Sarga 22

Verse 1

अथोवाचरघुश्रेष्टस्सागरंदारुणंवचः ।अद्यत्वांशोषयिष्यामिसपाताळंमहार्णव: ।।।।

मग रघुश्रेष्ठांनी सागराला कठोर वचन सांगितले—“हे महार्णवा! आज मी तुला पाताळापर्यंत शोषून टाकीन।”

Verse 2

शरनिर्दग्धतोयस्यपरिशुष्कस्यसागर: ।मयाशोषितसत्त्वस्यपांसुरुत्पद्यतेमहान् ।।।।

हे सागर! मी माझ्या बाणांनी तुझे जल जाळून पूर्ण कोरडे करीन; तुझ्यातील सर्व सत्त्व शोषून गेल्यावर एक विशाल वाळूचा तळ उघडा पडेल।

Verse 3

मत्कार्मुकविसृष्टेवशरवर्षेणसागर ।पारंतेऽद्यगमिष्यन्तिपदभिरेवप्लवङ्गमाः ।।।।

“हे सागरा! माझ्या धनुषातून सुटलेल्या बाणवृष्टीने मी तुला शोषून टाकीन; आणि आज प्लवंगम पायांनीच तुझ्या पलीकडे जातील।”

Verse 4

विचिन्वन्नाभिजानासिपौरुषंनापिविक्रमम् ।दानवालयसन्तापंमत्तोनाधिगमिष्यसि ।।।।

तू कितीही विचार केला तरी माझे पौरुष आणि पराक्रम तुला खरे कळत नाहीत। हे दानवांचे आश्रयस्थान! माझ्याकडून येणाऱ्या संतापापासून तू सुटणार नाहीस।

Verse 5

ब्राह्मेणास्त्रेणसंयोज्यब्रह्मदण्डनिभम् शरम् ।संयोज्यधनुषिश्रेष्ठविचकर्षमहाबलः ।।।।

महाबल रामाने ब्राह्मास्त्राने युक्त, ब्रह्मदंडासारखा तो बाण श्रेष्ठ धनुष्यावर चढवून जोराने प्रत्यंचा ओढली।

Verse 6

तस्मिन्विविकृष्टेसहसाराघवेणशरासने ।रोदसीसम्पफालेवपर्वताश्चचकम्पिरे ।।।।

राघवाने धनुष्यावर बाण ठेवून ते सहसा ताणले, तेव्हा जणू दोन्ही लोक हादरले; पर्वतही थरथरले॥

Verse 7

तमश्चलोकमाव्रतेदिशश्चवचकाशिरे ।प्रतिचुक्षुभिरेचाशुसरांसिसरितस्तथा ।।।।

तमाने जग आच्छादले; दिशा स्पष्ट दिसेनाशा झाल्या, आणि सरोवरे व नद्याही शीघ्रच खवळून उठल्या।

Verse 8

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।।।

चंद्र व सूर्य अनेक नक्षत्रांसह तिरक्या मार्गाने चालू लागले. सूर्यकिरणांनी उजळलेले असूनही सर्वत्र घोर तमाने आच्छादले गेले. तरीही शेकडो उल्कांनी दीप्त झालेले आकाश झळाळून उठले, आणि अंतरिक्षातून अतुल गर्जनेसह वज्रनाद उमटले.

Verse 9

तिर्यक्चसहानेक्षत्रैस्सङ्गतौचन्द्रभास्करौ ।भास्करांशुभिरादीप्तंतमसाचसमावृतम् ।।6.22.8।।चकाशेतदाकाशमुल्काशतविदीपितम् ।अन्तरिक्षाच्चनिर्घातानिर्जग्मुरतुलस्वनाः ।।6.22.9।।

नक्षत्रांसह चंद्र व सूर्य तिरकस गतीने चालू लागले. तमाने सर्वत्र आच्छादन केले; सूर्यकिरणही झाकल्या गेल्या. शेकडो उल्कांनी दीप्त झालेले आकाश चमकू लागले आणि अंतरिक्षातून अतुल नादाचे वज्रगर्जन उसळले.

Verse 10

वपुस्फुरुश्चघनादिव्यादिविमारुतपङ् ख्कयः ।बभञ्जचतदावृक्षान्जलदानुद्वहन्नपिः ।।।।

तेव्हा घनसमूहातून जणू उसळून निघालेला प्रचंड दिव्य वारा वेगाने वाहू लागला। तो जलद मेघांना उडवीत नेऊनही वृक्षांनाही मोडून टाकू लागला॥

Verse 11

अरुजंश्चैनशैलाग्राशनिखराणिबभञ्जनः ।दिविस्पृशोमहमेघास्सङ्गतास्समहास्वनाः ।।।।मुमुचुर्वैद्युताननगींस्तेमहाशनयस्तदा ।

त्या प्रचंड वेगाने पर्वतांची अग्रशिखरे व कडे फोडून चुरडली। आकाशाला स्पर्श करणारे महा-मेघ महागर्जनेसह एकत्र झाले आणि तेव्हा भयंकर कडकडाटासह विद्युत्-अग्नीचा वर्षाव करू लागले॥

Verse 12

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

जे दृश्य प्राणी होते ते वज्राघातासारखे स्तब्ध होऊन किंचाळू लागले। आणि अदृश्य भूतसत्तांनीही भयानक, भयावह नाद सोडला॥

Verse 13

यानिभूतानिदृश्यानिचुक्रुशुश्चाशनेसमम् ।।6.22.12।।अदृश्यानिचभूतानिमुमुचुर्भैरवस्वनम् ।शिशियरेचाभिभूतानिसन्त्रस्ताम्यद्विजन्तिच ।।6.22.13।।सम्प्रविव्यथिरेचापिवचपस्पन्दिरेभयात् ।

ते सर्व अभिभूत होऊन थरथर कापू लागले; सन्त्रस्त होऊन दचकून उड्या मारू लागले। एकत्र जमलेलेही कंपित झाले—परंतु भयामुळे किंचितही हालचाल करू शकले नाहीत॥

Verse 14

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।।।

तेव्हा महोदधी सहसा भयंकर, अभूतपूर्व वेगाने खवळला—जलतरंगांसह, जलचरांसह, नागांसह व राक्षसांसह। त्या उफानात तो किनारा ओलांडून अन्यत्र एक योजनपर्यंत पसरून गेला॥

Verse 15

सहाभूतैस्सतोयोर्मिस्सनागस्सहराक्षसः ।।6.22.14।।सहसाऽभूत्ततोवेगाबदीमवेगोमहोदधिः ।योजनंव्यतिचक्रामवेलामन्यत्रसम्ल्पवात् ।।6.22.15।।

लाटा व जलचर प्राण्यांसह—नाग व राक्षसांसह—महासागर सहसा भयंकर वेगाने उद्वेलित झाला. त्या उफानात त्याने तटरेषा एक योजन ओलांडून इतर प्रदेशही जलमय केले।

Verse 16

तंतदासमतिक्रान्तंनातिचक्रामराघवः ।समुद्धतममित्रघ्नोरामोनदनदीपतिम् ।।।।

तेव्हा मर्यादा ओलांडून उद्धट झालेला तो समुद्र पाहूनही शत्रुनाशक राघव राम नदीपती समुद्रावर अधिक पुढे सरकला नाही; त्याने पुढील आक्रमण वाढविले नाही।

Verse 17

ततोमथ्यात्समुद्रस्यसागरस्स्वयमुत्थितः ।उदयन् हिमहाशैलान्मेरोरिवदिवाकरः ।।।।

मग समुद्राच्या मध्यातून सागरदेव स्वतःच वर उठले—जसे मेरूच्या हिमशिखरांवरून सूर्य उदयास येतो, तसे ते प्रकट झाले।

Verse 18

पन्नगैस्सहदीप्तास्यैस्समुद्रःप्रत्यदृश्यत ।स्निग्धवैढूर्यसङ्काशोजाम्बूनदविभूषणः ।।।।

दीप्त मुख असलेल्या नागांसह समुद्रदेव प्रकट झाले. ते स्निग्ध वैढूर्य-मण्यासारखे तेजस्वी दिसत होते आणि जांबूनद (शुद्ध) सुवर्णाभूषणांनी विभूषित होते।

Verse 19

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।।।

रक्तमाळा व रक्तवस्त्रे धारण केलेले, कमळपानासारख्या नेत्रांचे, आणि सर्व पुष्पांनी बनलेली दिव्य माळ शिरावर धारण करणारे सागरदेव प्रकट झाले. तप्त सुवर्णासारख्या अलंकारांनी व समुद्रज रत्नांनी जडविलेल्या उत्तम भूषणांनी ते विभूषित होते. विविध धातूंनी मढविलेला हिमवान् पर्वत जसा शोभतो तसा ते शोभत होते; विशाल वक्षस्थळी एकावलीच्या मध्यभागी पाटलप्रभा असलेला तरल मणी—जणू कौस्तुभाचा सहोदर—ते बाळगत होते. त्यांच्या सभोवती अखंड तरंगसमूह उसळत होता, काळ्या मेघांनी भरलेला वारा घोंगावत होता; गंगा-सिंधू प्रधान नद्या त्यांना वेढून होत्या आणि नानारूप देवगण त्यांच्या सेवेत होते. असे सागराधिपती प्रथम पुढे येऊन शरपाणि राघव श्रीरामांना नमस्कार करून, हात जोडून विनयाने वचन बोलले.

Verse 20

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

हे सौम्य राघवा! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल आणि अग्नी हे सर्व आपल्या-आपल्या स्वभावातच स्थित राहतात आणि त्यांच्यासाठी ठरलेल्या शाश्वत मार्गालाच अनुसरतात.

Verse 21

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

विविध धातूंनी मंडित झालेला तो हिमवान् पर्वतासारखा शोभत होता; आणि त्याच्या विशाल वक्षस्थळी एकावलीच्या मध्यभागी पाटलप्रभा असलेला तरल मणी लटकत होता.

Verse 22

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

विशाल वक्षावर तो कौस्तुभाचा सहोदर भासणारा मणी धारण करीत होता; आणि सागराभोवती अखंड तरंगसमूह उसळत होता, काळ्या मेघांनी भरलेला वारा घन होत होता.

Verse 23

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

सागराधिपती गंगा व सिंधू प्रधान नद्यांनी वेढलेला होता; आणि देवतांसारख्या रूपांचे तसेच नानारूप धारण करणारे दिव्यगण त्याच्या सेवेत उपस्थित होते.

Verse 24

रक्तमाल्याम्बरधरःपद्मपत्रनिभेक्षणः ।सर्वपुष्पमयींदिव्यांशिरसाधारयन् स्रजम् ।।6.22.19।।जातरूपमयैश्चैवतपनीयविभूषितैः ।आत्मजानांचरत्नानांभूषितोभूषणोत्तमैः ।।6.22.20।।धातुभिर्मण्डितश्शैलोविविधैर्हिमवानिव ।एकावलीमध्यगतंतरलंपाटलप्रभम् ।।6.22.21।।विपुलेनोरसा बिभ्रत्कौस्तुभस्य सहोदरम् ।अघूर्णिततरङ्गौघःकालिकानिलसङ्गुलः ।।6.22.22।।गङ्गासिन्दुप्रधाननाभिरापगाभिस्समावृतः ।देवतानांसरूपाभिर्नानारूपाभिरीश्वरः ।।6.22.23।।सागरस्समुपक्रम्यपूर्वमाम्नत्यरवीर्यवान् ।अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यंराघवंशरपाणिनम् ।।6.22.24।।

तेव्हा महासागरदेव प्रथम राघवाजवळ जाऊन आदराने नमस्कार करून, हात जोडून, बाण धारण केलेल्या श्रीरामांस विनयाने वचन बोलला।

Verse 25

पृथिवीवायुराकाशमापोज्योतिश्चराघव: ।स्वभावेसौम्य तिष्ठन्तिशाश्वतंमार्गमाश्रिताः ।।।।

हे सौम्य राघवा! पृथ्वी, वायु, आकाश, जल आणि अग्नी हे सर्व आपल्या-आपल्या स्वभावातच स्थित राहतात आणि त्यांच्यासाठी ठरलेल्या शाश्वत मार्गालाच अनुसरतात.

Verse 26

तत्स्वभावोममाप्येषयदगाधोऽहमप्लवः ।विकारस्तुभवेद्गाधएतत्तेप्रवदाम्यहम् ।।।।

हाही माझाही स्थिर स्वभाव—मी अगाध आहे, पोहून पार होण्यास योग्य नाही. जर मी उथळ झालो तर तो माझ्या नियमाचा विकार ठरेल; म्हणून मी तुला उपाय सांगतो।

Verse 27

नकामान्नचलोभाद्वानभयातत्सापार्थिवात्मज: ।ग्राहनकाकुलजलंस्तम्बयेयंकथञ्जन ।।।।

हे तात, राजपुत्रा! न कामामुळे, न लोभामुळे, न भयामुळे—ग्राह व इतर जलचरांनी भरलेले हे पाणी मी कधीही जड करून थांबवू शकत नाही।

Verse 28

विधास्येराम: येनापिविषहिष्येह्यहंतथा ।नग्राहाप्रहरिष्यन्तियावत्सेनातरिष्यति ।।।।हरीणांतरणेरामकरिष्यामियथास्थलम् ।

हे राम! मी कोणत्यातरी उपायाने व्यवस्था करीन आणि तसेच सहन करीन, की तुझी सेना जाईपर्यंत ग्राह इत्यादी आघात करणार नाहीत. हे राम! वानरांच्या तरणासाठी मी हे जणू स्थलासारखे करीन।

Verse 29

तमब्रवीत्तदारामःउद्यतोहिनदीपते ।अमोघोऽयंमहाबाणःकस्मिन् देशेनिपात्यताम् ।।।।

तेव्हा राम नदीपती सागरास म्हणाला— “हा महाबाण सुटला आहे व अमोघ आहे; तो कोणत्या देशात पाडावा?”

Verse 30

रामस्यवचनंश्रुत्वातंचदृष्टवामहाशरम् ।महोदधिर्महातेजाराघवंवाक्यमब्रवीत् ।।।।

रामाचे वचन ऐकून आणि तो महाशर पाहून, महातेजस्वी महोदधीने राघवाला असे वचन सांगितले।

Verse 31

उत्तरेणावकाशोऽस्तिकश्चित्पुण्यतमोमम ।द्रुमकुल्यइतिख्यातोलोकेयथाभवान् ।।।।

“माझ्या उत्तरेस एक अत्यंत पुण्य प्रदेश आहे; तो ‘द्रुमकुल्या’ म्हणून लोकी प्रसिद्ध आहे—जसा आपण प्रसिद्ध आहात।”

Verse 32

उग्रदर्शनकर्माणोबहवस्तत्रदस्यवः ।आभीरप्रमुखाःपापाःपिबन्तिसलिलंमम ।।।।

“तेथे उग्र रूप व कर्म असलेले अनेक दस्यु राहतात—आभीर ज्यांचे प्रमुख—ते पापी माझे पाणी पितात।”

Verse 33

तैस्तुसंस्पर्शनंपापैर्नसहेपापकर्मभिः ।अमोघःक्रियतांराम: तत्रतेषुशरोत्तमः ।।।।

त्या पापकर्म करणाऱ्या पापी जनांचा स्पर्शही मला सहन होत नाही। म्हणून, हे रामा, त्यांच्यावर तुझा श्रेष्ठ अमोघ बाण सोड।

Verse 34

तस्यतद्वचनंश्रुत्वासागरस्यराघवः ।मुमोचतंशरंदीप्तंवीरस्सागरदर्शनात् ।।।।

सागराचे ते वचन ऐकून वीर राघवाने समुद्रापासून वळवून तो तेजस्वी बाण सोडला।

Verse 35

तेनतन्मरुकान्तारंपृथिव्याखलुविश्रुतम् ।निपातितश्शरोयत्रवज्राशनिसमप्रभः ।।।।

जिथे वज्रासारखा तेजस्वी तो बाण पडला, त्या कारणाने तो प्रदेश पृथ्वीवर ‘मरुकान्तार’ म्हणून प्रसिद्ध झाला।

Verse 36

ननादचतदातत्रवसुधाशल्यपीडिता ।तस्माद्ब्राणमुखात्तोयमुत्पपातरसातलात् ।।।।

तेव्हा तिथे बाणाने भेदली गेल्याने पीडित वसुधा गर्जली; आणि त्या बाणाच्या मुखातून रसातळातून पाणी उफाळून आले।

Verse 37

सबभूवतदाकूपोव्रणइत्येभिविश्रुतः ।सततंचोत्थितंतोयंसमुद्रस्येनदृश्यते ।।।।

तेव्हा तो खड्डा ‘व्रण’ (जखम) या नावाने प्रसिद्ध झाला। त्यातून सतत उफाळणारे पाणी समुद्राच्या पाण्यासारखेच दिसत होते।

Verse 38

अवधारणशब्दश्चदारुणस्समपद्यत ।तस्मात्तद्बाणनिपातेनत्वपःकुक्षिष्वशोषयत् ।।।।

एक भयंकर कडकडाटाचा शब्द झाला; आणि त्या बाणाच्या आघातानेच भूमीच्या कुक्षींतील पाणीही आटून गेले।

Verse 39

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।।।

तोच प्रदेश ‘मधुकान्तार’ या नावाने त्रिलोकीत विख्यात होता। मग देवतुल्य पराक्रमी, विद्वान् दशरथनंदन श्रीरामांनी भूमीच्या कुक्षी मोकळ्या करून मरुला वरदान दिले।

Verse 40

विख्यातंत्रिषुलोकेषुमधुकान्तारमेवतत् ।।6.22.39।।मोक्षयित्वाततःकुक्षिंरामोदशरथात्मजः ।वरंतस्मैददौविद्वान्मरवेऽमरविक्रमः ।।6.22.40।।

‘मधुकान्तार’ नावाचा तो वनप्रदेश त्रिलोकीत विख्यात होता। मग देवतुल्य पराक्रमी, विद्वान् दशरथनंदन श्रीरामांनी भूमीच्या कुक्षी मोकळ्या करून मरुला वर दिला।

Verse 41

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।।।

रामाच्या वरदानाने मरु प्रदेश पशुपालनीय, अल्परोगी, फळे-मुळे व पोषक रसांनी समृद्ध झाला; तूप व दूध यांची विपुलता, सुगंध आणि विविध औषधींनी परिपूर्ण झाला। अशा अनेक गुणांनी युक्त होऊन तो मार्गही शुभ व सुरक्षित झाला।

Verse 42

पशव्यश्चाल्परोगश्चफलमूलरसायुतः ।बहुस्नेहोबहुक्षीरस्सुगधनिर्विविधौषधः ।।6.22.41।।एवमेतैर्गुणैरुक्तोबहुभिस्संयुतोमरुः ।रामस्यवरदानाच्चशिवःपन्थाबभूवह ।।6.22.42।।

उत्तम चराई, अल्प रोग, फल‑मुळांची विपुलता, भरपूर तूप व दूध, सुगंध आणि नानाविध औषधी—अशा अनेक गुणांनी युक्त मरुभूमी श्रीरामांच्या वरदानाने शुभ मार्ग झाली.

Verse 43

तस्मिन् दग्धेतदाकुक्षौसमुद्रस्सरितांपतिः ।राघवंसर्वशास्त्रज्ञमिदंवचनमब्रवीत् ।।।।

तो प्रदेश दग्ध झाल्यावर, सरितांचा स्वामी समुद्र सर्वशास्त्रज्ञ राघवाला हे वचन बोलला.

Verse 44

अयंसौम्य: नलोनामतनयोविश्वकर्मणः ।पित्रादत्तवरशीमान्प्रतिमोविश्वकर्मणाः ।।।।

हे सौम्य! हा नल नावाचा श्रीमान विश्वकर्म्याचा पुत्र आहे. पित्याने दिलेल्या वरांनी युक्त हा निर्माणकलेत पित्याप्रमाणेच सम आहे.

Verse 45

एषसेतुंमहोत्साहःकरोतुमयिवानरः ।तमहंधारयिष्यामियथाह्येषपितातथा ।।।।

हा महोत्साही वानर माझ्यावर सेतू बांधो; मी तो धारण करीन—कारण कौशल्यात हा पित्याप्रमाणेच आहे.

Verse 46

एवमुक्त्वोदधिर्नष्टस्समुत्थायनलस्तदा ।अब्रवीद्वानरश्रेष्ठोवाक्यंरामंमहाबलः ।।।।

असे बोलून समुद्र अंतर्धान पावला. तेव्हा वानरश्रेष्ठ महाबली नल उठून श्रीरामांना वचन बोलला.

Verse 47

अहंसेतुंकरिष्यामिविस्तीर्णेवरुणालये ।पितुस्सामर्थ्यमास्थायतत्त्वमहामहोदधिः ।।6.22.47।।

मी वरुणालयरूप या विस्तीर्ण महोदधीवर सेतू बांधीन। पित्याच्या सामर्थ्याचा आधार घेऊन नलाने आपले खरे सामर्थ्य प्रकट केले॥

Verse 48

अयंहिसागरोभीमस्सेतुकर्मदिदृक्ष्याः ।ददौदण्डभयाद्गाधंराघवायमहोदधिः ।।।।

हा भीषण सागर सेतुकर्म पाहण्याची इच्छा धरून, दंडभयामुळेही, राघवाला पार जाण्यास गाढ वाट देऊन गेला॥

Verse 49

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।।।

मंदर पर्वतावर विश्वकर्म्याने माझ्या मातेला वर दिला होता। मी त्याचा औरस पुत्र आहे, आणि शिल्पकौशल्यात विश्वकर्म्यासारखाच आहे॥

Verse 50

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।

तुम्ही न विचारता मी माझे गुण सांगणार नाही। तरीही वरुणालयावर सेतू बांधण्यास मी पूर्ण समर्थ आहे॥

Verse 51

मममातुर्वरोदत्तोमन्दरेविश्वकर्मणा ।औरसस्तस्यपुत्रोऽहंसदृशोविश्वकर्मणा ।।6.22.49।।नचाप्यहमनुक्तोवःप्रब्रूयामात्मनोगुणान् ।समर्थश्चाप्यहंसेतुंकर्तुंवैवरुणालये ।।6.22.50।।स्मारितोऽस्म्यहमेतेनतत्त्वमहामहोदधिः ।काममद्वैवबध्नन्तुसेतुंवानरपुङ्गवाः ।।6.22.51।।

यामुळे मला महोदधीचे खरे स्वरूप स्मरले. म्हणून वानरपुंगवांनी आजच सेतूसाठी सामग्री गोळा करून बांधू द्यावी॥

Verse 52

ततोविसृष्टारामेणसर्वतोहरियूथपाः ।अभिपेतुर्महारण्यंहृष्टाश्शतसहस्रशः ।।।।

तेव्हा रामाने पाठविलेले वानरसेनेचे यूथपती, हर्षाने भरून, शतसहस्रांनी सर्व दिशांनी महावनात धावून गेले।

Verse 53

तेनगान्नगसङ्काशाश्शाखामृगगणर्षभाः ।बभञ्जुःवानरास्तत्रप्रचकर्षुश्चसागरम् ।।।।

तेव्हा पर्वतासारखे देहधारी, वानरगणातील वृषभतुल्य ते पुढारी तेथे वृक्ष फोडून ओढत ओढत सागरात नेऊ लागले।

Verse 54

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।।।

ते वानर साल, अश्वकर्ण व धव वृक्षांनी, तसेच कुटज, अर्जुन, ताड, तिलक आणि त्रिशिरा वृक्षांनीही (सागर भरू लागले)।

Verse 55

तेसालैश्चाश्वकर्णैश्चधवैशैश्चवानराः ।कुटजैरर्जुनैस्तालैस्तिलकैस्न्तिशैरपि ।।6.22.54।।बिल्वकैस्सप्तपर्णैश्चकर्णिकारैश्चसुपुष्पितैः ।चूतैश्चाशोकवृक्षैश्चसागरंसमपूरयन् ।।6.22.55।।

बिल्व व सप्तपर्ण, तसेच फुलांनी बहरलेले कर्णिकार, आणि चूत (आंबा) व अशोक वृक्ष यांनी त्यांनी सागर भरून टाकला।

Verse 56

समूलांश्चविमूलांश्चपादपान् हरिसत्तमाः ।इन्द्रकेतूनिवोद्यम्यप्रजह्रूर्वानरास्तरून् ।।।।

श्रेष्ठ वानरांनी काही मुळांसह व काही मुळांशिवाय अशी झाडे इंद्रध्वजदंडासारखी उचलून त्या वृक्षकांडांना जोराने फेकून दिले।

Verse 57

ताळानदाडिमगुल्मांश्चनारिकेळन्विभीतकान् ।वकुलान्कदिरान्निम्बान्समाजह्रुस्समन्ततः ।।।।

ते सर्व दिशांनी ताड, डाळिंबाचे झुडपे, नारळ, विभीतक, वकुळ, कदिर आणि कडुनिंब अशी झाडे गोळा करून आणू लागले।

Verse 58

हस्तिमतान्महाकायाःपाषाणांश्चमहाबलाः ।पर्वतांश्चसमुत्पाट्ययन्स्सरैःपरिवहन्तिच ।।।।

महाकाय व महाबल वानर हत्तीएवढे प्रचंड दगड आणि पर्वतसुद्धा उपटून काढून, यंत्रांच्या साहाय्याने वाहून नेत होते।

Verse 59

प्रक्षिप्यमाणैरचलैस्सहसाजलमुद्दृतम् ।समुत्ससर्पआकाशमवासर्पत्ततस्ततः ।।।।

पर्वत फेकले जाताच पाणी सहसा उचंबळून वर उठले; ते आकाशाकडे उसळले आणि मग पुन्हा पुन्हा सर्वत्र पसरत गेले।

Verse 60

समुद्रंक्षोभयामासुर्वानराश्चस्समन्ततः ।सूत्राण्यन्येप्रगृह्णान्तिव्यायतंशतयोजनम् ।।।।

वानरांनी सर्व बाजूंनी समुद्राला खवळून सोडले; आणि इतरांनी शंभर योजनांपर्यंत ताणलेल्या मोजमापाच्या दोऱ्या धरून ठेवल्या, जेणेकरून काम सरळ व सम राहील।

Verse 61

नलश्चक्रेमहासेतुंमध्येनदनदीपतेः ।सतदाक्रियतेसेतुर्वानरैर्घोरकर्मभिः ।।।।

नलाने नद्यांच्या स्वामी समुद्राच्या मध्यभागी महा-सेतू बांधण्यास आरंभ केला. तेव्हा घोर परिश्रम करणाऱ्या वानरांनी तो सेतू उभारला॥

Verse 62

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।।।

काही वानर दांडे उचलत होते, तर काही जण सामग्री गोळा करत होते। तेथे रामाची आज्ञा अग्रस्थानी ठेवून शेकडो वानरांनी मेघांसारखे व पर्वतशिखरांसारखे दिसणारे तृण व काष्ठ यांनी सेतू बांधला॥

Verse 63

दण्डानन्येप्रगृह्णन्तिविचिन्वन्तितथापरे ।।6.22.62।।वानरैश्शतशस्तत्ररामस्याज्ञापुरस्सराः ।मेघाभैःपर्वताग्रैश्चतृणैःकाष्ठैर्बबन्धिरे ।।6.22.63।।

काही दांडे उचलत होते, तर काही जण सामग्री जमवत होते। तेथे रामाची आज्ञा मार्गदर्शक मानून शेकडो वानरांनी मेघांसारखे व पर्वतशिखरांसारखे भासणारे तृण व काष्ठ यांनी सेतू घट्ट बांधला॥

Verse 64

पुष्पिताग्रैश्चतरुभिस्सेतुंबध्नन्तिवानराः ।पाषाणांश्चगिरिप्रख्यागनिरीणांशिखराणिच ।।।।दृश्यन्तेपरिधावन्तोगृह्यदानवसन्निभाः ।

फुलांनी नटलेल्या टोकांच्या वृक्षांनी वानर सेतू बांधत होते. आणि दानवासारख्या पराक्रमी ते पर्वतासारखे दगड व डोंगरांची शिखरे उचलून धावताना दिसत होते॥

Verse 65

शिलानांक्षिप्यमाणानांशैलानांनिपात्यताम् ।बभूवतुमुलश्शब्दस्तदातस्मिन्महोदधौ ।।।।

शिळा फेकल्या जात होत्या आणि पर्वतही पाडले जात होते; तेव्हा त्या महोदधीत महान् तूमुळ असा गजर उठला।

Verse 66

कृतानिप्रथमेनाह्नायोजनानिचतुर्दश ।प्रहृष्टैर्गजसङ्काश्चैस्त्वरमाणैःप्लवङ्गमैः ।।।।

पहिल्याच दिवशी, हर्षित, गजासारख्या देहाचे आणि घाईने काम करणाऱ्या प्लवंगमांनी चौदा योजना पूर्ण केली।

Verse 67

द्वितीयेनतथैचाह्नायोजनानितुविंशतिः ।कृतानिप्लवगैस्तूर्णंभीमकायैर्महाबलैः ।।।।

मग दुसऱ्या दिवशी, भीमकाय व महाबलवान प्लवगांनी त्वरेने वीस योजना पूर्ण केली।

Verse 68

अह्नातृतयेनतथायोजनानिकृतानिच ।त्वरमाणैर्महाकायैरेकविंशतिरेवच ।।।।

तसेच तिसऱ्या दिवशीही, घाईने काम करणाऱ्या महाकाय वानरांनी एकवीस योजना पूर्ण केली।

Verse 69

चतुर्थेनतथाचाह्नाद्वाविंशतिरथासिवा ।योजनानिमहावेगैःकृतानित्वरितस्तुतैः ।।।।

आणि चौथ्या दिवशीही, महावेगवान व त्वरित वानरांनी बावीस योजना पूर्ण केली।

Verse 70

पञ्चमेनतथाचाह्नाप्लवगैःक्षिप्रकारिभिः ।योजनानित्रयोविंशत्सुवेलमधिकृत्यवै ।।।।

पाचव्या दिवशीही शीघ्रकर्मी प्लवंगांनी तेवीस योजनांचे अंतर पार करून सुवेल पर्वतापर्यंत, तसेच त्यापलीकडेही, पोहोचले।

Verse 71

सवानरवरश्रशीमान्विश्वकर्मात्माजोबली ।बबन्धसागरेसेतुंयथाचाप्यतथापिता ।।।।

श्रीमान वानरश्रेष्ठ, बलवान विश्वकर्मापुत्र नलाने समुद्रावर सेतू बांधला; जसा अशा कार्यांत त्याचा पिता देखील प्रसिद्ध होता।

Verse 72

सनलेनकृतस्सेतुस्सागरेमकरालये ।शुशुभेसुभगश्रशीमान् स्वातीपथइवाम्बरे ।।।।

मकरालय समुद्रात नलाने घडविलेला तो सेतू शुभ व श्रीमान होऊन, आकाशातील स्वातीपथाप्रमाणे शोभून दिसला।

Verse 73

ततोदेवस्सगन्धर्वास्सिद्दाश्चपरमर्षयः ।आगम्यगगनेतस्थुर्द्रष्टुकामास्तदद्बुतम् ।।।।

मग देव, गंधर्वांसह, सिद्ध आणि परमर्षीही येऊन आकाशात उभे राहिले—त्या अद्भुत कर्तृत्वाचे दर्शन घेण्याच्या इच्छेने।

Verse 74

दशयोजनविस्तीर्णंशतयोजनमायतम् ।ददृशुर्देवगन्धर्वानलसेतुंसुदुष्करम् ।।।।

देव व गंधर्वांनी नलाने बांधलेला सेतू पाहिला—दहा योजन रुंद व शंभर योजन लांब—अतिशय दुष्कर असे महाकर्म।

Verse 75

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

उड्या मारत, उड्या घेत आणि गर्जना करत वानर-वीर आनंदित झाले; आणि सर्व भूतांनी सागरातील सेतुबांधणी पाहिली—अचिंत्य, असह्यप्राय, अद्भुत व रोमांचकारी।

Verse 76

आप्लवन्तःप्लवन्तश्चगर्जन्तश्चप्लवङ्गमाः ।।6.22.75।।तदच्नित्यमसह्यंचह्यद्भुतंरोमहर्षणम् ।ददृशुस्सर्वभूतानिसागरेसेतुबन्धनम् ।।622.76।।

उड्या मारत, उड्या घेत आणि गर्जना करत वानर-वीर आनंदित झाले; आणि सर्व भूतांनी सागरातील सेतुबांधणी पाहिली—अचिंत्य, असह्यप्राय, अद्भुत व रोमांचकारी।

Verse 77

तानिकोटिसहस्राणिवानराणांमहौजसाम् ।बध्नन्तस्सागरेसेतुंजुग्मुःपारंमहोदधेः ।।।।

कोटी-कोटी महाबलवान वानरांनी सागरात सेतू बांधून, त्या महोदधीच्या पलीकडील तीरावर प्रस्थान केले।

Verse 78

विशालस्सुकृतश्रशीमान् सुभूमिस्सुसमाहितः ।अशोभतमहान् सेतुस्सीमन्तइवसागरे ।।।।

तो महान सेतू विशाल, सुबांधलेला, श्रीमंत, भरपूर भूमी असलेला व समतोल रचलेला होता; सागरात तो जणू केसांतील सीमंतरेषेसारखा शोभून दिसला।

Verse 79

ततःपारेसमुद्रस्यगदापाणिर्विभीषणः ।परेषामभिघातार्थमतिष्ठत्सचिवैस्सहा ।।।।

त्यानंतर समुद्राच्या पलीकडे, गदा हातात घेऊन विभीषण आपल्या सचिवांसह उभा राहिला—शत्रूंवर प्रहार करण्याच्या हेतूने।

Verse 80

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।।।

मग सुग्रीव सत्यपराक्रमी रामाला म्हणाला— “आपण हनुमंतावर आरूढ व्हा; आणि लक्ष्मणही अङ्गदावर चढो.”

Verse 81

सुग्रीवस्तुततःप्राहरामंसत्यपराक्रमम् ।हनूमन्तंत्वमारोहअङ्गदंचापिलक्ष्मणः ।।6.22.80।।अयंहिविपुलोवीरसागरोमकरालयः ।वैहायपौयुवामेतौवानरौतारयिष्यतः ।।6.22.81।।

“हे वीर! हा विशाल सागर मकरांचा आलय आहे. हे दोघे वानर आकाशमार्गाने तुम्हा दोघांना नेऊन पार उतरवतील.”

Verse 82

अग्रतस्तस्यसैन्यस्यश्रीमान्रामस्सलक्ष्मणः ।जगामधन्वीधर्मात्मासुग्रीवेणसमन्वितः ।।।।

त्या सैन्याच्या अग्रभागी श्रीमान राम—धर्मात्मा, धनुष्यधारी, लक्ष्मणासह—सुग्रीवाबरोबर पुढे निघाले.

Verse 83

न्येमध्येनगच्छन्तिपार्श्वतोऽन्येप्लवङ्गमाः ।सलिलंप्रपतन्तन्येमार्गमन्येनलेभिरे ।।।।केचिद्वैहायसगतास्सुपर्णाइवपुप्लुवुः ।

काही प्लवंगम मधल्या मार्गाने गेले, काही कडेकडून; काहींना पाऊल ठेवण्यास जागा न मिळाल्याने ते पाण्यात पडले, तर काहींनी दुसरा मार्ग शोधला. काही तर आकाशमार्ग धरून पक्ष्यांसारखे उड्या मारू लागले।

Verse 84

घोषेणमहतातस्यसिन्धोर्घोषंसमुच्छ्रितम् ।भीमन्तर्दधेभीमातरन्तीहरिवाहिनी ।।।।

त्या समुद्राचा उंचावलेला महाघोष, तरत जाणाऱ्या त्या भीषण हरिवाहिनीने आपल्या प्रचंड गर्जनेने दाबून टाकला; त्यांचा नाद समुद्रध्वनीपेक्षाही अधिक झाला।

Verse 85

वानराणांहिसातीर्णावाहिनीनलसेतुना ।तीरेनिविविशेराज्ञाबहुमूलफलोदके ।।।।

नलसेतूने ती वानरांची वाहिनी पार उतरली. राजाच्या आज्ञेने ती कंदमुळे, फळे व पाणी मुबलक असलेल्या तीरावर जाऊन विसावली।

Verse 86

तदद्बुतंराघवकर्मदुष्करंसमीक्ष्यदेवास्सहसिद्धचारणैः ।उपेत्यरामसहसामहार्षिभिस्समभ्यषिञ्चन् सुशुभैर्जलैःपृथक् ।।6.2 2.86।।

राघवाचे ते अद्भुत व दुष्कर कर्म पाहून देव, सिद्ध-चारणांसह महर्षींना घेऊन तत्क्षणी रामाजवळ आले आणि वेगवेगळ्या शुभ जलांनी त्यांचा अभिषेक करू लागले।

Verse 87

जयस्वशत्रून्नरदे व:मेदिनींससागरांपालयशाश्वतीस्समाः ।इतीवरामंनरदेवसत्कृ तंशुभैर्वचोभिर्विविधैरपूजयन् ।।।।

“हे नरदेवा! शत्रूंवर विजय मिळव आणि सागरांसह या पृथ्वीचे अनंत वर्षे पालन कर”—अशा विविध शुभ वचनांनी नरदेव म्हणून सत्कृत रामाचा त्यांनी सन्मान केला।