Sarga 112

Verse 1

भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।

रणांगणात आपला भाऊ मारला जाऊन पराभूत अवस्थेत पडलेला पाहून, शोकाच्या वेगाने व्याकुळ झालेला विभीषण मोठ्याने विलाप करू लागला।

Verse 2

वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।

हे वीर, पराक्रमी, विख्यात, नीतिज्ञ! जो महार्ह शय्येचा अभ्यस्त होता, तो आज भूमीवर निहत होऊन का पडला आहे?

Verse 3

विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।

तुझे दीर्घ भुजा, बाहुभूषणांनी अलंकृत, दूर फेकल्या जाऊन निश्चेष्ट पडल्या आहेत; आणि तुझा मुकुटही ढळून पडला आहे, सूर्यसमान तेजाने दीप्त॥

Verse 4

दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।

हे वीर! मी पूर्वी जे सांगितले होते तेच आता प्रत्यक्ष घडून आले आहे। पण काम-मोहाने ग्रासलेल्या तुला ते वचन तेव्हा रुचले नाही॥

Verse 5

यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।

अहंकारामुळे न प्रहस्ताने, न इंद्रजिताने, न इतर वीरांनी—न अतिरथ कुंभकर्णाने, न अतिकायाने, न नरांतकाने—आणि न तू स्वतः त्या वचनाकडे लक्ष दिलेस। त्याचाच हा परिणाम समोर आला आहे॥

Verse 6

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।

शस्त्रधारकांतील श्रेष्ठ असा हा वीर भूमीवर कोसळताच जणू सुनीतीची मर्यादा नाहीशी झाली, धर्माचा साकार विग्रह निघून गेला, बळाचा कोश ढासळला आणि योग्यतेची गती थांबली। जणू सूर्य पृथ्वीवर पडला, चंद्र अंधारात बुडाला, अग्नीची ज्वाला शांत झाली आणि पुरुषार्थ निष्क्रिय झाला॥

Verse 7

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।

तो वीर पडताच जणू सुनीतीची मर्यादा-रेषा नाहीशी झाली, धर्माचा साकार विग्रह निघून गेला; सत्त्वाचा सारांश कोसळला, योग्यतेची दिशा हरपली। जणू सूर्य भूमीवर पडला आणि चंद्र अंधारात बुडाला।

Verse 8

गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।

शस्त्रधारकांतील श्रेष्ठ तो वीर भूमीवर पडताच, अग्नीची ज्वाला जणू शांत झाली आणि उद्योग-धैर्याचा संकल्पही जणू निष्क्रिय झाला।

Verse 9

किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।

रणांगणातील धुळीत जणू झोपलेला राक्षस-शार्दूल पडला असता, आणि जगाचे सत्त्व क्षीण झाले असता—आता इथे उरते तरी काय?

Verse 10

धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।

रणात राक्षसराजरूपी महान् वृक्ष—ज्याच्या कोंबांत धैर्य, अग्रपुष्पांत हटबल, तपोबल हे सामर्थ्य आणि शौर्याने घट्ट बांधलेली मुळे होती—तो राघवरूपी प्रचंड वाऱ्याने चिरडून टाकला।

Verse 11

तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।

ज्याचे दात तेज-पराक्रम होते, ज्याचे विशाल शरीर कुल-वंशपरंपरेसारखे होते, ज्याचे अवयव-हात क्रोध व प्रसाद होते—तो मदोन्मत्त गंधहस्ती रावण इक्ष्वाकु-सिंह रामाने आवळून धरला आणि पृथ्वीवर जणू झोपल्याप्रमाणे पडला आहे।

Verse 12

पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।

पराक्रम व उत्साहाच्या ज्वाळांनी प्रज्वलित, निःश्वास हा धूर असलेली, स्वबळ-प्रतापाची दाहक उष्णता धारण करणारी ती राक्षस-अग्नी—युद्धात प्रतापवान असूनही—राम-रूप मेघाने विझविली।

Verse 13

सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।

शत्रूंवर विजय मिळविणारा, गंध-मदाने गर्वित गंधहस्तीप्रमाणे, ज्याची शेपटी- ककुद- व शिंगे सिंहसदृश राक्षस होती, आणि ज्याचे कान-डोळे पशूसारखे चपळ होते—तो राक्षस-वृषभ पृथ्वीपति-व्याघ्र रामाने घायाळ करून अधःपात केला।

Verse 14

वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।

शोकाने व्याप्त असूनही हेतुमय वचन बोलणाऱ्या, अर्थनिश्चय झालेल्या विभीषणास रामाने असे म्हटले।

Verse 15

नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।

हा विनष्ट होऊन किंवा निश्चेष्ट होऊन पडलेला नाही; रणात याचा विक्रम अत्यंत प्रचंड होता। याचा उत्साह अतिशय उन्नत होता—हा निर्भयपणेच पडला आहे।

Verse 16

नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।

जे क्षत्रियधर्मात दृढ राहून कीर्ती-वृद्धीची आशा धरून रणांगणात पडतात, ते असे ‘नष्ट’ झाले म्हणून शोक करण्यास योग्य नाहीत।

Verse 17

येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।

ज्याने युद्धात इंद्रासह तिन्ही लोक भयभीत केले, तो धीर पुरुष जेव्हा नियत काळास प्राप्त झाला, तेव्हा अतिशय शोक करण्याचा हा काळ नाही।

Verse 18

नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।

युद्धात कधीही एकांगी, निश्चित विजय होत नाही। संग्रामात कधी वीर शत्रूंना घायाळ/निहत करतो, तर कधी तोच शत्रूंच्या प्रहाराने पडतो।

Verse 19

इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।

ही गती पूर्वजांनी सांगितलेली व क्षत्रियांना मान्य आहे—रणात निहत झालेला क्षत्रिय शोक करण्यास योग्य नाही; हा निश्चय आहे।

Verse 20

तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।

हा निश्चयात्मक सत्यार्थ पाहून आणि तत्त्वात स्थिर होऊन शोकजन्य ज्वर सोडून दे. आता पुढे जे कर्तव्य आहे त्याचा विचार कर आणि यथोचित व्यवस्था कर॥

Verse 21

मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।

पराक्रमी राजपुत्राचे वचन संपताच, शोकाने संतप्त विभीषणाने तत्क्षणी भावाच्या हितासाठी बोलणे सुरू केले॥

Verse 22

योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।

जो हा संग्रामात पूर्वी कधीही मोडला नव्हता—इंद्रासह सर्व देवांनीही नाही—तो तुझ्याशी रणात भिडताच असा भंगला, जसा समुद्राचा उन्माद किनाऱ्यावर येऊन तुटतो॥

Verse 23

अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।

यानेच वनवासी याचकांना दान दिले, भोग उपभोगले, सेवकांचे पालन केले; मित्रांकडे धन समर्पिले आणि अमित्रांवर वैर साधून त्यांना पतनास नेले॥

Verse 24

एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।

हा हिताग्नी (अग्निहोत्रधारी), महातपस्वी, वेदान्तनिष्ठ आणि कर्मकांडात अग्रशूर होता. हा प्रेतगत झाल्यावर जे कर्तव्य आहे, ते तुझ्या प्रसादाने मी करावयास इच्छितो॥

Verse 25

मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।

मरणाने वैर शमतात; तुमचे प्रयोजन सिद्ध झाले आहे। याचा अंत्येष्टि-संस्कार करावा—हे जितके तुमचे तितकेच माझेही कार्य आहे॥