङ्कृतांच ।पुरींमहायन्त्रकवाटमुख्यांददर्शरामोमहताबलेन ।।6.39.29।।
महान् बळासह श्रीरामाने ती नगरी पाहिली—रत्नांनी परिपूर्ण, नानाविध रचनेने समृद्ध, प्रासादांच्या माळांनी अलंकृत, आणि महायंत्रांनी सज्ज अशा विशाल किवाडांनी युक्त।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is controlled entry and reconnaissance: some Vānara leaders enter the groves joyfully, while others proceed toward the city only after Sugrīva’s authorization—framing movement into enemy space as disciplined, command-governed action rather than impulsive violence.
The chapter teaches that perception precedes action: careful observation of terrain, civic defenses, and morale-relevant symbols (flags, towers, engineered gates) is integral to righteous strategy, balancing wonder at prosperity with preparedness for duty.
Key landmarks include Suvela (the vigil point), Trikūṭa’s peak (the city’s elevated seat), Laṅkā’s forest-gardens with cascades and birdlife, the gopura skyline, gold-and-silver fortifications, the central palace compared to a Vaiṣṇava abode, and the guarded thousand-pillared palace.