Sarga 95
युद्धकाण्डे पञ्चनवतितमः सर्गः (Sarga 95: Lamentation in Laṅkā and the Causal Chain of Enmity)
युद्धकाण्ड
या सर्गात युद्धातील प्रचंड विध्वंसाचा लेखाजोखा आणि त्यामागील कारणांची चिंतनशील चिकित्सा येते. रावणाने पाठविलेली अग्निवर्ण अश्वांची सेना, ध्वजांनी सजलेले सुवर्णालंकारित रथ, लोखंडी दंडधारी योद्धे आणि मायावी राक्षस—हे सर्व रामाच्या तीक्ष्ण, दीप्त, सुवर्णभूषित बाणांनी भूमीवर कोसळतात; रामाचे ‘अक्लिष्टकर्म’ म्हणजे अथक पराक्रम ठळकपणे प्रकट होतो. यानंतर राक्षसी स्त्रिया व उरलेले लोक एकत्र येऊन पती, पुत्र व बंधुजनांसाठी विलाप करतात आणि वैराची साखळी कुठून सुरू झाली याचा विचार करतात—शूर्पणखेची रामाविषयी दुर्दैवी कामना, तिचा निंद्य आघात, त्यातून खर-दूषणांचा विनाश आणि अखेरीस सीताहरण. रामपराक्रमाचे “पर्याप्त प्रमाण” म्हणून विराधवध, जनस्थानातील संग्राम, खर-दूषण-त्रिशिरा-कबंध-वालीवध आणि सुग्रीवाचे पुनर्स्थापन स्मरले जाते; विभीषणाचा धर्मयुक्त उपदेश रावणाने नाकारला, हेही नमूद होते. सामूहिक भय वाढते—लंका जणू स्मशानासारखी भासते, अपशकुन उभे राहतात, आणि रामाची तुलना रुद्र, विष्णु, इंद्र किंवा अंतक (मृत्यू) यांच्याशी केली जाते. ब्रह्मदेवाच्या वरदानाची आठवण करून सांगितले जाते की देव-दानव-राक्षसांपासून रावण सुरक्षित होता, पण मनुष्यापासून नव्हता; म्हणून मनुष्यावतार रामच त्याच्या पतनाचे साधन ठरतो. शेवटी स्त्रिया एकमेकींना कवटाळून करुण आक्रोश करतात—हे युद्ध केवळ सैन्यपराभव नसून धर्मासमोर कर्मफलाचा न्याय आहे।
Shlokas
Verse 1
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।।।
अग्निवर्ण घोड्यांनी जोडलेले, ध्वजांनी शोभणारे रथ हजारोच्या हजारो, तसेच गदा-परिघांनी युद्ध करणारे, सुवर्णध्वजांनी नटलेले, शूर व इच्छेनुसार रूप धारण करणारे राक्षसांचेही सहस्रों दल—रावणाने पाठविलेले ते सर्व—अक्लिष्टकर्मा श्रीरामांनी तप्त सुवर्णभूषणयुक्त, तेजस्वी व तीक्ष्ण बाणांनी निहत केले।
Verse 2
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
गदा व परिघ घेऊन लढणारे, कांचनध्वज व चित्रचिन्हांनी शोभणारे, शूर व कामरूप धारण करणारे राक्षसांचे हजारो योद्धे रणात निहत झाले.
Verse 3
तानितानिसहस्राणिसारोहाणां च वाजिनाम् ।रथानांत्वग्निवर्णानांसध्वजानांसहस्रशः ।।6.95.1।।राक्षसानांसहस्राणिगदापरिघयोधिनाम् ।काञ्चनध्वजचित्राणांशूराणांकामरूपिणाम् ।।6.95.2।।निहतानिशरैर्दीस्तीक्ष्णैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।रावणेनप्रयुक्तानिरामेणाक्लिष्टकर्मणा ।।6.95.3।।
रावणाने पाठविलेल्या त्या सैन्यांना, तप्त सुवर्णभूषणांनी शोभित, दीप्त व तीक्ष्ण बाणांनी—अक्लिष्टकर्मा रामाने—निहत केले।
Verse 4
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।।।
जे घडले ते पाहून व ऐकून उरलेले निशाचर घाबरून गेले. राक्षसी स्त्रिया एकत्र जमल्या—दीन व चिंतेने भरून गेलेल्या. विधवा, पुत्रहाऱ्या व बंधुहत्येने व्याकुळ त्या आक्रोश करीत, समूहाने जमून दुःखाने करुण विलाप करू लागल्या।
Verse 5
दृष्टवाश्रुत्वा च सम्भ्रान्ताहतशेषानिशाचराः ।राक्षसीश्चसमागम्यदीनाश्चिन्तापरिप्लुताः ।।6.95.4।।विधवाहतपुत्राश्चक्रोशन्त्योहतबान्दवाः ।राक्षस्यःसहसङ्गम्यदुःखार्ताःपर्यदेवयन् ।।6.95.5।।
वृद्ध, कराळ आणि विकृत उदर असलेल्या शूर्पणखेने वनात कामदेवासारख्या रूपवान रामाजवळ कशी जाऊन धाव घेतली?
Verse 6
कथंशूर्पणखावृद्धाकरालानिर्णतोदरी ।आससादवनेरामंकन्दर्पमिवरूपिणम् ।।।।
वृद्ध, कराळ आणि विकृत उदर असलेल्या शूर्पणखेने वनात कामदेवासारख्या रूपवान रामाजवळ कशी जाऊन धाव घेतली?
Verse 7
सुकुमारंमहासत्त्वंसर्वभूतहितेरतम् ।तंदृष्टवालोकनिन्द्यासाहीनरूपाप्रकामिता ।।।।
सुकुमार, महासत्त्ववान आणि सर्वभूतहितात रत असा तो पाहताच, लोकनिंद्य ती कुरूप स्त्री तीव्र कामाने व्याकुळ झाली।
Verse 8
कथंसर्वगुणैर्हीनागुणवन्तंमहौजसम् ।सुमुखंदुर्मुखीरामंकामयामासराक्षसी ।।।।
सर्वगुणांनी हीन आणि दुर्मुखी अशी ती राक्षसी, गुणवान, महौजस्वी व सुमुख रामाला कशी काय कामना करू लागली?
Verse 9
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।।।
या जनसमूहाच्या अल्पभाग्यामुळे ती वलिनी, श्वेतकेशी, कुरूपा स्त्रीने असे अकार्य केले की ते उपहासास पात्र व सर्वलोकनिंद्य होते. राघवावर धृष्टपणे आघात करून ती राक्षसांचा तसेच दूषण व खर यांचा विनाशकारण ठरली.
Verse 10
जनस्यास्याल्पभाग्यत्वाद्वलिनीश्वेतमूर्धजा ।अकार्यमपहास्यं च सर्वलोकविगर्हितम् ।।6.95.9।।राक्षसानांविनाशायदूषणस्यखरस्य च ।चकाराप्रतिरूपासाराघवस्यप्रधर्षणम् ।।6.95.10।।
राक्षसांचा—दूषण व खर यांचाही—विनाश घडविण्यास कारण ठरावे म्हणून, त्या विकृतरूपिणी शूर्पणखेने राघवावर उन्मत्त धाडस केले।
Verse 11
तन्निमित्तमिदंवैरंरावणेनकृतंमहत् ।वधायसीतासासीतादशग्रीवेणरक्षसा ।।।।
त्याच निमित्ताने रावणाने हे महान वैर निर्माण केले; आणि तीच सीता—जनकनंदिनी—दशग्रीव राक्षसाने हरण केली, जणू त्याने स्वतःच्या वधाचा मार्गच बांधून घेतला।
Verse 12
न च सीतांदशग्रीवःप्राप्नोतिजनकात्मजाम् ।बद्धंबलवतावैरमक्षयंराघवेण च ।।।।
आणि दशग्रीवाला जनकात्मजा सीता मिळणार नाही; कारण त्या बलपूर्वक कृत्यामुळे राघवाशी अक्षय वैर घट्ट बांधले गेले आहे।
Verse 13
वैदेहींप्रार्थयानंतंविराधंप्रेक्षयराक्षसम् ।हतमेकेनरामेणपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
वैदेहीला पकडण्यासाठी धावणारा तो राक्षस विराध पाहून रामाने एकट्यानेच त्याचा वध केला; हेच त्याच्या पराक्रमाचे पुरेसे निदर्शन आहे।
Verse 14
चतुर्धशसहस्राणिरक्षसांभीमकर्मणाम् ।निहतानिजनस्थानेशरैरग्निशिखोपमैः ।।।।
जनस्थानात भीमकर्मा राक्षसांची चौदा हजार संख्या, अग्निशिखेसारख्या तेजस्वी बाणांनी निहत झाली; हेही त्याच्या शौर्याचे प्रमाण आहे।
Verse 15
खरश्चनिहतःसङ्ख्येदूषणस्त्रिशिरास्तथा ।शरैरादितसङ्काशैःपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
रणात खर निहत झाला, तसेच दूषण व त्रिशिराही; सूर्यसमान तेजस्वी बाणांनी त्यांचा वध झाला—हेच पुरेसे निदर्शन आहे।
Verse 16
हतोयोजनबाहुश्चकबन्दोरुदिराशनः ।क्रोधान्नादंनदन् सोऽथपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
योजनभर लांब बाहू असलेला, रक्तभक्षक कबन्धही क्रोधाने गर्जत आला; तरी रामाने त्याचा वध केला—हेही पुरेसे निदर्शन आहे।
Verse 17
जघानबलिनंरामस्सहस्रनयनात्मजम् ।वालिनंमेरुसङ्काशंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
रामाने बलवान वालीचा वध केला—तो सहस्रनयन (इंद्र) याचा पुत्र आणि मेरूसमान होता; हेच त्याच्या पराक्रमाचे पुरेसे निदर्शन आहे।
Verse 18
ऋष्यमूकेवसंश्चैवदीनोभग्नमनोरथः ।सुग्रीवःप्रापितोराज्यंपर्याप्तंतन्निदर्शनम् ।।।।
ऋष्यमूकावर वसणारा सुग्रीव दीन, भग्न-मनोरथ झाला होता; राघवकृपेने तो पुन्हा राज्यास प्राप्त झाला—हेच पुरेसे निदर्शन आहे.
Verse 19
धर्मार्थसहितंवाक्यंसर्वेषांरक्षसांहितम् ।युक्तंविभीषणेनोक्तंमोहत्तस्य न रोचते ।।।।
विभीषणाने धर्मार्थयुक्त, सर्व राक्षसांच्या हिताचे योग्य वचन सांगितले; पण मोहाने आंधळा झालेला रावण त्यास रुचला नाही, स्वीकारले नाही.
Verse 20
विभीषणवचःकुर्याद्यदिस्मधनदानुजः ।श्मशानभूतादुःखार्तानेयंलङ्काभविष्यति ।।।।
जर धनदाचा अनुज (रावण) विभीषणाचे वचन मानला असता, तर ही लंका श्मशानासारखी होऊन दुःखाने आक्रांत झाली नसती.
Verse 21
कुम्भकर्णंहतंश्रुत्वाराघवेणमहाबलम् ।अतिकायं च दुर्मर्षंलक्ष्मणेनहतंतदा ।।।।प्रियंचेन्द्रजितंपुत्रंरावणोनावबुध्यते ।
राघवाने महाबली कुंभकर्णाचा वध केला, आणि तेव्हा लक्ष्मणाने दुर्धर्ष अतिकायालाही मारले, तसेच प्रिय पुत्र इंद्रजितही निहत झाला—हे सर्व ऐकूनही रावण शुद्धीवर आला नाही.
Verse 22
ममपुत्रोममभ्राताममभर्तारणेहतः ।।।।इत्येषश्रूयतेशब्दोराक्षसीनांकुलेकुले ।
“माझा पुत्र मारला गेला, माझा भाऊ मारला गेला, माझा पती रणात मारला गेला”—अशा करुण हाका राक्षसी स्त्रियांच्या कुळाकुळांत ऐकू येत होत्या।
Verse 23
रथश्चाश्वाश्चनागाश्चहताःशतसहस्रशः ।।।।रणेरामेणशूरेणहताश्चापिपदातयः ।
रथ, घोडे आणि हत्ती शेकडो-हजारोंनी नष्ट झाले; आणि त्या रणात शूर रामाने पायदळ सैनिकांनाही ठार केले।
Verse 24
रुद्रोवायदिवाविष्णुर्महेन्द्रोवाशतक्रतुः ।।।।हन्तिनोरामरूपेणयदिवास्वयमन्तकः ।
हा रुद्र आहे की विष्णु, की शतक्रतु महेंद्र—की स्वयं अंतक (मृत्यू)च—जो रामरूपाने आम्हांला संहारतो आहे?
Verse 25
हतप्रवीरारामेणनिराशाजीवितेवयम् ।।।।अपश्य्नत्योभयस्यान्तमनाथाविलपामहे ।
रामाने आमचे श्रेष्ठ वीर मारले गेले; जीवनाची आशा उरली नाही। या भयाचा अंत न दिसल्याने आम्ही अनाथांसारख्या विलाप करीत आहोत।
Verse 26
रामहस्ताद्धशग्रीवश्शूरोदत्तमहावरः ।।।।इदंभयंमहाघोरंसमुत्पन्नं न बुध्यते ।
रामाच्या हातातून उत्पन्न झालेले हे महाघोर भय—दशग्रीव, जो शूर आहे आणि महान वरांनी संरक्षितही आहे—तरीही ओळखत नाही।
Verse 27
तं न देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः ।।।।उपसृष्टंपरित्रातुंशक्तारामेणसम्युगे ।
रणांगणी रामाने आक्रमिल्यावर त्याचे रक्षण करण्यास न देव समर्थ, न गंधर्व, न पिशाच, आणि न राक्षसही समर्थ आहेत।
Verse 28
त्पताश्चापिदृश्यन्तेरावणस्यरणेरणे ।।।।कथयन्तिहिरामेणरावणस्यनिबर्हणम् ।
रावणाच्या रणावर रणात अपशकुनही दिसून येतात; ते खरोखरच रामाकडून रावणाचा नाश होईल असे सूचित करतात।
Verse 29
पितामहेनप्रीतेनदेवदानवराक्षसैः ।।।।रावणस्याभयंदत्तंमनुष्येभ्यो न याचितम् ।
पितामह ब्रह्मा प्रसन्न होऊन देव, दानव व राक्षसांपासून रावणाला अभयदान देऊन बसले; पण मनुष्यांपासून संरक्षण त्याने मागितलेच नाही।
Verse 30
तदिदंमानुषंमन्येप्राप्तंनिःसंशयंभयम् ।।।।जीवितान्तकंघोरंरक्षसांरावणस्य च ।
म्हणून मला वाटते, मनुष्यापासून उत्पन्न झालेले हे भय निःसंशय आले आहे—भयंकर, जीविताचा अंत करणारे—राक्षसांनाही आणि रावणालाही।
Verse 31
पीड्यमानास्तुबलिनावरदानेनरक्षसा ।।।।दीप्स्सैस्तपोभिर्विबुधाःपितामहमपूजयन् ।
वरदानाने बलवान् त्या राक्षसाकडून पीडित होऊन देवांनी दीप्त तपश्चर्येने पितामह ब्रह्मदेवाची उपासना केली।
Verse 32
देवतानांहितार्थायमहात्मावैपितामहः ।।।।उवाचदेवताःसर्वाइदंतुष्टोमहद्वचः ।
देवतांच्या हितासाठी तुष्ट झालेल्या महात्मा पितामह ब्रह्मदेवांनी सर्व देवांना हे गंभीर महान् वचन सांगितले।
Verse 33
अद्यप्रभृतिलोकांस्त्रीन् सर्वेदानवराक्षसाः ।।।।भयेनप्रावृतानित्यंविचरिष्यन्तिशाश्वतम् ।
आजपासून तीनही लोकांत सर्व दानव व राक्षस नित्य भयाने आच्छादित होऊन दीर्घकाळ विचरत राहतील।
Verse 34
दैवतैस्तुसमागम्यसर्वैश्चेन्द्रपुरोगमैः ।।।।वृषध्वजस्त्रिपुरहामहादेवःप्रसादितः ।
त्यानंतर इंद्राच्या नेतृत्वाखाली सर्व देव एकत्र येऊन वृषध्वज, त्रिपुरहा महादेवांना प्रसन्न करून घेतले।
Verse 35
प्रसन्नस्तुमहादेवोदेवानेतद्वचोऽब्रवीत् ।।।।उत्पत्स्यतिहितार्थंवोनारीरक्षःक्षयावहा ।
प्रसन्न झालेल्या महादेवांनी देवांना असे वचन सांगितले— ‘तुमच्या हितासाठी एक नारी उत्पन्न होईल; ती राक्षसांचा क्षय करणारी ठरेल।’
Verse 36
एषादेवैःप्रयुक्तातुक्षुद्यथादानवान् पुरा ।।।।भक्षयिष्यतिनःसीताराक्षसघ्नीसरावणान् ।
ही सीता देवांनी प्रेरित केलेली आहे; जशी पूर्वी क्षुधेने दानवांना गिळून टाकले, तशीच रावणासह राक्षसांचा ती संहार करील—राक्षसघ्नी।
Verse 37
रावणस्यापनीतेनदुर्विनीतस्यदुर्मतेः ।।।।अयंनिष्टानकोघोरंशोकेनसमभिप्लुतः ।
दुर्विनीत व दुर्मती रावणाच्या कुकर्मामुळे ही घोर आपत्ती शोकाने भरून आमच्यावर कोसळली आहे।
Verse 38
तंन पश्यामहेलोकेयोनःशरणदोभवेत् ।।।।राघवेणोपसृष्टानां कालेनेव युगक्षये ।
राघवाने आक्रमित झालेल्या आम्हांस या लोकी असा कोणी दिसत नाही जो आम्हाला शरण देईल; जसे युगाच्या अंतकाळी काळच सर्वांना ग्रासतो।
Verse 39
नास्तिनःशरणंकश्चिद्भयेमहतितिष्ठताम् ।।।।दावाग्निवेष्टितानांहिकरेणूनांयथावने ।
या महान भयात उभ्या असलेल्या आम्हांस कोणतेही शरण नाही; जसे वनात दावाग्नीने वेढलेल्या हत्तीणांना।
Verse 40
प्राप्तकालंकृतंतेनपौलस्त्येनमहात्मना ।।।।यतएवंभयंदृष्टंतमेवशरणंगतः ।
पौलस्त्यवंशी त्या महात्म्याने काळ योग्य झाला असे जाणून, असे भय पाहून, त्याच्याच एकट्याच शरणास गेला।
Verse 41
इतीवसर्वारजनीचरस्त्रियःपरस्परंसम्परिरभ्यबाहुभिः ।विषेदुरार्तातिभयाभिपीडिताविनेदुरुच्चैश्चतदासुदारुणम् ।।।।
अशा रीतीने सर्व रजनीचर स्त्रिया एकमेकींना बाहूंनी घट्ट मिठी मारून, अतिभयाने पीडित होऊन शोकात बुडाल्या आणि तेव्हा अत्यंत भयंकर रीतीने मोठ्याने आक्रोश करू लागल्या।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the ethical failure of kingship: Rāvaṇa’s refusal to heed Vibhīṣaṇa’s dharmic counsel and his continuation of adharma (notably Sītā’s abduction) despite clear evidence of Rāma’s capacity, thereby converting a preventable conflict into collective catastrophe.
The sarga teaches that adharma generates a chain of consequences that expands from individual misconduct to societal ruin; counsel aligned with dharma is a stabilizing force, while moha (delusion) in leadership magnifies suffering and accelerates downfall.
Laṅkā is depicted as the war’s social center of mourning and fear; Janasthāna and Ṛṣyamūka are recalled as earlier theatres of Rāma’s decisive actions, used as cultural-memory landmarks to interpret present events and validate Rāma’s prowess.