Sarga 86
इन्द्रजितः कर्माननुष्ठानात् उत्थाय हनूमन्तं प्रति प्रस्थानम् / Indrajit Abandons the Unfinished Rite and Moves Against Hanuman
युद्धकाण्ड
तेव्हा विभीषणाने लक्ष्मणाला कार्योपयोगी उपदेश केला—मेघश्याम राक्षससेना त्वरेने फोडून काढ, म्हणजे रावणपुत्र इंद्रजित् दिसेल आणि त्याचे अनुष्ठान पूर्ण होण्यापूर्वीच त्याला घाव घालता येईल. मग घनघोर संग्राम पेटला; आकाश जणू बाणांनी, वृक्षांनी आणि पर्वतशिखरांनी झाकले गेले. वानर व अस्वले आपल्या नैसर्गिक शस्त्रांनी प्रचंड हल्ला करू लागले. आपल्या सैन्याचा आर्तनाद ऐकून दुर्जेय इंद्रजित् अपूर्ण कर्म सोडून उठला. तो वनातील अंधारातून बाहेर येऊन सज्ज रथावर आरूढ झाला; मेघासारखी प्रभा, रक्त नेत्र आणि मृत्यूसमान भयानक रूप घेऊन तो प्रकट झाला. राक्षसांनी लक्ष्मणाला घेरलेले पाहून हनुमानाने महावृक्ष उचलून प्रलयाग्नीप्रमाणे शत्रुपंक्ती जाळून टाकल्या. हजारो राक्षस त्रिशूळ, खड्ग, शक्ति, लोखंडी दंड, परशु, घन, भिंदिपाल इत्यादी सर्व शस्त्रांनी हनुमानावर तुटून पडले. तेव्हा इंद्रजित्ने सारथ्याला वानरवीराकडे रथ नेण्याची आज्ञा केली आणि रथातून बाणांची वर्षा सुरू झाली. हनुमानाने ती वृष्टी सहन करून थेट आव्हान दिले. विभीषणाने लक्ष्मणाला सावध केले—इंद्रजित् हनुमानावर चालून आला आहे, त्वरित वध कर; लक्ष्मणाने रथस्थ इंद्रजित् ओळखून प्रत्युत्तरादाखल बाणांचा मारा आरंभिला.
Shlokas
Verse 1
अथतस्यामवस्थायांलक्ष्मणंरावणानुजः ।परेषामहितंवाक्यमर्थसाधकमब्रवीत् ।।।।
त्या अवस्थेत रावणाचा अनुज लक्ष्मणास उद्देश साधणारे व शत्रूस अहितकारक असे वचन बोलला.
Verse 2
यदेतद्राक्षसानीकंमेघश्यामंविलोक्यते ।एतदायोध्यतांशीघ्रंकपिभिपादपायुधैः ।।।।
हे मेघश्याम राक्षसांचे सैन्य दिसत आहे; वानरांनी वृक्षांना आयुध करून यावर त्वरित आघात करावा।
Verse 3
अस्यानीकस्यमहतोभेदनेयतलक्ष्मण ।राक्षसेन्द्रसुतोऽप्यत्रभिन्नेदृश्योभविष्यति ।।।।
हे लक्ष्मणा! या विशाल सैन्यव्यूहाचा भेद झाला की, रचना तुटताच येथे राक्षसेन्द्राचा पुत्रही स्पष्ट दिसून येईल।
Verse 4
सत्वमिन्द्राशनिप्रख्यैःशरैरवकिरन्परान् ।अभिद्रवाशुयावद्वैनैतत्कर्मसमाप्यते ।।।।
इंद्रवज्रासारख्या बाणांनी शत्रूवर वर्षाव करीत तू त्वरित धाव घे; तो हा डाव पूर्ण करण्यापूर्वीच।
Verse 5
ज हिवीरदुरात्मानंमायापरमधार्मिकम् ।रावणिंक्रूरकर्माणंसर्वलोकभयावहम् ।।।।
हे वीरा! मायेत रमलेला, अधार्मिक, क्रूरकर्मा आणि सर्व लोकांना भय देणाऱ्या त्या रावणीचा वध कर।
Verse 6
विभीषणवच्श्रुत्वालक्ष्मणश्शुभलक्षणः ।ववर्षशरवर्षाणिराक्षसेन्द्रसुतंप्रति ।।।।
विभीषणाचे वचन ऐकून शुभलक्षणी लक्ष्मणाने राक्षसेन्द्राच्या पुत्रावर बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 7
ऋक्षाःशाखामृगाश्चैवद्रुमद्रिनखयोधिनः ।अभ्यधावन्तसहितास्तदनीकमवस्थितम् ।।।।
ऋक्ष आणि वानर सर्वजण एकत्र येऊन त्या सज्ज सैन्यदलावर धावून गेले; वृक्ष, शिळा आणि आपल्या नखांनाच शस्त्र करून ते युद्ध करू लागले.
Verse 8
राक्षसाश्चशितैर्भाणैरसिभिश्शक्तितोमरैः ।उद्यदैससम् वर्तन्तसमरेकपिसैन्यजिघांसवः ।।।।
कपिसैन्याचा संहार करण्याच्या हेतूने राक्षस रणांगणात धावून आले—तीक्ष्ण बाण सोडीत, आणि तलवारी, शक्ती व तोमर-भाल्यांनी प्रहार करीत।
Verse 9
स सम्प्रहारस्तुमुलःसञ्जज्ञेकपिरक्षसाम् ।शब्देनमहतालङ्कांनादयन्वैसमन्ततः ।।।।
तेव्हा वानर व राक्षस यांच्यात घोर, तुमुल संग्राम माजला; त्या महान् गर्जनेने लंका सर्व दिशांनी निनादून उठली।
Verse 10
शस्त्रश्चविविधाकारैश्शितैर्बाणैश्चपादपैः ।उद्यतैर्गिरिशृङ्गैश्चघोरैराकाशमावृतम् ।।।।
विविध आकारांच्या शस्त्रांनी, तीक्ष्ण बाणांनी, उपटलेल्या वृक्षांनी आणि उचललेल्या भयंकर पर्वतशिखरांनी आकाश सर्वत्र झाकले गेले होते.
Verse 11
तेराक्षसावानरेषुविकृताननबाहवः ।निवेशयन्तःशस्त्राणिचक्रुस्तेसुमहद्भयम् ।।।।
विकृत मुख व बाहू असलेले ते राक्षस वानरांवर शस्त्रे रोवू लागले आणि त्यांच्या मध्ये अतिशय महान भय उत्पन्न झाले।
Verse 12
तथैवसकलैर्वृक्षैर्गिरिशृङ्गैश्चवानराः ।अभिजघ्नुजघ्नुश्चसमरेराक्षसर्षभान् ।।।।
तसेच वानर योद्ध्यांनी संपूर्ण वृक्ष व पर्वतशिखरे उचलून रणांगणात राक्षसांतील वृषभतुल्य वीरांवर घाव घालून त्यांना पाडले व चिरडले।
Verse 13
ऋक्षवानरमुख्यैश्चमहाकायैर्महाबलैः ।रक्षसांयुध्यमानानांमहद्भयमजायत ।।।।
महाकाय व महाबलवान ऋक्ष-वानरांचे प्रमुख जेव्हा युद्ध करू लागले, तेव्हा लढणाऱ्या राक्षसांच्या मनात महान भय उत्पन्न झाले।
Verse 14
स्वमनीकंविषण्णंतुश्रुत्वाशत्रुभिरर्दितम् ।उदतिष्ठतदुर्दर्षः स कर्मण्यननुष्ठिते ।।।।
शत्रूंनी छळलेले व विषण्ण झालेले आपले सैन्य ऐकून तो दुर्दम्य वीर—जरी आरंभिलेले कर्म अजून अपूर्ण होते—तत्क्षणी उठून उभा राहिला।
Verse 15
वृक्षान्धकारान्निर्गम्यजातक्रोधः स रावणिः ।आरुरोहरथंसज्जंपूर्वयुक्तंसुसंयतम् ।।।।
वृक्षांच्या दाट अंधारातून बाहेर येऊन, नव्याने उसळलेल्या क्रोधाने रावणि सज्ज, पूर्वीच जुंपलेला व नीट आवळलेला रथावर आरूढ झाला।
Verse 16
स भीमकार्मुकधरःकालमेघसमप्रभ: ।रक्तास्यनयनोकृद्धोमभौमृत्युरिवान्तकः ।।।।
भयंकर धनुष्य धारण केलेला, काळमेघासारखा प्रभामय, क्रोधाने रक्त झालेल्या मुख-नेत्रांचा तो अन्तक जणू साक्षात मृत्यूसमान भासला।
Verse 17
दृष्टवैवतुरथस्थंतंपर्यवर्तततद्बलम् ।रक्षसांभीमवेगानांलक्ष्मणेनयुयुत्सताम् ।।।।
तो रथावर उभा आहे असे पाहताच, भीषण वेगाची ती राक्षससेना वळून परतली आणि युद्धास उत्सुक लक्ष्मणाला चहूबाजूंनी घेरू लागली।
Verse 18
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।।।
त्याच वेळी अरिंदम हनुमान—पर्वतासारखा—अत्यंत दुर्जय असा महावृक्ष उचलून, रणांगणात प्रलयाग्नीप्रमाणे राक्षसांच्या त्या सैन्याला जाळीत, अनेक वृक्षांनी प्रहार करून त्यांना मूर्च्छित करू लागला।
Verse 19
तस्मिन् कालेतुहनूमानुद्यम्यसुदुरासदम् ।धरणीधरसङ्काशोमहावृक्षमरिन्दमः ।।6.86.18।।स राक्षसानांतत्सैन्यंकालाग्निरिवनिर्दहन् ।चकारबहुभिर्वक्षैर्निःसंज्ञंयुधिवानरः ।।6.86.19।।
त्याच वेळी अरिंदम हनुमान—पर्वतासारखा—अत्यंत दुर्जय असा महावृक्ष उचलून, रणांगणात प्रलयाग्नीप्रमाणे राक्षसांच्या त्या सैन्याला जाळीत, अनेक वृक्षांनी प्रहार करून त्यांना मूर्च्छित करू लागला।
Verse 20
विध्वंसन्तंतरसादृष्टवैवपवनात्मजम् ।राक्षसानांसहस्राणिहनूमन्तमवाकिरन् ।।।।
पवनपुत्र हनुमंत अत्यंत वेगाने विध्वंस करीत आहे असे पाहताच, राक्षसांची सहस्रावधी टोळकी त्याच्यावर तुटून पडली व त्याला सर्व बाजूंनी वेढून टाकले।
Verse 21
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।।।
धारदार त्रिशूळ धारण करणारे, हातात तलवारी घेणारे, शक्ती-भाले व पट्टस आयुधांनी सज्ज असे राक्षस युद्धासाठी जवळ येऊन भिडू लागले।
Verse 22
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
ते लोखंडी परिघ व गदा, देखणे कुन्त, तसेच शेकडो शतघ्नी आणि जड लोखंडी मुद्गर यांद्वारेही युद्ध करू लागले।
Verse 23
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
राक्षसांनी घोर परशू व भिन्दिपालांनी प्रहार केला; तसेच वज्रासारख्या मुठीने आणि वीजेसारख्या बसणाऱ्या थप्पडांनीही मारू लागले।
Verse 24
शितशूलधराश्शूलैरसिभिश्चासिपाणयः ।शक्तिहस्ताश्चभिश्शक्तिपट्टसै: पट्टसायुधाः ।।6.86.21।।परिघैश्चगदाभिश्चकुन्तैश्चशुभदर्शनैः ।शतशश्चशतघ्नीभिरायसैरपिमुद्गरैः ।।6.86.22।।घोरैःपरशुभिश्चैवभिदनिपालैश्चराक्षसाः ।मुष्टिभिर्वज्रकल्पैश्चतलैरशनिसन्निभैः ।।6.86.23।।अभिजघ्नुःसमासाद्यसमन्तात्पर्वतोपमम् ।तेषामपि च सङ्ग्रुद्धश्चकारकदनंमहत् ।।6.86.24।।
ते सर्व बाजूंनी धावून येऊन पर्वतासमान वीरावर प्रहार करू लागले; पण तोही क्रोधाने पेटून त्यांच्या मध्ये महान् कर्दन करू लागला।
Verse 25
स ददर्शकपिश्रेष्ठमचलोपममिन्द्रजित् ।सूदमानमसन्त्रस्तममित्रान् पवनात्मजम् ।।।।
इंद्रजिताने कपिश्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमानाला पाहिले—अचल पर्वतासारखा अढळ, निर्भयपणे शत्रूंचा संहार करताना।
Verse 26
स सारथिमुवाचेदंयाहियत्रैषवानरः ।क्षयमेवहिनःकुर्याद्राक्षसामुपेक्षितः ।।।।
तो सारथ्यास म्हणाला—“जिथे हा वानर आहे तिथे रथ ने; कारण याला दुर्लक्ष केले तर हा आपल्या राक्षसांचा नक्कीच क्षय करील।”
Verse 27
इत्युक्तस्सारथिस्तेनययौयत्र न मारुतिः ।वहन् परमदुर्धर्षंस्थितमिन्द्रजितंरथे ।।।।
असे सांगितल्यावर सारथी जिथे मारुती होता तिथे गेला, रथावर उभ्या असलेल्या परम दुर्धर्ष इंद्रजिताला घेऊन।
Verse 28
सोऽभ्युपेत्यशरान्खङ्गान्पट्टसासिपरश्वधान् ।अभ्यवर्षतदुर्धर्षःकपिमूर्थनिराक्षसः ।।।।
तो दुर्धर्ष राक्षस जवळ येऊन बाण, खड्ग, पट्टिश, भाले व परशु इत्यादी शस्त्रांचा वर्षाव कपियोध्याच्या मस्तकावर करू लागला।
Verse 29
तानिशस्त्राणिघोराणिप्रतिगृह्य स मारुतिः ।रोषेणमहताविष्टोवाक्यंचेदमुवाच ह ।।।।
ती घोर शस्त्रे सहन करून मारुती हनुमान महान रोषाने आविष्ट झाला आणि हे वचन बोलला।
Verse 30
युध्यस्वयदिशूरोऽसिरावणात्मजदुर्मते ।वायुपुत्रंसमासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।।।।
जर तू खरोखर शूर असशील, हे रावणपुत्र दुर्मते, तर युद्ध कर; वायुपुत्रासमोर गेल्यावर तू जिवंत परत येणार नाहीस.
Verse 31
बाहुभ्यांसम्प्रतियुध्यस्वयदिमेद्वन्द्वमाहवे ।वेगंसहस्वदुर्बुद्धेततस्त्वंरक्षसांवरः ।।।।
जर रणांगणात तुला माझ्याशी द्वंद्व हवे असेल, तर बाहुबळानेच माझ्याशी लढ; हे दुर्बुद्धे, माझा वेग सहन कर—मगच तू राक्षसांतील श्रेष्ठ ठरशील.
Verse 32
हनूमन्तंजिघांसन्तंसमुद्यतशरासनम् ।रावणात्मजमाचष्टे लक्ष्मणाय विभीषण: ।।।।
धनुष्य उचलून हनुमंताचा वध करण्यास उद्यत असलेल्या रावणपुत्राविषयी विभीषणाने लक्ष्मणाला सांगितले.
Verse 33
यस्सवासवनिर्जेतारावणस्यात्मसम्भवः ।स एषरथमास्थायहनूमन्तंजिघांसति ।।।।
जो वासव (इंद्र) जिंकणारा, स्वतः रावणापासून उत्पन्न—तोच आता रथावर आरूढ होऊन हनुमंताचा वध करण्यास निघाला आहे.
Verse 34
तमप्रतिमसंस्थानैश्शरैश्शत्रुनिवारणैः ।जीवितान्तकरैर्घोरैःसौमित्रेरावणिंजहि ।।।।
हे सौमित्रे! अनुपम आकाराचे, शत्रुनिवारक, अत्यंत घोर व प्राणांत करणारे बाण सोडून रावणि (इंद्रजित) याचा वध कर।
Verse 35
इत्येवमुक्तस्तुतदामहात्माविभीषणेनारिविभीषणेन ।ददर्शतंपर्वतसन्निकाशंरथस्थितंभीमबलंदुरासदम् ।।।।
अशा रीतीने शत्रूंना भय देणाऱ्या विभीषणाचे वचन ऐकून महात्मा लक्ष्मणाने त्याला पाहिले—पर्वतासारखा विशाल, रथावर उभा, भीमबल व दुर्गम इंद्रजित।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the injunction to strike Indrajit before his ritual task is completed, raising the wartime dharma question of timing: when decisive intervention is justified to prevent a greater threat and protect allied forces.
Counsel (upadeśa) must translate into prompt, proportionate action: discern the enemy’s enabling conditions (concealment, ritual power, morale) and remove them, while sustaining collective duty toward allies under crisis.
Lanka is the primary setting, with emphasis on battlefield atmosphere (sky filled with missiles) and wooded cover (“darkness of trees”) as a tactical landmark from which Indrajit emerges—signaling terrain’s role in epic warfare.