Sarga 128
अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)
युद्धकाण्ड
पुष्पक विमानातून अयोध्या पाहत श्रीराम परतीच्या प्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे स्मरतात—समुद्राजवळ पोहोचणे, सागरदेवाचे दर्शन, सेतुबांधणी, रावणवध आणि देवांनी दिलेले वर. त्यानंतर ते हनुमंताला वेगवान दूत म्हणून अयोध्येला पाठवितात. राम हनुमंताला आज्ञा देतात की भरताचा अंतःभाव बाह्य लक्षणांवरून तपासावा—मुखवर्ण, नजर आणि वाणी यांवरून; कारण वारसाहक्काने मिळणाऱ्या राज्यसमृद्धीचा मोह कधी कधी सद्गुणीजनांनाही होऊ शकतो. त्यामुळे संवेदनशील उत्तराधिकारापूर्वी राजकीय पडताळणीची नीती येथे स्पष्ट होते. हनुमान मानवरूप धारण करून वेगाने जाऊन गंगा–यमुना संगम ओलांडतो, शृंगबेरपूरला पोहोचून गुहाला रामकुशल व प्रवासवृत्तांत सांगतो. पुढे नंदीग्रामकडे जाताना तो भरताचे तपस्वीपणाचे राज्यपालन पाहतो—कृश देह, वैराग्यवेष, रामाच्या पादुकांच्या आधारे प्रतीकात्मक कारभार, आणि सभोवती मंत्री, पुरोहित व सेनापती. हनुमान रामविजय, सीताप्राप्ती आणि लवकरच होणाऱ्या भेटीची वार्ता देतो. ते ऐकून भरत आनंदावेगाने मूर्च्छित होतो, हनुमानाला आलिंगन देतो आणि शुभवार्तेसाठी विपुल दान देतो; संक्रमणकाळातही रामनिष्ठा व धर्माधिष्ठित शासन यांची तो पुनः प्रतिज्ञा करतो.
Shlokas
Verse 1
अयोध्यांतुसमालोक्यचिन्तयामासराघवः ।प्रियकामःप्रियंरामस्ततस्त्वरितविक्रमः ।।।।
अयोध्येकडे पाहून, प्रियाची अभिलाषा धारण करणारा व त्वरित पराक्रम करणारा राघव राम विचार करू लागला।
Verse 2
चिन्तयित्वाततोदृष्टिंवानरेषुन्यपातयत् ।उवाचधीमांस्तेजस्वीहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।।।।
तेव्हा धीमान् व तेजस्वी श्रीरामांनी क्षणभर विचार करून वानरांकडे दृष्टि टाकली आणि प्लवंगश्रेष्ठ हनुमंतास संबोधून म्हणाले।
Verse 3
अयोध्यांत्वरितोगत्वाशीघ्रंप्लवगसत्तम ।जानीहिकछचित्कुशलीजनोनृपतिमन्दिरे ।।।।
“हे वानरश्रेष्ठ! त्वरेने अयोध्येला जा आणि लवकर जाणून ये—राजमंदिरातील सर्व लोक कुशल आहेत ना?”
Verse 4
शृङ्गबेरिपुरंप्राप्यगुहंगहनगोचरम् ।निषादाधिपतिंब्रूहिकुशलंवचनान्मम ।।।।
शृंगबेरिपुरास जाऊन गहनवनात संचार करणाऱ्या निषादाधिपती गुहाला भेट आणि माझ्या वचनांनी त्याचे कुशल-क्षेम विचारून सांग।
Verse 5
श्रुत्वातुमांकुशलिनमरोगंविगतज्वरम् ।भविष्यतिगुहःप्रीतस्सममात्मसमस्सखा ।।।।
मी कुशल, निरोग आणि ताप-शोकमुक्त आहे हे ऐकून गुह अत्यंत आनंदित होईल; तो माझा सखा, मला आत्म्यासारखा प्रिय मित्र आहे।
Verse 6
अयोध्यायाश्चतेमार्गंप्रवृत्तिंभरतस्य च ।निवेदयिष्यतिप्रीतोनिषादाधिपतिर्गुहः ।।।।
आनंदित होऊन निषादाधिपती गुह तुला अयोध्येचा मार्ग सांगेल आणि भरताची स्थिती व वृत्तीही कळवील।
Verse 7
भरतस्तुत्वयावाच्यःकुशलंवचनान्मम ।सिद्धार्थंशंसमांतस्मैसभार्यंसहलक्ष्मणम् ।।।।
तू माझ्या वचनांनी भरताला त्याचे कुशल विचार; आणि त्याला सांग की मी माझे कार्य सिद्ध करून, पत्नीसमवेत व लक्ष्मणासह परत येत आहे।
Verse 8
हरणंचापिवैदेह्यारावणेनबलीयसा ।सुग्रीवेण च सम्वादंवालिनश्चवधंरणे ।।।।
त्याला हेही सांग—पराक्रमी रावणाने वैदेहीचे हरण केले; माझा सुग्रीवाशी मैत्रीचा संवाद झाला; आणि रणांगणात वालीचा वध झाला.
Verse 9
मैथिल्यन्वेषणंचैवयथाचाधिगतात्वया ।लङ्घयित्वामहातोयमापगापतिमव्ययम् ।।।।
मैथिलीच्या शोधाची गोष्टही सांग—आणि जलाधिपती, अथांग व अक्षय महासागर उडी मारून तू तिला कसा शोधून काढलास, हेही सांग.
Verse 10
उपयानंसमुद्रस्यसागरस्य च दर्शनम् ।यथा च कारितस्सेतूरावणश्चयथाहतः ।।।।
त्याला हेही सांग—समुद्राजवळ माझे जाणे व सागराचे दर्शन; जसा सेतू बांधून घडविला गेला; आणि जसा रावण वध झाला।
Verse 11
वरदानंमहेन्द्रेणब्रह्मणावरुणेन च ।महादेवप्रसादाच्छपित्राममसमागमम् ।।।।
(त्याला) महेंद्र, ब्रह्मा व वरुण यांनी दिलेल्या वरदानाचे, तसेच महादेवाच्या कृपेने पित्याशी माझ्या भेटीचेही वर्णन कर।
Verse 12
उपयातं च मांसौम्य भरतायनिवेदय ।सहराक्षसराजेनहरीणामीश्वरेण च ।।।।
हे सौम्य, भरतास निवेदन कर—मी येत आहे; वानरसेनेच्या अधीश्वरासह आणि राक्षसराजासह।
Verse 13
जित्वाशत्रुगणान्रामःप्राप्यचानुत्तमंयशः ।उपायानंसमृद्धार्थस्सहमित्रैर्महाबलैः ।।।।
रामाने शत्रुगण जिंकून आणि अनुपम यश मिळवून कार्यसिद्धी केली आहे; तो महाबल मित्रांसह परत येत आहे।
Verse 14
एतच्छ्रुत्वायमाकारंभजतेभरतस्ततः ।स च तेवेदितव्यःस्यात्सर्वंयच्छापिमांप्रति ।।।।
हे ऐकून भरत जसा काही भाव धरेल—विशेषतः माझ्याविषयी—ते सर्व तू नीट ओळखून मग मला कळव।
Verse 15
ज्ञेयाःसर्वे च वृत्तान्ताःभरतस्येङ्गितानि च ।तत्त्वेनमुखवर्णेनदृष्ट्याव्याभाषितेन च ।।।।
भरताचे सर्व वृत्तांत आणि त्याचे खरे संकेत तत्त्वतः ओळखावेत—मुखवर्ण, दृष्टी आणि बोलण्याच्या ढंगावरून।
Verse 16
सर्वकालसमृद्धंहिहस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।पितृपैतामहंराज्यंकस्यनावर्तयेन्मनः ।।।।
जे पितृ-पैतामह राज्य सर्वकाळ समृद्ध असून हत्ती-घोडे-रथांनी परिपूर्ण आहे—ते कोणाचे मन स्वभावतः आकृष्ट करणार नाही?
Verse 17
सङ्गत्याभरत्श्रीमान् राज्येनार्थीस्वयंभवेत् ।प्रशास्तुवसुधांसर्वामखिलांरघुनन्दनः ।।।।
जर भेटीनंतर श्रीमान् भरत स्वतः राज्याची इच्छा करील, तर रघुनंदन श्रीरामांनी ही अखिल वसुधा सर्वथा प्रशासावी।
Verse 18
तस्यबुद्धिं च विज्ञायव्यवसायं च वानर ।यावन्नदूरंयाताःस्मक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।।।।
हे वानरा! त्याची बुद्धी व निश्चय जाणून, आम्ही फार दूर जाण्यापूर्वी तुला शीघ्र परत यावे लागेल।
Verse 19
इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।मानुषःधारयनृपमयोध्यांत्वरितोययौ ।।।।
असा आदेश मिळताच मारुतात्मज हनुमानाने मानुष रूप धारण केले आणि त्वरेने अयोध्येकडे प्रस्थान केले।
Verse 20
अतोत्पपातवेगेनहनूमान्मारुतात्मजः ।गरुत्मानिववेगेनजिघृक्षन्पन्नगोत्तमम् ।।।।
मग मारुतात्मज हनुमान वेगाने उडी मारून झेपावला—जणू गरुड श्रेष्ठ नागाला पकडण्यासाठी वेगाने झडप घालतो।
Verse 21
लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।।।
पितृपथ—विहगेन्द्राचे शुभ धाम—लांघून त्याने गंगा-यमुनेच्या भयंकर संगमालाही पार केले।
Verse 22
लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।
शृंगबेरपूरास पोहोचून पराक्रमी हनुमान गुहाला भेटला; शुभ वाणीने हर्षित होऊन तो असे म्हणाला।
Verse 23
सखातुतवकाकुत्स्थोरामस्सत्यपराक्रमः ।ससीतस्सहसौमित्रिस्सत्वांकुशलमब्रवीत् ।।।।
काकुत्स्थवंशी, सत्यपराक्रमी तुझा सखा श्रीराम—सीतेसह आणि सौमित्रि (लक्ष्मण) यांच्यासह—तुझी कुशलता विचारित आहे।
Verse 24
पञ्चमीमद्यरजनीमुषित्वावचनान्मुनेः ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञातंद्रक्ष्यस्यद्यैवराघवम् ।।।।
आज पाचवी रात्र आहे; मुनींच्या वचनाप्रमाणे रात्रिवास करून, आणि भरद्वाजांची आज्ञा मिळवून, तू आजच राघवाचे दर्शन घेशील।
Verse 25
एवमुक्त्वामहातेजास्सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।उत्पपातमहावेगाद्वेगवान्विचारयन् ।।।।
असे बोलून महातेजस्वी हनुमान—हर्षाने रोमांचित—अतिमहावेगाने, मार्गाचा विचार करीत, पुन्हा उडी मारून उठला।
Verse 26
सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदींवालुकिनींतथा ।वरूथींगोमतींचैवभीमंशालवनंतथा ।।।।प्रजाश्चबहुसाहस्रीःस्फीतान्जनपदानपि ।
मार्गात त्याने रामतीर्थ, वालुकिनी नदी, तसेच वरूथी व गोमती आणि भयावह शालवन पाहिले. तसेच समृद्ध जनपदे व हजारो-हजारो प्रजाजनांची भरभराटही त्याच्या दृष्टीस पडली.
Verse 27
सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।।।
दीर्घ मार्ग वेगाने पार करून तो कपिकुञ्जर हनुमान नंदिग्रामाजवळ फुलांनी बहरलेल्या वृक्षांजवळ पोहोचला. तेथे सुशोभित स्त्रिया, पुत्रांसह, तसेच वृद्धजन आनंदाने विहार करीत होते—जणू इंद्राच्या उपवनात, कुबेराच्या चैत्ररथ-वनी वृक्षांमध्ये।
Verse 28
सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।
तो नंदिग्रामाजवळ फुलांनी बहरलेल्या वृक्षांजवळ पोहोचला. तेथे सुशोभित स्त्रिया पुत्रांसह आणि वृद्धजन निर्धास्तपणे विहार करीत होते—जणू इंद्राच्या उपवनात, कुबेराच्या चैत्ररथ-वनी प्रसिद्ध वृक्षांमध्ये।
Verse 29
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।। ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।। ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
अयोध्येपासून एक क्रोश अंतरावर त्याने भरताला पाहिले—वल्कलवस्त्र व कृष्णाजिन परिधान केलेला, दीन व कृश, आश्रमवासी। जटाधारी, अंगावर मळ लिप्त, भ्रातृवियोगाच्या दुःखाने खंगलेला; फलमूलाहारी, दान्त, तापस व धर्मचारी। उंच जटाभार धारण करणारा, वल्कल व अजिनवस्त्रधारी, संयमी व भावितात्मा, ब्रह्मर्षिसमान तेजस्वी। श्रीरामांच्या पादुका पुढे ठेवून तो पृथ्वीचे शासन करीत होता आणि चातुर्वर्ण्य लोकांचा महाभयापासून त्राता झाला होता. त्याच्याजवळ अमात्य, शुचिचित्त पुरोहित, तसेच काषायवस्त्रधारी प्रमुख वीर व सहचर उपस्थित होते।
Verse 30
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
धर्मज्ञ, जणू धर्मच साकार—अशा भरतास मारुतिनंदन हनुमानांनी हात जोडून नम्रतेने वचन सांगितले।
Verse 31
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
दंडकारण्यात वसणारा, वल्कलवस्त्र व जटाधारी ज्याच्यासाठी तू शोक करतोस तोच काकुत्स्थ तुला आपले कुशल सांगायला म्हणाला आहे।
Verse 32
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
“हे वानरश्रेष्ठ! त्वरेने अयोध्येला जा आणि लवकर जाणून ये—राजमंदिरातील सर्व लोक कुशल आहेत ना?”
Verse 33
क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।
त्याने भरताला पाहिले—चातुर्वर्ण्य लोकांना महान भयापासून वाचविणारा रक्षक—शुद्धचित्त अमात्य व पुरोहितांनी वेढलेला; तसेच प्रमुख सेनानायक आणि शिस्तबद्ध काषायवस्त्रधारी जनांसह उभा असलेला।
Verse 34
नहितेराजपुत्रंतंचीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।।।।परिभोक्तुंव्यवस्यन्तिपौरावैधर्मवत्सलाः ।
धर्मावर प्रेम करणारे ते सर्व अयोध्यावासी, राजपुत्राला वल्कलवस्त्र व कृष्णाजिन परिधान केलेले पाहून, स्वतः भोग-विलास करण्याचा निश्चय करीत नसत।
Verse 35
तम्धर्ममिवधर्मज्ञंदेहवन्तमिवापरम् ।।।।उवाचप्राञ्जलिर्वाक्यंहनूमान्मारुतात्मजः ।
धर्मज्ञ, जणू धर्मच साकार—अशा भरतास मारुतिनंदन हनुमानांनी हात जोडून नम्रतेने वचन सांगितले।
Verse 36
वसन्तंदण्डकारण्येयंत्वंचीरजटाधरम् ।।।।अनुशोचसिकाकुत्स्थं स त्वांकौशलमब्रवीत् ।
दंडकारण्यात वसणारा, वल्कलवस्त्र व जटाधारी ज्याच्यासाठी तू शोक करतोस तोच काकुत्स्थ तुला आपले कुशल सांगायला म्हणाला आहे।
Verse 37
प्रियमाख्यामितेदेवशोकंत्यजसुदारुणम् ।।।।अस्मिन्मुहूर्तेभ्रात्रात्वंरामेणसहसङ्गतः ।
हे देवतुल्य! मी तुला आनंदवार्ता सांगतो—हा अतिदारुण शोक सोड; याच मुहूर्तात तू भ्राता रामासह भेटशील।
Verse 38
निहत्यरावणंरामःप्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।।।।उपयातिसमृद्धार्थःसहमित्रैर्महाबलैः ।
रामाने रावणाचा वध करून मैथिली सीतेस पुनः प्राप्त केले; कार्य सिद्ध करून तो आता महाबली मित्रांसह येत आहे।
Verse 39
लक्ष्मणश्चमहातेजावैदेही च यशस्विनी ।।।।सीतासमग्रारामेणमहेन्द्रेणशचीयथा ।
महातेजस्वी लक्ष्मण आणि यशस्विनी वैदेही—समग्र, अनाहत सीता—रामासह आहे, जशी महेंद्रासह शची।
Verse 40
एवमुक्तोहनुमताभरतःकैकयीसुतः ।।।।पपातसहसाहृष्टोहर्षान्मोहमुपागमत् ।
हनुमानाने असे सांगितल्यावर कैकेयीपुत्र भरत अचानक हर्षाने आनंदित होऊन कोसळला आणि अतिहर्षाने मूर्च्छित झाला।
Verse 41
ततोमुहूर्तादुत्थायप्रत्याश्वस्य च राघवः ।।।।हनूमन्तमुवाचेदंभरतःप्रियवादिनम् ।
मग क्षणभराने उठून आणि मन सावरून राघव भरताने प्रियवचन बोलणाऱ्या हनुमंताला हे शब्द सांगितले।
Verse 42
अशोकजैःप्रीतिमयैःकपिमालिङ्ग्यसम्भ्रमात् ।।।।सिषेचभरतःश्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्धुभिः ।
आनंदातून उत्पन्न झालेल्या प्रेमाने भरून, संभ्रमाने भरताने कपिला (हनुमंताला) आलिंगन दिले आणि विपुल अश्रूंनी त्याला भिजविले।
Verse 43
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
तू देव आहेस की मनुष्य—करुणेने येथे आला आहेस? हे सौम्य! तू सांगितलेल्या प्रिय वार्तेसाठी मी तुला प्रिय दान देतो—गायींचे एक लक्ष, उत्तम अशा शंभर गावे, आणि शुभाचारिणी, कुंडलधारिणी अशा सोळा कन्या पत्नी म्हणून। त्या सुवर्णवर्णा, सुडौल अवयवांच्या, चंद्रासारख्या सौम्य मुखाच्या, सर्व अलंकारांनी संपन्न आणि कुलीन कुळात जन्मलेल्या असोत।
Verse 44
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
हे सौम्य! तू सांगितलेल्या या प्रिय व आनंददायक वृत्तासाठी मी तुला एक लक्ष गायी आणि शंभर उत्तम गावे प्रदान करीत आहे।
Verse 45
देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।
(मी देईन) सोळा कन्या—कुंडलधारिणी, शुभ आचारवती—पत्नी म्हणून; सुवर्णवर्णा, सुबक नाक व उरू असलेल्या, चंद्रासारख्या सौम्य मुखाच्या स्त्रिया—सर्व अलंकारांनी विभूषित, उच्चकुलोत्पन्न व समृद्धिसंपन्न।
Verse 46
निशम्यरामागमनंनृपात्मजःकपिप्रवीरस्यतदाद्भुतोपमम् ।प्रहर्षितोरामदिदृक्ष्याऽभवत्पुनश्चहर्षादिदमब्रवीद्वचः ।।।।
कपिश्रेष्ठाकडून रामागमनाची ती अद्भुत वार्ता ऐकून राजपुत्र भरत अत्यंत हर्षित झाला; पुन्हा रामदर्शनाची उत्कंठा धरून, आनंदावेगाने तो हे वचन बोलला.
Frequently Asked Questions
Rāma instructs Hanumān to verify Bharata’s intent before the royal reunion, acknowledging that even a rightful heir may be tested by the kingdom’s prosperity; the envoy must read intention through observable conduct rather than assumption.
Legitimate rule is sustained by self-restraint and transparent intention: Bharata’s ascetic regency under the pādukā symbolizes governance as stewardship, while Rāma’s caution models responsible political discernment aligned with dharma.
Ayodhyā’s approach route is mapped through Śṛṅgaberapura (Guha’s domain), the Gaṅgā–Yamunā confluence, Nandigrāma (Bharata’s seat), and named rivers/forests (Gomatī, Vālukiṇī, Varūthinī, Śālavana), with the pādukā as the key cultural emblem of delegated sovereignty.