Sarga 84

Verse 1

राममाश्वासयानेतुलक्ष्मणेभ्रातृवत्सले ।निक्षिप्यगुल्मान् स्वस्थानेतत्रागच्छद्विभीषणः ।। ।।

भ्रातृवत्सल लक्ष्मण श्रीरामांना धीर देत असताना, विभीषणाने सैन्यदलांना त्यांच्या योग्य ठिकाणी नेमून तेथे येऊन पोहोचला।

Verse 2

नानाप्रहरणैर्वीरैश्चतुर्भिस्सचिवैर्वृत: ।नीलाञ्जनचयाकारैर्मातङ्गैरिवयूथप ।।।।

विभीषण नानाप्रकारच्या शस्त्रांनी सज्ज अशा चार वीर सचिवांनी वेढलेला होता; नीलाञ्जनराशीप्रमाणे काळसर गजराजांनी घेरलेल्या यूथपतीसारखा तो महात्मा श्रीरामांकडे आला आणि अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांचे वानरदल त्याने पाहिले।

Verse 3

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।।।

विभीषणाने महात्मा राघव—इक्ष्वाकुकुलाचा आनंद—यांना मोहग्रस्त व व्याकुळ होऊन लक्ष्मणाच्या मांडीचा आधार घेतलेला पाहिले॥

Verse 4

राघवं च महात्मानमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम् ।ददर्शमोहमापन्नंलक्ष्मणस्याङ्गमाश्रितम् ।।6.84.3।।

विभीषणाने महात्मा राघव—इक्ष्वाकुकुलाचा गौरव—यांना संभ्रम व विषादाने ग्रस्त होऊन लक्ष्मणाच्या मांडीवर झुकलेले पाहिले॥

Verse 5

व्रीडितंशोकसन्तप्तंदृष्टवारामंविभीषणः ।अन्तर्धुःखएनदीनात्माकिमेतदितिसोऽब्रवीत् ।।।।

लज्जित व शोकाने दग्ध झालेल्या रामांना पाहून, अंतःदुःखाने दीन झालेला विभीषण म्हणाला—“हे काय?”॥

Verse 6

विभीषणमुखंदृष्टवासुग्रीवंतांश्चवानरान् ।लक्ष्मणोवाचमन्दार्थमिदंबाष्पपरिप्लुतः ।।।।

विभीषणाचे मुख, सुग्रीव आणि ते वानर पाहून, अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी लक्ष्मण मंद स्वरात हे वचन बोलला।

Verse 7

हताइन्द्रजितासीताइतिश्रुत्वैवराघवः ।हनूमद्वचनात्सौम्यततोमोहमुपागतः ।।।।

हे सौम्य! हनुमानाच्या वचनांतून ‘इंद्रजिताने सीतेचा वध केला’ असे ऐकताच राघव तत्क्षणी मोहावस्थेत गेले।

Verse 8

कथयन्तंतुसौमित्रिंसन्निवार्यविभीषणः ।पुष्कलार्थमिदंवाक्यंविसंज्ञंराममब्रवीत् ।।।।

सौमित्रि बोलू लागला तेव्हा विभीषणाने त्याला थांबवून, मूर्च्छित रामाला अर्थसमृद्ध असे हे वचन सांगितले।

Verse 9

मनुजेन्द्रार्थरूपेणयदुक्ततुहनूमता ।तदयुक्तमहंमन्येसागरस्येवशोषणम् ।।।।

हनुमानाने मनुजेंद्राविषयी जे तथ्यरूपाने सांगितले, ते मला अयुक्त वाटते—जणू समुद्रच आटून जाणे.

Verse 10

अभिप्रायंतुजानामिरावणस्यदुरात्मनः ।सीतांप्रतिमहाबाहो न च घातंकरिष्यति ।।।।

हे महाबाहो! दुरात्मा रावणाचा सीतेविषयीचा हेतू मला ज्ञात आहे; तो तिचा वध करणार नाही।

Verse 11

याच्यमानःसुबहुशोमयाहितचिकीर्षुणा ।वैदेहीमुत्सृजस्वेति न च तत्कृतवान्वचः ।।।।

त्याचे हित व्हावे म्हणून मी वारंवार विनवणी केली—‘वैदेहीला सोड’—तरीही त्याने ते वचन मानले नाही।

Verse 12

नैवसाम्ना न दानेन न भेदेनकुतोयुधा ।साद्रष्टुमपिशक्येतनैवचान्येनकेनचित् ।।।।

सामाने नाही, दानाने नाही, भेदाने नाही—मग युद्धाने तर कसे?—इतर कोणत्याही उपायानेही ती (सीता) मिळविणे शक्य नाही।

Verse 13

वानरान्मोहयित्वातुप्रतियातः स राक्षसः ।मयामयींमहाबाहोतांविद्दिजनकात्मजाम् ।।।।

वानरांना मोह पाडून तो राक्षस परत गेला. हे महाबाहो, येथे दिसणारी ‘जनकात्मजा’ ही माया-निर्मित आहे, असे जाण.

Verse 14

चैत्यंनिकुम्भिलांनामप्राप्यहोमंकरिष्यति ।हुतवानुपयातोहिदेवैरपिसवासवैः ।।।।दुराधर्षोभवत्येषसङ्ग्रामेरावणात्मजः ।

‘निकुंभिला’ नावाच्या पवित्र चैत्यात पोहोचून तो होम करील. होम करून परत आला की रावणाचा हा पुत्र रणांगणात इंद्रासह देवांनाही दुर्धर्ष होतो.

Verse 15

तेनमोहयतानूनमेषामायाप्रयोजिता ।।।।विघ्नमन्विच्छतातत्रवानराणांपराक्रमे ।

निश्चितच वानरांना मोह पाडणाऱ्या त्यानेच, तेथे वानरांच्या पराक्रमात विघ्न आणण्याच्या हेतूने, ही माया योजली आहे.

Verse 16

ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।।।

चला, त्या विधीचा समारोप होण्यापूर्वीच आपण सैन्यासह तेथे जाऊ. हे नरशार्दूल, हा मिथ्या संताप सोड; तुला शोकाने कृश पाहून सर्व सैन्याचे बळ खचते.

Verse 17

ससैन्यास्तत्रगच्छामोयावत्तन्नसमाप्यते ।।6.84.16।।त्यजेमंनरशार्दूलमिथ्यासन्तापगतम् ।सीदतेहिबलंसर्वंदृष्टवात्वांशोककर्शितम् ।।6.84.17।।

चला, त्या विधीचा समारोप होण्यापूर्वीच आपण सैन्यासह तेथे जाऊ. हे नरशार्दूल, हा मिथ्या संताप सोड; तुला शोकाने कृश पाहून सर्व सैन्याचे बळ खचते.

Verse 18

इहत्वंस्वस्थहृदयस्तिष्ठसत्त्वसमुच्छ्रितः ।लक्ष्मणंप्रेषयास्माभिस्सहसैन्यानुकर्षिभिः ।।।।

तू येथे स्वस्थहृदय होऊन, पराक्रमाने उन्नत राहून थांब. आमच्यासह सैन्य पुढे ओढून आणणाऱ्यांसह लक्ष्मणाला पाठव॥

Verse 19

एषतंनरशार्दूलोरावणिंनिशितैश्शरैः ।त्याजयिष्यतितत्कर्मततोवध्योभविष्यति ।।।।

हा नरशार्दूल तीक्ष्ण बाणांनी रावणिपुत्राला त्या कर्मातून हटवील. तो कर्म सोडताच तो वध्य होईल॥

Verse 20

तस्यैतेनिशितास्तीक्ष्णाःपत्रिपत्राङ्गवाजिनः ।पतत्रिणइवासौम्याश्शराःपास्यन्तिशोणितम् ।।।।

हे धारदार, तीक्ष्ण, पिसांनी युक्त—जणू पक्ष्यांच्या अंगांनी सजलेले—असौम्य बाण क्रूर पक्ष्यांसारखे त्याचे रक्त पितील।

Verse 21

सत्सन्दिशमहाबाहोलक्ष्मणंशुभलक्षणम् ।राक्षसस्यविनाशायवज्रंवज्रधरोयथा ।।।।

हे महाबाहो! त्या राक्षसाच्या विनाशासाठी शुभलक्षण लक्ष्मणाला पाठवा—जसा वज्रधारी इंद्र वज्र सोडतो।

Verse 22

मनुजवरन कालविप्रकर्षोरिपुनिधनंप्रतियत्क्षामोऽद्यकर्तुम् ।त्वमतिसृजरिपोर्वधायवाणीममररिपोर्मथनेयथामहेन्द्रः ।।।।

हे मनुजश्रेष्ठा, आज शत्रुनाश जवळ असताना विलंब योग्य नाही. तू आज्ञा कर—लक्ष्मणास शत्रुवधासाठी प्रवृत्त कर—जसा देवशत्रूच्या मर्दनकाळी महेंद्राने आदेश दिला होता.

Verse 23

समाप्तकर्माहि स राक्षसाधिपोभवत्यदृश्यस्समरेसुरासुरैः ।युयुत्सतातेनसमाप्तकर्मणाभवेत्सुराणामपिसंशयोमहान् ।।।।

तो राक्षसाधिपती आपले कर्म (अनुष्ठान) पूर्ण करताच रणांगणात देव-असुरांनाही अदृश्य होतो. अशा सिद्धकर्म अवस्थेत त्याच्याशी युद्ध करावे की नाही, याबाबत देवांनाही मोठा संशय उत्पन्न होईल.