Sarga 104
रावणशूलप्रक्षेपः — Ravana Hurls the Trident; Rama Counters with Indra’s Javelin
युद्धकाण्ड
या सर्गात राम आणि रावण यांच्यातील युद्ध अधिकच तीव्र होते. श्रीरामाचा क्रोधित चेहरा पाहून पर्वत डळमळू लागतात, समुद्र खवळतो आणि आकाशात अशुभ ढग जमा होतात. देव, गंधर्व आणि ऋषी हे प्रलयकाळासारखे वाटणारे हे युद्ध पाहतात. रावण लाल डोळ्यांनी, वज्रासारखे कठीण आणि घंटांचा नाद करणारे एक भयानक शूल (त्रिशूळ) उचलतो आणि रामाचा वध करण्याच्या उद्देशाने ते फेकतो. ते शूल विजेच्या माळांप्रमाणे चमकत असते. श्रीराम बाणांचा वर्षाव करून ते शूल अडवण्याचा प्रयत्न करतात, परंतु ते शूल त्या बाणांना पतंगांप्रमाणे जाळून टाकते. तेव्हा रागाने श्रीराम मातलीने आणलेली इंद्राची 'शक्ती' धारण करतात, जी प्रलयकाळातील उल्केसारखी चमकत होती. श्रीराम ती शक्ती फेकून रावणाचे शूल तोडून टाकतात. त्यानंतर, श्रीराम आपल्या तीक्ष्ण बाणांनी रावणाचे घोडे मारतात आणि रावणाच्या छातीवर व कपाळावर प्रहार करतात. रक्ताने माखलेला रावण फुललेल्या अशोक वृक्षासारखा दिसतो, जो दुःख आणि क्रोधाने व्याकुळ झाला आहे.
Shlokas
Verse 1
तस्यक्रुद्धस्यवदनंदृष्टवारामस्यधीमतः ।।।।सर्वभूतानिवित्रेसुःप्राकम्पत च मेदिनी ।
धीमंत रामाचे क्रुद्ध मुख पाहून सर्व प्राणी भयभीत झाले, आणि पृथ्वीही थरथर कापू लागली।
Verse 2
सिंहशार्दूलान्शैलस्सञ्चचालचलद्द्रुमः ।बभूवचापिक्षुभितःसमुद्रःसरिताम्पतिः ।।।।
सिंह-शार्दूलांचे निवासस्थान असलेले पर्वत हलले, वृक्ष डोलू लागले; आणि सरितांचा स्वामी समुद्रही प्रचंड क्षुब्ध झाला.
Verse 3
खराश्चखरनिर्घोषागगनेपरुषाघनाः ।औत्पातिकानिनर्दन्तस्समन्तात्परिचक्रमुः ।।।।
आकाशात गाढवाच्या किंकाळीसारखा कर्कश नाद करणारे, भयंकर व अपशकुनसूचक मेघ सर्व बाजूंनी गर्जत फिरू लागले।
Verse 4
रामंदृष्टवासुसङ्क्रुद्धमुत्पातांश्चैवसुदारुणान् ।वित्रेसुस्सर्वभूतानिरावणस्याभवद्भयम् ।।।।
रामाला अत्यंत क्रुद्ध आणि ते भयंकर उत्पात पाहून सर्व प्राणी थरथर कापू लागले; रावणालाही भय उत्पन्न झाले।
Verse 5
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।।।
तेव्हा विमानांत स्थित देव, गंधर्व, महोरग, ऋषि, दानव-दैत्य आणि गरुडासारखे खेचर—यांनी ते युद्ध पाहिले; लोकसंवर्तासारखे भासणारे, जेव्हा ते दोन्ही शूर नानाविध भयंकर प्रहरणांनी परस्पर संग्राम करीत होते।
Verse 6
विमानस्थास्तदादेवागन्धर्वाश्चमहोरगाः ।ऋषिदावनदैत्याश्चगरुत्मन्तश्चखेचराः ।।6.104.5।।ददृशुस्तेतदायुद्धंलोकसम्वर्तसंस्थितम् ।नानाप्रहरणैर्भीमैश्शूरयोस्सम्प्रयुध्यतोः ।।6.104.6।।
तेव्हा विमानांत स्थित देव, गंधर्व, महोरग, ऋषि, दानव-दैत्य आणि गरुडासारखे खेचर—यांनी ते युद्ध पाहिले; लोकसंवर्तासारखे भासणारे, जेव्हा ते दोन्ही शूर नानाविध भयंकर प्रहरणांनी परस्पर संग्राम करीत होते।
Verse 7
ऊचुस्सुरासुरास्सर्वेतदाविग्रहमागताः ।प्रेक्षमाणामहर्युद्धंवाक्यंभक्त्याप्रहृष्टवत् ।।।।
तेव्हा ते महान् युद्ध पाहून हर्षाने उद्वेलित झालेले सर्व सुर व असुर भक्तिभावाने प्रफुल्ल होऊन वचन बोलू लागले।
Verse 8
दशग्रीवंजयेत्याहुरसुराःसमवस्थिताः ।देवाराममवोचंस्तेत्वंजयेतिपुनःपुनः ।।।।
असुर आपल्या बाजूने ठाम उभे राहून म्हणाले—“दशग्रीवाचा जय होवो!” आणि देवांनी रामाला पुन्हा पुन्हा म्हटले—“तूच जिंक!”
Verse 9
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।।।
त्याच वेळी राघवावरच्या क्रोधाने जळत, दुष्टात्मा रावण प्रहार करण्याच्या इच्छेने एका महाप्रहरणाला हात लावू लागला। ते वज्रासारखे कठोर, महानाद करणारे, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे होते; त्याचे कूट शैलशृंगांसारखे असून केवळ कल्पनेनेही भय उत्पन्न करणारे होते। धुरकट तेजाने युक्त, तीक्ष्ण अग्राचे, युगान्ताग्नीप्रमाणे प्रज्वलित; अतिरौद्र, अगम्य—कालालाही दुर्गम—असे ते सर्वभूतांना त्रस्त करणारे, दारण-भेदन करणारे होते। क्रोधाने जणू प्रज्वलित झालेले ते दीप्त शूल रावणाने उचलले।
Verse 10
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
ते वज्रासार कठोर, महानाद करणारे, सर्व शत्रूंचा नाश करणारे होते; पर्वतशिखरांसारख्या कूटांनी युक्त, पाहताच व मनात विचार करताच भय उत्पन्न करणारे.
Verse 11
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
त्याचा तीक्ष्ण अग्र धुरकटल्यासारखा भासत होता, युगांताग्नीप्रमाणे; अतिरौद्र, अगम्य, आणि काळासारखाही दुर्जेय.
Verse 12
एतस्मिन्नन्तरेक्रोधाद्राघवस्य स रावणः ।प्रहर्तुकामोदुष्टात्मास्पृशन् प्रहरणंमहत् ।।6.104.9।।वज्रसारंमहानादंसर्वशत्रुनिबर्हणम् ।शैलशृङ्गनिभैःकूटैश्चित्तदृष्टिभयावहम् ।।6.104.10।।सधूममिवतीक्ष्णाग्रंयुगान्ताग्निचमोपमम् ।अतिरौद्रमनासाद्यंकालेनापिदुरासदम् ।।6.104.11।।त्रासनंसर्वभूतानांदारणंभेदनंतथा ।प्रदीप्तमिवरोषेणशूलंजग्राहरावणः ।।6.104.12।।
सर्व प्राण्यांना त्रास देणारे, फाडणारे व भेदणारे ते शूल—जणू रोषाने प्रज्वलित झालेले—रावणाने हातात घेतले.
Verse 13
तच्छूलंपरमक्रुद्धोमध्येजग्राहवीर्यवान् ।अनेकैःसमरेश्शूरैराक्षसैःपरिवारितः ।।।।
परम क्रोधाने त्या पराक्रमीने ते त्रिशूळ मध्यभागी घट्ट धरले। रणांगणात तो अनेक शूर राक्षसांनी वेढलेला होता॥
Verse 14
समुद्यम्यमहाकायोननादयुधिभैरवम् ।संरक्तनयनोरोषात्स्वसैन्यमभिहर्षयन् ।।।।
ते उचलून तो महाकाय रणात भयंकर गर्जना करू लागला। रोषाने त्याचे नेत्र रक्तवर्ण झाले आणि तो आपल्या सैन्याला हर्षित व उत्साहित करू लागला॥
Verse 15
पृथिवींचान्तरिक्षं च दिशश्चप्रदिशस्तथा ।प्राकम्पयत्तदाशब्दोराक्षसेन्द्रस्यदारुणः ।।।।
तेव्हा राक्षसेंद्राचा तो दारुण शब्द पृथ्वी व आकाशाला, तसेच सर्व दिशा व उपदिशांनाही कंपित करू लागला॥
Verse 16
अतिनादस्य्यदानेनतेनतस्यदुरात्मनः ।सर्वभूतानिवित्रेसुस्सागरश्चप्रचुक्षुभे ।।।।
त्या दुरात्म्याच्या त्या अतिभयंकर गर्जनेने सर्व प्राणी भयभीत झाले आणि सागरही क्षुब्ध होऊन उसळू लागला॥
Verse 17
स गृहीत्वामहावीर्यश्शूलंतद्रावणोमहत् ।विनद्यसुमहानादंरामंपरुषमब्रवीत् ।।।।
ते महान त्रिशूळ हातात घेऊन महावीर्यवान रावण प्रचंड गर्जना करीत रामाला कठोर वचन बोलला॥
Verse 18
शूलोऽयंवज्रसारस्तेरामरोषान्मयोद्यतः ।तवभ्रातृसहायस्यसम्यक् प्राणान् हरिष्यति ।।।।
हे राम! वज्रासार असा हा शूल मी क्रोधाने उगारला आहे; तो तुझ्या व तुझ्या भ्राता-सहाय्यकाच्या प्राणांचा निश्चयाने हरण करील.
Verse 19
रक्षसामद्यशूराणांनिहतानांचमूमुखे ।त्वांनिहत्यरणश्लाघीकरोमितरसासमम् ।।।।
आज रणमुखी तुला वेगाने ठार करून, मी—रणश्लाघी—तुला आधीच निहत झालेल्या राक्षस-शूरांप्रमाणे करीन.
Verse 20
तिष्ठेदानींनिहमनित्वामेषशूलेनराघव ।एवमुक्त्वा स चिक्षेपतच्छूलंराक्षसाधिपः ।।।।
हे राघव! आता तिथेच थांब; हा शूल तुला ठार करील—असे म्हणत राक्षसाधिपतीने तो शूल फेकला.
Verse 21
तद्रावणकरान्मुक्तंविद्युन्मालासमावृतम् ।अष्टघण्टंमहानादंवियद्गतमशोभत ।।।।
रावणाच्या हातातून सुटलेला तो शूल विद्युत्-मालांनी वेढलेला, आठ घंटांनी युक्त व महानाद करणारा, आकाशमार्गाने जाताना शोभून दिसत होता.
Verse 22
तच्छूलंराघवोदृष्टवाज्वलन्तंघोरदर्शनम् ।ससर्जविशिखान्रामश्चापमायम्यवीर्यवान् ।।।।
ते ज्वलंत, घोरदर्शन शूल पाहून पराक्रमी राघव रामाने धनुष्य ताणून त्याच्यावर तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव केला।
Verse 23
आपतन्तंशरौघेणवारयामासराघवः ।उत्पतन्तंयुगान्तानगिंजलौघैरिववासवः ।।।।
तो वेगाने येत असता राघवाने बाणांच्या प्रचंड प्रवाहाने त्याला रोखले—जसा वासव (इंद्र) जलप्रवाहांनी प्रलयाग्नीला शांत करतो।
Verse 24
निर्ददाह स तान्बाणान्रामकार्मुकनिःसृतान् ।रावणस्यमहान् शूलःपतङ्गानिवपावकः ।।।।
रावणाच्या महान शूलाने रामाच्या धनुषातून सुटलेले ते बाण जाळून टाकले—जसा अग्नी पतंगांना भस्म करतो।
Verse 25
तान्दृष्टवाभस्मसाद्भूतान्शूलसम्स्पर्शचूर्णितान् ।सायकानन्तरिक्षस्थान् राघवःक्रोधमाहरत् ।।।।
शूलाच्या स्पर्शाने चुरडून भस्म झालेल्या, आकाशातच थांबलेल्या आपल्या बाणांना पाहून राघवाच्या मनात क्रोध उसळला।
Verse 26
स तांमातलिनानीतांशक्तिंवासवसम्मताम् ।जग्राहपरमक्रुद्धोराघवोरघुनन्दनः ।।।।
तेव्हा रघुकुलनंदन राघव अत्यंत क्रुद्ध होऊन, मातलीने आणलेली व वासव (इंद्र) यांनी मान्य केलेली ती शक्ति (भाला) उचलून धरली।
Verse 27
सातोलिताबलवताशक्तिर्घण्टाकृतस्वना ।नभःप्रज्वालयामासयुगान्तोल्केवसप्रभा ।।।।
बलवानाने उचललेली ती शक्ति, घंटेसारखा नाद करीत, आपल्या प्रभेने युगान्तातील उल्केसारखी आकाशाला प्रज्वलित करू लागली।
Verse 28
साक्षिप्ताराक्षसेन्द्रस्यतस्मिन्कूलेपपात ह ।भिन्नःशक्त्यामहान् शूलोनिपपातहतद्युतिः ।।।।
फेकलेली ती शक्ति राक्षसेन्द्राच्या त्या शूळावर आदळली। शक्तीने भेदला गेलेला तो महान् त्रिशूळ तेज हरपून जमिनीवर कोसळला।
Verse 29
निर्भिभेदततोबाणैर्हयानस्यमहाजवान् ।रामस्त्रीक्ष्णैर्महावेगैर्भाणवद्भिरजिह्मगैः ।।।।
मग रामाने तीक्ष्ण, महावेगवान्, सरळ धावणाऱ्या—बाणवृष्टीसारख्या—शरांनी त्याचे अतिवेगवान घोडे भेदून टाकले।
Verse 30
निर्बिभेदोरपितदारावणंनिशितैश्शरैः ।राघवःपरमायत्तोललाटेपत्रतिभिस्त्रिभिः ।।।।
तेव्हा परम एकाग्र झालेल्या राघवाने तीक्ष्ण शरांनी रावणालाही भेदले आणि त्याच्या ललाटावर पानासारखी धार असलेल्या तीन बाणांनी प्रहार केला।
Verse 31
स शरैर्भिन्नसर्वाङ्गोगात्रप्रसृतशोणितः ।राक्षसेन्द्रस्समूहस्थःफुल्लाशोकइवाबभौ ।।।।
शरांनी सर्वांग भेदलेला, अंगांतून रक्त वाहणारा तो राक्षसेन्द्र सैन्यामध्ये उभा राहून जणू फुललेल्या अशोकवृक्षासारखा शोभून दिसला।
Verse 32
स रामबाणैरतिविद्धगात्रोनिशाचरेन्द्रःक्षतजार्द्रगात्रः ।जगामखेदं च समाजमध्येक्रोधं च चक्रेसुभृशंतदानीम् ।।।।
रामबाणांनी सर्वांग विद्ध होऊन, जखमांच्या रक्ताने भिजलेला निशाचरांचा राजा रावण सभेमध्येच खिन्न झाला; आणि त्याच क्षणी त्याच्या अंतःकरणात अत्यंत प्रचंड क्रोध उसळला।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the escalation from intimidation to lethal action: Ravana openly vows to kill Rama (and his brother) and weaponizes terror through a cosmic-scale trident, while Rama responds not with panic but with measured escalation—shifting from conventional arrows to a divinely sanctioned śakti when the threat proves extraordinary.
Power without dharma manifests as spectacle and fear (portents, roaring, threats), yet it is not ultimate; righteous agency may require stronger means, but legitimacy is marked by composure, discernment, and alignment with a wider moral order symbolized by divine witnessing and assistance.
Rather than a named city-site, the Sarga emphasizes a cosmic geography of battle—earth, sky, quarters, and ocean—showing the duel’s perceived impact on the whole world, a typical epic technique to signal that the conflict is not merely personal but civilizational and cosmological.