Sarga 76

Verse 1

प्रवृत्तेसङ्कुलेतस्मिन् घोरेवीरजनक्ष्ये ।अङ्गदःकम्पनंवीरमाससादरणोत्सुकः ।।।।

तो घोर व गोंधळलेल्या संग्रामात, जिथे अनेक वीरांचा क्षय होत होता, रणोत्सुक अङ्गद वीर कम्पनास भिडावयास धावून गेला॥

Verse 2

आहूयसोङ्गदंकोपात्ताडयामासवेगितः ।गदयाकम्पनःपूर्वं स चचालभृशाहतः ।।।।

अङ्गदाला आव्हान देऊन क्रोधाने कम्पनाने वेगाने प्रथम गदाप्रहार केला; आणि अङ्गद त्या तीव्र आघाताने डगमगला।

Verse 3

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीचिक्षेपशिखरंगिरेः ।अर्दितस्तत्प्रहारेणकम्पनःपतितोभुवि ।।।।

तेजस्वी अंगद शुद्धीवर येताच पर्वताचे शिखर उचलून फेकून दिले. त्या प्रहाराने विद्ध होऊन कम्पन थरथरत भूमीवर कोसळला॥

Verse 4

ततस्तुकम्पनंदृष्टवाशोणिताक्षोहतंरणे ।रथेनाभ्यपतत् क्षिप्रंतत्राङ्गदमभीतवत् ।।।।

मग रणांगणात कम्पन मारला गेला आहे असे पाहून, निर्भय शोणिताक्ष रथाने झपाट्याने तेथे धावला, जिथे अंगद उभा होता॥

Verse 5

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।।।

तेव्हा वेगवान् वीराने अङ्गदाला धारदार बाणांनी भेदले—देह विदीर्ण करणारे, प्रलयाग्नीप्रमाणे उग्र. क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदंत, शिलीमुख, कर्णि, शल्य, विपाट इत्यादी अनेक प्रकारच्या तीक्ष्ण शरांनी त्यास जखमी केले॥

Verse 6

सोङ्गदंनिशितैर्बाणैस्तदाविव्याधवेगितः ।शरीरदारणैस्तीक्ष्णैःकालाग्निसमविग्रहैः ।।6.76.5।।क्षुरक्षुरप्रैर्नाराचैर्वत्सदन्तैश्शिलीमुखैः ।कर्णिशल्यविपाठैश्चबहुभिश्चशितैश्शरैः ।।6.76.6।।

तेव्हा तो वेगाने धावून अङ्गदाला तीक्ष्ण, देह विदीर्ण करणाऱ्या, प्रलयाग्निसम तेजस्वी बाणांनी विद्ध करू लागला। क्षुर, क्षुरप्र, नाराच, वत्सदंत, शिलीमुख, कर्णी, शल्य, विपाठ इत्यादी अनेक प्रकारच्या धारदार शरांची त्याने त्याच्यावर वर्षा केली।

Verse 7

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रःप्रतापवान् ।धनुरग्य्रंरथंबाणान्ममर्दतरसाबली ।।।।

प्रतापवान वालिपुत्र अंगद—अंगावर बाण लागूनही—बलाने झडप घालून उग्र धनुष्य, रथ आणि बाण यांना चिरडून टाकीत गेला।

Verse 8

शोणिताक्षस्ततःक्षिप्रमसिचर्मसमाददे ।उत्पपातदिवंक्रुद्धोवेगवानविचारयन् ।।।।

तेव्हा शोणिताक्षाने त्वरेने तलवार व ढाल उचलली; क्रोधाने पेटून, प्रचंड वेगाने, विचार न करता आकाशात उडी मारली।

Verse 9

तंक्षिप्रतरमाफ्लुत्यपरामृश्याङ्गदोबली ।करेणतस्यतंखङ्गंसमाच्छिद्यननाद च ।।।।

मग अधिकच वेगाने उडी मारून बलवान अंगदाने त्याला पकडले. हाताने त्याचा तो खड्ग छेदून पाडला आणि तो गर्जना करू लागला.

Verse 10

तस्यांसफलकेखडगंनिजघानततोऽङ्गदः ।यज्ञोपवीतवच्चैनंचिच्छेदकपिकुञ्जरः ।।।।

मग अङ्गदाने त्याच्या रुंद खांद्याच्या फलकावर खड्गाचा घाव घातला. आणि कपिगजरूप अङ्गदाने त्यास यज्ञोपवीताच्या रेषेसारखे चिरून टाकले॥

Verse 11

तंप्रगृह्यमहाखडगंविनद्य च पुनःपुनः ।वालिपुत्रोऽभिदुद्रावरणशीर्षेपरानरीन् ।।।।

तो महाखड्ग हातात घेऊन आणि पुन्हा पुन्हा गर्जना करीत, वालिपुत्र अङ्गद रणाच्या अग्रभागी शत्रुवीरांवर धावून गेला॥

Verse 12

आयसींतुगदांप्रगृह्य स वीरःकनकाङ्गदः ।शोणिताक्षस्समाविध्यतमेवानुपपात ह ।।।।

परंतु सुवर्ण-अंगदांनी विभूषित वीर शोणिताक्षाने लोखंडी गदा उचलली, लक्ष्य साधले आणि त्यास घाव घालण्यासाठी त्याच्यामागे झेपावला॥

Verse 13

प्रजङ्घसहितोवीरोयूपाक्षस्तुततोबली ।रथेनाभिययौक्रुद्दोवालिपुत्रंमहाबलम् ।।।।

तेव्हा प्रजङ्घासह तो पराक्रमी व बलवान् यूपाक्ष क्रोधाने रथावरून धावून गेला आणि महाबली वालिपुत्रावर आक्रमण करू लागला।

Verse 14

तयोर्मध्येकपिश्रेष्ठश्शोणिताक्षप्रजङ्घयोः ।विशाखयोर्मध्यगतःपूर्णचन्द्रइवाभवत् ।।।।

शोणिताक्ष व प्रजङ्घ—या दोघांच्या मध्ये कपिश्रेष्ठ तो वीर असा शोभून दिसला, जसा विशाखा नक्षत्रांच्या मध्ये पूर्णचंद्र।

Verse 15

अङ्गदंपरिरक्षन्तौमैन्दोद्विविदएव च ।तस्यतस्थतुरभ्याशेपरस्परदिदृक्ष्या ।।।।

अङ्गदाचे रक्षण करीत मैन्द व द्विविद हे दोघेही त्याच्या जवळच उभे राहिले; शत्रूसमोर निकट उभे राहून ते परस्परांकडेही सावध नजरेने पाहत होते।

Verse 16

भिपेतुर्महाकायाःप्रतियत्तामहाबलाः ।राक्षसावानरान् रोषादसिचर्मगदाधराः ।।।।

महाकाय व महाबल राक्षस सावध होऊन क्रोधाने उफाळत तलवार, ढाल व गदा धारण करून वानरांवर तुटून पडले।

Verse 17

त्रयाणांवानरेन्द्राणांत्रिभीराक्षसपुङ्गवैः ।संसक्तानांमहद्युद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।।।।

तीन वानरेंद्र आणि तीन राक्षसपुंगव परस्पर गुंतले तेव्हा एक महान् युद्ध उद्भवले—जे पाहणाऱ्यांच्या अंगावर रोमांच उभे करी।

Verse 18

तेतुवृक्षान् समादायसम्प्रचिपुराहवे ।खडगेनप्रतिचिच्छेदतान् प्रजङ्घोमहाबलः ।।।।

तेव्हा रणांगणात त्यांनी वृक्ष उचलून फेकले; पण महाबली प्रजङ्घाने आपल्या खड्गाने ते छेदून टाकले।

Verse 19

रथानश्वान् द्रुमैश्शैलैस्तेप्रचिक्षिपुराहवे ।शरौघैःप्रतिचिच्छेदतान्यूपाक्षोनिशाचरः ।।।।

त्या युद्धात त्यांनी रथांवर व अश्वांवर वृक्ष व शिळाखंड फेकले; पण निशाचर यूपाक्षाने बाणांच्या वर्षावाने ते छेदून टाकले।

Verse 20

सृष्टाव्निविदमैन्दाभ्यांद्रुमानुत्पाट्यवीर्यवान् ।बभञ्जगदयामध्येशोणिताक्षःप्रतापवान् ।।।।

द्विविद व मैन्द यांनी फेकलेले वृक्ष पराक्रमी शोणिताक्षाने उपटून घेतले आणि गदाघाताने मधोमधच चुरडून टाकले।

Verse 21

उद्यम्यविपुलंखडगंपरमर्मनिकृन्तनम् ।प्रजङ्घोवालिपुत्रायअभिदुद्राववेगितः ।।।।

परम मर्मच्छेदक विशाल खड्ग उचलून प्रजङ्घ वेगाने वालिपुत्र अङ्गदाकडे धावला।

Verse 22

तमभ्याशगतंदृष्टवावानरेन्द्रोमहाबलः ।आजघानाश्वकर्णेनद्रुमेणातिबलस्तदा ।।।।

तो जवळ येत आहे असे पाहून महाबली वानरेन्द्राने त्या क्षणी अतिबलाने अश्वकर्ण वृक्ष उचलून त्याच्यावर घाव घातला।

Verse 23

बाहुंचास्यसनिस्त्रिंशमाजघान स मुष्टिना ।वालिपुत्रस्यघातेन स पपातक्षितावसिः ।।।।

तलवार धरलेल्या त्याच्या भुजेवर त्याने मुठीने घाव घातला; वालिपुत्र अङ्गदाच्या प्रहाराने ती तलवार जमिनीवर पडली।

Verse 24

तंदृष्टवापतितंभूमौखङ्गमुलसन्निभम् ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

भूमीवर पडलेला मुसळासारखा खड्ग पाहून तो महाबली वज्रासारखी कठोर मुठ आवळून पुढील प्रहारास सज्ज झाला।

Verse 25

स ललाटेमहावीर्यमङ्गदंवानरर्षभम् ।आजघानमहातेजास्समुहूर्तंचचाल ह ।।।।

त्या महातेजस्वी योद्ध्याने वानरांचा वृषभ, महावीर्य अङ्गदाच्या कपाळावर घाव घातला; आणि तो क्षणभर डगमगला।

Verse 26

स संज्ञांप्राप्यतेजस्वीवालिपुत्रःप्रतापवान् ।प्रजङ्घस्यशिरःकायातखङ्गेनपातयत्क्षितौ ।।।।

शुद्धीवर येताच तेजस्वी प्रतापवान वालिपुत्राने खड्गाने प्रजङ्घाचे शिर धडापासून तोडून भूमीवर पाडले।

Verse 27

स यूपाक्षोऽश्रुपूर्णाक्षःपितृव्येनिहतेरणे ।अवरुह्यरथात्क्षिप्रंक्षीणेषुखङ्गमाददे ।।।।

रणात पितृव्य निहत झाल्याचे पाहून यूपाक्षाचे नेत्र अश्रूंनी भरले. तो त्वरेने रथातून उतरला आणि बाण संपल्यावर खड्ग धारण केला॥

Verse 28

तमापतन्तंसम्प्रेक्ष्ययूपाक्षंद्विविदस्त्वरन् ।आजघानोरसिक्रुद्धोजग्राह च बलाद्बली ।।।।

यूपाक्ष धावत येत आहे असे पाहून द्विविद त्वरेने पुढे झाला. क्रोधाने त्याने त्याच्या वक्षस्थळी प्रहार केला आणि बलवान द्विविदाने त्याला बलपूर्वक पकडले॥

Verse 29

गृहीतंभ्रातरंदृष्टवाशोणिताक्षोमहाबलः ।आजघानगदाग्रेणवक्षसिद्विविदंततः ।।।।

आपला भाऊ पकडला गेला असे पाहून महाबलवान शोणिताक्ष क्रुद्ध झाला. मग त्याने गदेच्या अग्रभागाने द्विविदाच्या वक्षस्थळी प्रहार केला॥

Verse 30

स गदाभिहतस्तेनसञ्चचालमहाबलः ।उद्यता च पुनस्तस्यजहारद्विविदोगदाम् ।।।।

त्या गदेच्या आघाताने महाबलवान द्विविद डगमगला. तरीही तो सावरला आणि पुन्हा प्रतिस्पर्ध्याची उचललेली गदा बलपूर्वक हिसकावून घेतली॥

Verse 31

तस्मिन्नन्तरेमैन्दोवीरोवानरयूथपः ।यूपाक्षंताडयामासतलेनोरसिवीर्यवान् ।।।।

त्याच वेळी पराक्रमी वानर-यूथप मैंदाने यूपाक्षाच्या वक्षस्थळी तळहाताने घणाघात केला।

Verse 32

तौशोणिताक्ष्यूपाक्षौप्लवङ्गाभ्यांतरस्विनौ ।चक्रतुस्समरेतीव्रमाकर्षोत्पाटनंभृशम् ।।।।

मग उग्र व वेगवान् शोणिताक्ष आणि यूपाक्ष यांनी त्या दोन वानरवीरांशी रणांगणात अत्यंत कठोर ओढाताण व उपटापटीचे मल्लयुद्ध केले।

Verse 33

द्विविदश्शोणिताक्षंतुविददारनखैर्मुखै ।निष्पिपेष च वेगेनक्षितावाविध्यवीर्यवान् ।।।।

पराक्रमी द्विविदाने नखांनी व दातांनी शोणिताक्षाचे मुख विदीर्ण केले; मग वेगाने त्याला भूमीवर आपटून चिरडून टाकले।

Verse 34

पाक्षमभिसङ्कृद्धो मैन्दो वानरयूथपः ।पीडयामासबाहुभ्यांसपपातहतःक्षितौ ।।।।

पाक्षावर अत्यंत क्रुद्ध होऊन वानर-यूथप मैंदाने त्याला आपल्या बाहूंनी दाबून चिरडले; आणि तो मारला जाऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 35

हतप्रवीराव्यथिताराक्षसेन्द्रचमूस्तदा ।जगामाभिमुखीसातुकुम्भकर्णसुतोयतः ।।।।

तेव्हा प्रमुख वीर मारले गेल्याने व्यथित व खचलेली राक्षसराजाची सेना, जिथे कुंभकर्णाचा पुत्र युद्धात होता त्या दिशेने पुढे सरकली।

Verse 36

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।।।

कुंभाने वेगाने डगमगणाऱ्या राक्षस-सेनेला धीर दिला. मग लक्ष्य साधून पराक्रमी वानरांनी त्यांच्या महावीरांना पाडलेले पाहून, तेजस्वी कुंभाने रणांगणात अत्यंत दुष्कर असे कर्म आरंभिले॥

Verse 37

आपततनीं च वेगेनकुम्भस्तांसान्त्वयच्चमूम् ।अथोत्कष्टंमहावीर्यैर्लब्धलक्ष्यैःप्लवङ्गमैः ।।6.76.36।।निपातितमहावीरांदृष्टवारक्षश्चमूंततः ।कुम्भःप्रचक्रेतेजस्वीरणेकर्मसुदुष्करम् ।।6.76.37।।

कुंभाने वेगाने डगमगणाऱ्या राक्षस-सेनेला आश्वस्त केले; आणि पराक्रमी, लक्ष्यवेधी वानरांनी त्यांच्या महावीरांना पाडलेले पाहून, तेजस्वी कुंभाने युद्धात अत्यंत कठीण असा उपक्रम सुरू केला॥

Verse 38

स धनुर्धन्विनांश्रेष्ठःप्रगृह्यसुसमाहितः ।मुमोचाशीविषप्रख्यान्शरान्देहविदारणान् ।।।।

तो धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असा तो, पूर्ण एकाग्रतेने धनुष्य उचलून, विषारी सर्पांसारखे भयंकर—देह विदीर्ण करणारे—बाण सोडू लागला॥

Verse 39

तस्यतच्छुशुभेभूयस्सशरंधनुरुत्तमम् ।विद्युदैरावतार्चिष्मद्िद्वतीयेन्द्रधनुर्यथा ।।।।

तेव्हा त्याचे बाणांसह ते उत्तम धनुष्य अधिकच शोभून दिसले—विजेने झळाळणाऱ्या ऐरावत-मेघासारखे—जणू इंद्रधनुष्याचे दुसरेच रूप॥

Verse 40

आकर्णाकृष्टमुक्तेनजघानद्विविदंतदा ।तेनहाटकपुङ्खेनपत्रतिणापत्त्रवाससा ।।।।

तेव्हा त्याने कानापर्यंत ओढून सोडलेल्या बाणाने द्विविदावर घाव घातला। तो सुवर्णपुच्छ, पानांसारख्या पिसांनी युक्त बाण प्राणहर ठरला॥

Verse 41

सहसाभिहतस्तेनविप्रमुक्तपदस्स्फुरन् ।निपपाताद्रिकूटाभोविह्वलन् प्लवगोत्तमः ।।।।

त्याच्या अचानक प्रहाराने द्विविदाचे पाय ढळले; तो थरथरत, व्याकुळ होऊन पर्वतशिखरासारखा कोसळला—तो वानरांतील श्रेष्ठ योद्धा होता॥

Verse 42

मन्दस्तुभ्रातरंभग्नंदृष्टवातत्रमहाहवे ।लभिदुद्राववेगेनप्रगृह्यमहतींशिलाम् ।।।।

महायुद्धात आपला भाऊ पडलेला पाहून मैन्द वेगाने पुढे धावला आणि एक प्रचंड शिळा उचलली॥

Verse 43

तांशिलांतुप्रचिक्षेपराक्षसायमहाबलः ।बिभेदतांशिलांकुम्भःप्रसन्नैःपञ्चभिश्शरैः ।।।।

महाबली मैन्दाने ती शिळा राक्षसावर फेकली; पण कुंभाने धारदार पाच बाणांनी ती शिळा फोडून टाकली॥

Verse 44

सन्धायचान्यंसुमुखंशरमाशीविषोपमम् ।आजघानमहातेजावक्षसिद्विविदाग्रजम् ।।।।

मग महातेजस्वी कुंभाने सुंदरमुख, विषारी सर्पासारखा घातक असा दुसरा बाण संधान करून द्विविदाच्या अग्रजाच्या वक्षस्थळी घाव घातला॥

Verse 45

स तुतेनप्रहारेणमैन्दोवानरयूथपः ।मर्मण्यभिहतस्तेनपपा त भुविमूर्छितः ।।।।

त्या घावाने मर्मस्थानी आघात होऊन वानर-यूथप मैंद मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळला।

Verse 46

अङ्गदोमातुलौदृष्टवापथितौतुमहाबलौ ।अभिदुद्राववेगेनकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।।।।

आपले दोन्ही महाबली मामे पडलेले पाहून अंगद क्रोधाने, धनुष्य उचलून उभ्या असलेल्या कुम्भाकडे वेगाने धावला।

Verse 47

तमापतन्तंविव्याधकुम्भःपञ्चभिरायसैः ।त्रिभिश्चान्यैश्शितैर्बाणैर्मातङ्गमिवतोमरैः ।।।।

अंगद धावत येताच कुम्भाने पाच लोखंडी बाणांनी व आणखी तीन तीक्ष्ण शरांनी त्याला भेदले—जसे हत्तीला तोमरांनी भेदतात.

Verse 48

सोऽङ्गदंविविधैभिर्बाणैःकुम्भोविव्याथवीर्यवान् ।अकुण्ठधारैर्निशितैस्तीक्ष्णैःकनकभूषणैः ।।।।

पराक्रमी कुम्भाने अंगदाला अनेक प्रकारच्या बाणांनी जखमी केले—ते तीक्ष्ण, अकुंठ धारांचे व सुवर्णभूषित होते.

Verse 49

अङ्गदःप्रतिविद्धाङ्गोवालिपुत्रो न कम्पते ।शिलापादपवर्षाणितस्यमूर्ध्निववर्ष ह ।।।।

अंगावर बाण रुतले तरीही वालिपुत्र अंगद डगमगला नाही; त्याने कुम्भाच्या मस्तकावर शिळा व उपटलेली झाडे वर्षावली.

Verse 50

स प्रचिच्छेदतान् सर्वान् बिभेद च पुनश्शिलाः ।कुम्भकर्णात्मजश्रशीमान् वालिपुत्त्रसमीरितान् ।।।।

श्रीमान् कुम्भकर्णपुत्राने वालिपुत्राने फेकलेले ते सर्व छेदून टाकले आणि पुन्हा त्या शिलाही फोडून चुरडून टाकल्या॥

Verse 51

आपतन्तं च ससम्प्रेक्ष्यकुम्भोवानरयूथपम् ।भ्रुवोर्विव्याथबाणाभ्यामुल्काभ्यामिवकुञ्जरम् ।।।।

धावून येणाऱ्या वानरयूथपाला पाहून कुम्भाने दोन बाणांनी त्याच्या भुवया भेदल्या—जणू दोन जळत्या उल्कांनी गजाला घायाळ केले॥

Verse 52

तस्यसुस्रावरुधिरंपिहितेचास्यलोचने ।अङ्गदःपाणिनानेत्रेपिधायरुधिरोक्षिते ।।।।सालमासन्नमेकेनपरिजग्राहपाणिवा ।

त्याचे रक्त जोराने वाहू लागले आणि डोळे झाकले गेले. रक्ताने भिजलेले नेत्र अङ्गदाने एका हाताने झाकले आणि दुसऱ्या हाताने जवळचा शालवृक्ष पकडला॥

Verse 53

सम्पीड्यरसिचास्कन्धम् करेणाभिनिवेश्य च ।।।।किञ्चिदभ्यवनम्यैनमुन्ममाथयथागजः ।

त्याने शालवृक्षाचा खोड छातीवर दाबून, हाताने घट्ट रोवून, थोडेसे वाकवून, गजाप्रमाणे ते उखडून काढले॥

Verse 54

तमिन्द्रकेतुप्रतिमंवृक्षंमन्दरसन्निभम् ।।।।समुत्सृजन्तंवेगेनपश्यतांसर्वरक्षसाम् ।

सर्व राक्षसांच्या डोळ्यांसमोर इंद्रध्वजासारखा व मंदर पर्वतासमान विशाल तो वृक्ष तो वेगाने उचलून फेकण्यास उद्यत झाला।

Verse 55

सबिभेदशितैर्बाणैस्सप्तभिःकायभेदनैः ।।।।अङ्गदोविव्यधेऽभीक्षणंससादचमुमोह च ।

त्याने देह भेदणाऱ्या सात तीक्ष्ण बाणांनी त्याला विद्ध केले. अङ्गद वारंवार तीव्र वेदनेने व्याकुळ झाला, डगमगून कोसळला आणि मूर्च्छित झाला।

Verse 56

अङ्गदंव्यथितंदृष्टवासीदन्तमिवसागरम् ।।।।दुरासदंहरिश्रेष्ठंरामायन्येन्यवेदयन् ।

व्यथित होऊन जणू सागरात बुडत असलेल्या, दुर्जेय अशा हरिश्रेष्ठ अङ्गदाला पाहून प्रमुख वानरांनी ती वार्ता श्रीरामांना निवेदिली।

Verse 57

रामस्तुव्यथितंश्रुत्वावालिपुत्त्रंरणाजरे ।।।।व्यादिदेशहरिश्रेष्ठान्जाम्बवत्प्रमुखांस्ततः ।

रणांगणात वालिपुत्र व्यथित झाला हे ऐकून श्रीरामांनी तेव्हा जाम्बवान्‌च्या नेतृत्वाखाली वानरश्रेष्ठांना आज्ञा दिली।

Verse 58

तेतुवानरशार्दूलाश्श्रुत्वारामस्यशासनम् ।।।।अभिपेतुस्सुसङ्कृद्धाःकुम्भमुद्यतकार्मुकम् ।

रामांची आज्ञा ऐकून ते वानरशार्दूल अत्यंत संतप्त होऊन, धनुष्य उचलून उभ्या असलेल्या कुम्भावर धावून गेले।

Verse 59

ततोद्रुमशिलाहस्ताःकोपसंरक्तलोचनाः ।।।।रिरक्षिषन्तोऽभ्यपतन्नङ्गदंवानरर्षभाः ।

तेव्हा हातात वृक्ष व शिळा घेऊन, क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेले वानरश्रेष्ठ अङ्गदाचे रक्षण करण्यासाठी झडप घालून पुढे धावले।

Verse 60

जाम्बवांश्चसुषेणश्चवेगदर्शी च वानरः ।।।।कुम्भकर्णात्मजंवीरंक्रुद्धास्समभिदुद्रुवुः ।

जाम्बवान, सुषेण, वेगदर्शी आणि अन्य वानरवीर क्रुद्ध होऊन कुम्भकर्णाच्या पराक्रमी पुत्रावर एकत्र धावून गेले।

Verse 61

समीक्ष्यापततस्तांस्तुवानरेन्द्रान् महाबलान् ।।।।आववारशरौघेणनगेनेवजलाशयम् ।

ते महाबल वानरेंद्र धावत येत आहेत असे पाहून कुम्भाने दाट बाणवृष्टीने त्यांना रोखले—जसे पर्वत वेगवान जलप्रवाहाला अडवतो।

Verse 62

तस्यबाणपथंप्राप्य न शेकुरतिवर्तितुम् ।।।।वानरेन्द्रामहात्मानोवेलामिवमहादधिः ।

त्याच्या बाणांच्या मर्यादेत येताच ते महात्मा वानरेंद्र पुढे जाऊ शकले नाहीत—जसे महासागर आपल्या किनाऱ्याची सीमा ओलांडू शकत नाही।

Verse 63

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

बाणवृष्टीने त्रस्त झालेला वानरगण पाहून प्लवगेश्वर सुग्रीवाने भ्रातृज अङ्गदाला पाठीशी ठेवून रणांगणात कुम्भावर वेगाने धाव घेतली—जसा पर्वतावर फिरणाऱ्या गजावर वेगवान केसरी सिंह झडप घालतो।

Verse 64

तांस्तुदृष्टवाहरिगणान् शरवृष्टिभिरर्दितान् ।।6.76.63।।अङ्गदंपृष्ठतःकृत्वाभ्रातृजंप्लवगेश्वरः ।भिदुद्राववेगेनसुग्रीवःकुम्भमाहवे ।।6.76.64।।शैलसानुचरंनागंवेगवानिवकेसरी ।

बाणवृष्टीने त्रस्त झालेला वानरगण पाहून प्लवगेश्वर सुग्रीवाने भ्रातृज अङ्गदाला पाठीशी ठेवून रणांगणात कुम्भावर वेगाने धाव घेतली—जसा पर्वतावर फिरणाऱ्या गजावर वेगवान केसरी सिंह झडप घालतो।

Verse 65

उत्पाट्य च महाशैलनश्वकर्णान्दवान्बहून् ।।।।अन्यांश्चविविधान्ववृक्षाचिक्षेपचिमहाबलः ।

तेव्हा महाबलवानाने महाशैलवनातील अनेक अश्वकर्ण वृक्ष तसेच इतर नानाविध वृक्ष उपटून (शत्रूकडे) फेकून दिले।

Verse 66

तांछादयन्तीमाकाशंवृक्षवृष्टिंदुरासदाम् ।।।।कुम्भकर्णात्मजश्शीघ्रंचिच्छेदनिशितैश्शरैः ।

आकाश झाकून टाकणारी व जवळ जाणे कठीण अशी वृक्षवृष्टी कुम्भकर्णाच्या पुत्राने तीक्ष्ण बाणांनी त्वरेने छेदून टाकली।

Verse 67

अभिलक्षेणतीव्रेणकुम्भेननिशितैश्शरैः ।।।।अचितास्तेद्रुमारेजुर्यथाघोराषतघ्नयः ।

कुम्भाने तीव्र लक्ष्याने सोडलेल्या धारदार बाणांनी ते वृक्ष बाणांनी खचाखच भरून चमकू लागले—जसे भयंकर शतघ्नी अस्त्र।

Verse 68

द्रुमवर्षंतुसञ्छिन्नंदृष्टवाकुम्भोनवीर्यवान् ।।।।वानराधिपति: शीमान्महासत्त्वो न विव्यथे ।

कुंभाने वृक्षवृष्टी छिन्नभिन्न केली हे पाहूनही वीर्यवान, श्रीमान, महासत्त्ववान वानराधिपती किंचितही विचलित झाला नाही।

Verse 69

निर्भिद्यमानस्सहसासहमानश्चतान् शरान् ।।।।कुम्भस्यधनुराक्षिप्यबभञ्जेन्द्रधनुष्प्रभम् ।

बाणांनी भेदला जात असूनही, ते शर सहन करून, त्याने सहसा कुंभाचे इंद्रधनुष्याप्रमाणे तेजस्वी धनुष्य उचलून मोडून टाकले।

Verse 70

अवफ्लुत्यततश्शीघ्रंकृत्वाकर्मसुदुष्करम् ।।।।अब्रवीत्कुपितःकुम्भंभग्नशृङ्गमिवद्विपम् ।

मग शीघ्र उडी मारून, अत्यंत दुष्कर कर्म करून, क्रुद्ध सुग्रीवाने कुंभाला संबोधिले—तो भग्नदंत हत्तीप्रमाणे उभा होता।

Verse 71

निकुम्भाग्रजवीर्यंतेबाणवेगवदद्भुतम् ।।।।सन्नतिश्चप्रभावश्चतववारावणस्यवा ।

हे निकुंभाच्या अग्रजा! तुझे वीर्य बाणांच्या वेगासारखे अद्भुत आहे; तुझी शिस्तबद्ध नम्रता व तुझा प्रभाव—तो तुझा असो वा रावणाचा—दोन्ही विलक्षणच आहेत।

Verse 72

प्रह्लादबलिवृत्रघ्नकुभेरवरुणोपम ।।।।एकस्त्वमनुजातोऽसिपितरंबलवृत्ततः ।

प्रह्लाद, बली, वृत्रहंता इंद्र, कुबेर व वरुण यांसारखा पराक्रमी तू आहेस; आणि तूच एकटा पित्याच्या सदृश जन्मला आहेस—त्याच्या बल व तेजस्वी वृत्तीप्रमाणे।

Verse 73

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।।।

हे महाबाहु, धनुष्यधारी, अरिंदम! तूच एकटा असा आहेस की ज्याला त्रिदशही ओलांडू शकत नाहीत—जसे जितेंद्रिय पुरुषाला व्याधी जिंकू शकत नाहीत. म्हणून, हे महाबुद्धिमान, माझ्या समोर आपला पराक्रम व कर्मे प्रकट कर।

Verse 74

त्वामेवैकंमहाबाहुंचापहस्तमरिन्दमम् ।।6.76.73।।त्रिदशानातिवर्तन्तेजितेन्द्रियमिवाधयः ।विक्रमस्वमहाबुद्धे कर्माणिममपश्यतः ।।6.76.74।।

हे महाबाहु, धनुष्यधारी, अरिंदम! तूच एकटा असा आहेस की देवगणही तुला मागे टाकू शकत नाहीत—जसे जितेंद्रिय पुरुषाला व्याधी जिंकू शकत नाहीत. म्हणून, हे महाबुद्धिमान, माझ्यासमोर आपला पराक्रम व कर्मे दाखव।

Verse 75

वरदानापतितृव्यस्तेसहतेदेवदानवान् ।कुम्भकर्णस्तुवीर्येणसहते च सुरासुरान् ।।।।

वरदानाच्या प्रभावाने तुझा पितृव्य देव-दानवांनाही तोंड देऊ शकतो; आणि कुंभकर्ण तर आपल्या वीर्यबलाने सुर-असुर दोघांनाही समर्थपणे झेलतो।

Verse 76

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।6.76.82।।

तेव्हा कुंभाने सुग्रीवाला दोन्ही बाहूंनी घट्ट पकडले. मदोन्मत्त दोन हत्ती जसे झुंजतात तसे ते वारंवार जोराने श्वास टाकीत, अंगांगाने गुंतून एकमेकांना ओढत राहिले; आणि परिश्रमाने त्यांच्या मुखातून धुरासह ज्वाळेसारखा श्वास निघत असल्यासारखे भासले।

Verse 77

महाविमर्दंसमरेमयासहतवाद्भुतम् ।अद्यभूतानिपश्यन्तुशक्रशम्बरयोरिव ।।।।

आज तू आणि माझ्यात रणांगणात हा अद्भुत, महाभयंकर संघर्ष सर्व भूतांनी पाहावा—जसा शक्र (इंद्र) आणि शंबर यांचा प्रसिद्ध संग्राम।

Verse 78

कृतमप्रतिमंकर्मदर्शितंचास्त्रकौशलम् ।पातिताहरिवीराश्चत्वयावैभीमविक्रमाः ।।।।

तू अप्रतिम पराक्रम केलेस आणि अस्त्रकौशल्यही दाखविले आहेस; खरोखरच तुझ्यामुळे भीमविक्रम अनेक हरिवीर पाडले गेले आहेत।

Verse 79

उपालम्भभयाच्चापिनासिवीरमयाहतः ।कृतकर्मपरिश्रान्तोविश्रान्तःपश्यमेबलम् ।।।।

हे वीरा, नंतर उपालंभ होईल या भीतीने मी तुला मारले नाही. युद्धकर्माने तू थकून विश्रांती घेतली आहेस; आता विश्रांतीनंतर माझे बळ पाहा।

Verse 80

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।।।

सुग्रीवाच्या त्या वचनांनी—जी मान देतानाही अवमानाची छटा बाळगत होती—तो टोचला गेला आणि अधिकच चेतवला गेला; घृताहुतीने जशी अग्नीची ज्वाला वाढते, तशी त्याची तेजशक्ती वाढली।

Verse 81

तेनसुग्रीववाक्येनसावमानेनमानितः ।अग्नेराज्याहुतस्येवतेजस्तस्याभ्यवर्धत ।।6.76.80।।

सुग्रीवाच्या त्या वचनांनी—जी स्तुती करतानाही अवमानाचा स्पर्श बाळगत होती—तो टोचला गेला व अधिकच चिथावला गेला; घृताहुतीने जशी अग्नीची ज्वाला वाढते, तसा त्याचा तेजोबल अधिकच वृद्धिंगत झाला।

Verse 82

ततःकुम्भस्तुसुग्रीवंबाहुभ्यांजगृहेतदा ।गजाविवाहितमदौनिश्श्वसन्तौमुहुर्मुहु 76.81।।अन्योन्यगात्रग्रथितौकर्षन्तावितरेतरम् ।सधूमांमुखतोज्वालांविसृजन्तौपरिश्रमात् ।।।।

तेव्हा कुम्भाने सुग्रीवाला दोन्ही बाहूंनी घट्ट धरले. मदोन्मत्त दोन हत्ती जसे, तसे ते दोघे वारंवार धापा टाकीत, अंगांगाने एकमेकांत गुंतून, परस्परांना ओढत राहिले; आणि परिश्रमाने त्यांच्या मुखातून धुरासह ज्वाला बाहेर पडू लागल्या।

Verse 83

तयोःपादाभिघाताच्चनिमग्नाचाभवन्महि ।व्याघूर्णिततरङ्गश्चचुक्षुभेवरुणालयः ।।।।

त्या दोघांच्या पायांच्या आघाताने पृथ्वी जणू खचून गेली; आणि वरुणाचे आलय असलेला समुद्रही खवळला, त्याच्या लाटा प्रचंड भोवऱ्यांत फिरू लागल्या।

Verse 84

ततःकुम्भंसमुत्क्षिप्यसुग्रीवोलवणाम्भसि ।पातयामासवेगेनदर्शयन्नुदधेस्तलम् ।।।।

मग सुग्रीवाने कुम्भाला उचलून प्रचंड वेगाने खाऱ्या समुद्रात आपटले, जणू त्याला उदधिचा तळ दाखवीत आहे असे।

Verse 85

ततःकुम्भनिपातेनजलराशिस्समुत्थितः ।व्निध्यमन्दरसङ्काशोविससर्पसमन्ततः ।।।।

कुम्भाच्या पडण्याने जलराशी उफाळून वर उठली; विन्ध्य व मंदर पर्वतासारखी भासून ती सर्व दिशांना पसरत उसळू लागली।

Verse 86

ततःकुम्भस्समुत्पत्यसुग्रीवमभिपद्य च ।आजघानोरसिक्रुद्धोवज्रवेगेनमुष्टिना ।।।।

तेव्हा कुंभ पुन्हा उडी मारून उठला व सुग्रीवावर धावून गेला। क्रोधाने वज्रवेगाने त्याने मुठीने सुग्रीवाच्या उरावर घाव घातला।

Verse 87

तस्यचचर्मच पुस्फोटबहुसुस्रावशोणितम् ।स च मुष्टिर्महावेगःप्रतिजघ्नेऽस्थिमण्डले ।।।।

त्याचे कवच फाटले आणि पुष्कळ रक्त वाहू लागले। तो महावेगवान मुठीचा घाव त्याच्या अस्थिमंडलावर जोराने बसला।

Verse 88

त्दावेगेनतत्रासीत्तेजःप्रज्वलितंमहत् ।वज्रनिष्पेषसञ्जाताज्वालामेरोर्यथागिरेः ।।।।

त्या आघाताच्या वेगाने तेथेच महान तेज प्रज्वलित झाले. वज्रनिष्पेषातून उत्पन्न झालेल्या ज्वालेप्रमाणे, जणू मेरु पर्वतावर उठलेली ज्वाला।

Verse 89

स तत्राभिहतस्तेनसुग्रीवोवानरर्षभः ।मुष्टिंसम्वर्तयामासवज्रकल्पंमहाबलः ।।।।

तेथे त्याच्या आघाताने जखमी झालेला वानरश्रेष्ठ सुग्रीव, महाबली, वज्रासारखी कठोर मुठ आवळू लागला।

Verse 90

अर्चिस्सहस्रविकचरविमण्डलसप्रभम् ।स मुष्टिंपातयामासकुम्भस्योरसिवीर्यवान् ।।।।

तेव्हा पराक्रमी सुग्रीवाने सहस्र किरणांनी विकसलेल्या रविमंडलासारखी तेजस्वी मुष्टी कुम्भाच्या उरावर घाव घातला।

Verse 91

स तुतेनप्रहारेणविह्वलोभृशताडितः ।निपपाततदाकुम्भोगतार्चिरिवपावकः ।।।।

त्या प्रहाराने अत्यंत ताडित होऊन कुम्भ व्याकुळ झाला आणि तेज हरपलेल्या अग्नीसारखा तेव्हा तो कोसळून पडला।

Verse 92

मुष्टिनाभिहतस्तेननिपपाताशुराक्षसः ।लोहिताङ्गइवाकाशाददीप्तरमशिर्यदृच्छया ।।।।

त्या मुष्टीच्या आघाताने तो राक्षस त्वरित कोसळला—जणू योगायोगाने आकाशातून तेजस्वी, रक्तवर्ण उल्कापिंड खाली पडावा।

Verse 93

कुम्भस्यपततोरूपंभग्नस्योरसिमुष्टीना ।बभौरुद्राभिपन्नस्ययथारूपंगवांपतेः ।।।।

पडत असलेल्या कुम्भाचे रूप—मुष्टीने ज्याचा उर भंगला होता—रुद्राने अभिभूत ‘गवां पति’ (सूर्य) जसा दिसावा तसे भासले।

Verse 94

तस्मिन्हतेभीमपराक्रमेणप्लवङ्गमानामृषभेणयुद्धे ।महीसशैलासवनाचचालभयं च रक्षांस्यधिकंविवेश ।।।।

युद्धात भीमपराक्रमी वानरसेनेच्या वृषभाने (श्रेष्ठाने) त्याचा वध केला तेव्हा पर्वत व वनांसह पृथ्वी हादरली आणि राक्षसांमध्ये अधिकच भय संचारले।