Ayodhya Kanda — Book of Ayodhya (the royal capital and its crisis)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डं रामायणस्य नीतिराजधर्मयोः निर्णायकं परिवर्तनबिन्दुम्। अयोध्यायां रामस्य यौवराज्याभिषेकस्य सार्वजनिकप्रतिज्ञा समारम्भैः सभाभिः शुभलक्षणैः नगरस्य महोत्सवशोभया च आदर्शं राज्यमण्डलं निर्माति; तत्रैव रामस्य क्षमा, दमः, कृतज्ञता, विनयश्च प्रकाश्यन्ते। किन्तु राजधर्मस्य, अन्तःपुरेच्छायाः, वाक्यबन्धनस्य च सङ्घट्टेन स एव अभिषेकः वनवासे परिणमति। मन्थराया उपदेशेन कैकेयी दशरथात् पूर्वदत्तौ वरौ स्मारयति—भरतस्य राज्यं, रामस्य च चतुर्दशवर्षीयो वनवासः। दशरथः शोकमोहाभ्यां नैतिकविकलतां प्राप्य वाक्यपालनाय बाध्यते। रामः पितृवचनं धर्मत एव मन्यमानः निर्विकल्पं वनं गन्तुं प्रतिजानाति; सीता पतिव्रतधर्मं सहचर्यनीतिं च प्रतिपाद्य सह वनं याचते; लक्ष्मणः भ्रातृभक्त्या क्रोधेन दह्यमानः अपि रामस्य अहिंसा-सम्यगाचारनिष्ठया संयम्यते। मध्यभागे जनाक्रोशः, विलापः, अशुभनिमित्तानि च दृश्यन्ते; सुमन्त्ररथेन अयोध्याया निर्गमनं कृत्वा तमसातटे, गङ्गातटे च विश्रामाः, गुहस्य निषादराजस्य सत्कारः, गङ्गातरणे साहाय्यं, भरद्वाजाश्रमस्य उपदेशः, अन्ते चित्रकूटे निवासस्थापनं च भवति—राजभवनात् अरण्यजीवनं प्रति संक्रमणं स्पष्टं भवति। समांतरं अयोध्यायां दशरथस्य पश्चात्तापः, ‘शब्दवेधिन्’ पापस्मरणं, प्रायश्चित्तभावः, ततः देहत्यागश्च। अन्तरराज्ये भयशङ्का वसिष्ठेन व्यवस्थाप्यते; केकयात् भरतः आहूयते। भरतः प्रत्यागत्य कैकेयीं निन्दति, पितृक्रियाः करोति, राज्यं नाङ्गीकरोति; रामस्य न्याय्यराज्यं स्थापयितुं पादुके प्रतीकं कृत्वा त्याग-वैधतयोः गम्भीरचिन्तनं जनयति। एतत्काण्डं वाक्यधर्मस्य, राजसत्तायाः, त्यागस्य, वैधतायाः च मूल्यं दर्शयति—राज्ञः प्रतिज्ञा, पुत्रस्य आज्ञापालनं, पत्नीभक्तिः, भ्रातृनिष्ठा, प्रजाशोकश्च एकत्र संगच्छन्ति। दक्षिणपाठे केषुचित् स्थलेषु यज्ञविधि-विलाप-धर्मचिन्तनविस्ताराः अपि दृश्यन्ते; तथापि सर्वत्र अयोध्याकाण्डं आदिकाव्ये धर्मस्य अधिकारं तथा तस्य मूल्यं राजधर्मे प्रतिपादयति।
Sargas in Ayodhya Kanda
Sarga 1
गुणप्रशंसा–युवराजनिर्णयः (Praise of Rama’s Virtues and the Decision on the Heir-Apparent)
अयोध्याकाण्डस्य प्रथमसर्गे भरतः शत्रुघ्नसहितः मातुलगृहं प्रस्थितः। तत्र स्नेहपूर्णया सत्कारपरया आतिथ्येन तौ निवसतः, वृद्धं पितरं दशरथं स्मरन्तौ मनसा चिन्तयतः। अनन्तरं कथानकं रामस्य धर्ममयगुणसमुच्चयमुपवर्णयति—उपद्रवेऽपि प्रशान्तता, कृतज्ञता, सत्यवचनता, वृद्धब्राह्मणगुरुषु भक्तिः, दया, दमः, विवेकः, तथा शास्त्रार्थयुद्धविद्यासु पारङ्गतता। पृथिवीसदृशी क्षमा, बृहस्पतिसदृशी बुद्धिः, इन्द्रसदृशं पराक्रमश्च इति उपमानैः सर्गः रामं प्रजाहितैषिणं, प्रजाभिरभिनन्दितं, राज्यभारवहनयोग्यं च दर्शयति। एतान् गुणान् निरीक्ष्य, स्वस्य जरा-लक्षणानि च अशुभ-निमित्तानि च अनुभूय, राजा दशरथो मन्त्रिभिः सह मन्त्रयित्वा रामं युवराजं कर्तुं निश्चिनोति। ततः स देशाधिपतीन् नगरश्रेष्ठांश्च सभां समाहूय, देवराज इव देवैः परिवृतः, राज्याभिषेकस्य प्रयोजनं सार्वजनिकं कर्तुं राजसभां प्रवर्तयति।
Sarga 2
यौवराज्य-प्रस्तावः (Proposal for Rāma’s Installation as Heir-Apparent)
राजसभायां दशरथो नृपः समग्रं मन्त्रिपरिषदं समाहूय, मित्रराजान् च गम्भीरया धीरया वाचा संबोधयति। स स्वस्याभिप्रायं लोकहितराजधर्मरूपेण निवेदयन्, पितृपरम्परया सावधानं राज्यं कृत्वा जरया श्रान्तः धर्मभारं च अनुभूय, विश्रान्त्यर्थं ज्येष्ठपुत्रे रामे राज्यभारं निक्षेप्तुमिच्छतीति ब्रूते। रामस्य कुलानुगतगुणान् प्रशंस्य, पुष्यनक्षत्रे शुभे यौवराज्याभिषेककालं प्रस्तावयति; राज्यस्य हिताय सम्मतिं, अन्यदपि मन्त्रं च याचते। ततः सभास्था नृपाः प्रजाश्च हर्षनिनादेन प्रत्यनन्दन्, अन्तःपुरं च प्रमोदध्वनिना प्रतिध्वनितम्। ब्राह्मणाः श्रेष्ठिनश्च नगरजनपदवासिनश्च परस्परं विमृश्यैकमत्यमुपगम्य शीघ्रमभिषेकं प्रार्थयन्ति। ते रामस्य सत्यवचनता, इन्द्रियनिग्रहः, दया, वाक्संयमः, शौर्यकौशलं, प्रजाहितचिन्ता, सार्वभौम्ययोग्यता च विस्तरेण वर्णयन्ति। अन्ते सर्वे मिलित्वा लोकस्य जगतश्च कल्याणाय दशरथं शीघ्रं रामं यौवराज्ये स्थापयितुमभ्यर्थयन्ति।
Sarga 3
यौवराज्याभिषेक-उपकल्पनम् (Preparations for Rama’s Installation as Yuvaraja)
अस्मिन् सर्गे पौरजनाः अञ्जलिपद्म-प्रणामेन दशरथं रामस्य यौवराज्याभिषेकाय प्रेरयन्ति; राजा च प्रियहित-वचोभिः तान् प्रत्यर्चयति। ततः स वसिष्ठं वामदेवं च ब्राह्मणान् समक्षं विधि-व्यवस्थापनाय नियोज्य, चैत्रमासस्य पुण्यत्वं निर्दिश्य—“रामस्य यौवराज्याय सर्वमुपकल्प्यताम्” इति राजाज्ञां घोषयति। वसिष्ठोऽमात्य-युक्तान् आदेशयति—अग्न्यागार-स्थाने सुवर्ण-रत्न-औषधि-शुक्लमाल्य-लाजा-मधु-घृत-वासांसि, रथ-आयुध-चतुरङ्गबल-शुभलक्षण-गज, चामर-ध्वज-छत्र, शातकुम्भ-कुम्भ-शत, हिरण्यशृङ्ग-ऋषभ, व्याघ्रचर्मादीनि समुपस्थापयितव्यानि। नगरद्वारालङ्कारः चन्दनस्रग्भिः धूपैश्च, द्विजभोजन-दान-दक्षिणा-व्यवस्था, स्वस्तिवाचन-निमन्त्रण-आसन-कल्पना, राजमार्ग-सिञ्चन-पताका-बंधन-नाट्य-ताला-आवचर-गणिका-व्यवस्था, देवायतन-चैत्येषु पृथगुपस्थापनं, योधानां सन्नद्ध-प्रवेशश्च—इत्येवं राज्याभिषेकस्य सार्वजनिक-धार्मिक-प्रशासनिक-समन्वयः प्रत्यक्षीभवति। क्रिया-समाप्तौ वसिष्ठ-वामदेवौ “कृतम्” इति राज्ञे निवेदयतः। ततः सुमन्त्रः रामम् आनयति; विविध-देशीय-भूमिपालाः दशरथं देवा इव वासवं उपासते। रामस्य आगमनं रूप-गुण-वर्णनैः विस्तरेण प्रदर्श्यते; दशरथः पुत्रम् आलिङ्ग्य आसनं ददाति, पुष्ययोगे यौवराज्य-प्राप्तिं निवेद्य राजोपदेशं ददाति—इन्द्रियनिग्रहः, कामक्रोध-त्यागः, अमात्य-प्रकृति-रञ्जनम्, कोष्ठागार-आयुधागार-सञ्चयः, मित्र-तोष इत्यादि। अन्ते राममित्राः कौसल्यां सूचयन्ति; सा दूतान् दानैः सत्करोति; रामो राजानं नमस्कृत्य स्वगृहं प्रतियाति, पौराश्च देवपूजां कुर्वन्ति।
Sarga 4
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः — Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
नागरेषु निवृत्तेषु दशरथो मन्त्रिभिः सह पुनर्मन्त्रयित्वा निश्चयं चकार—पुष्ये नक्षत्रे शुभे मुहूर्ते रामस्य युवराजाभिषेकः शीघ्रमेव क्रियतामिति। ततः सुमन्त्रं प्रेषयामास राममानयितुम्; पुनःपुनराह्वानात् रामस्य मनसि किञ्चिदाशङ्का समजायत, राजभवनस्य गाम्भीर्यं च कार्याणां चञ्चलता च सूचिता। एकान्ते पितृस्नेहेन रामं समाश्लिष्य दशरथः स्वकारणं न्यवेदयत्—धर्मार्थकामान् यथावत् समाप्य मम शेषो धर्मः केवलं तवाभिषेक एव। प्रजाः प्रकृतयश्च त्वामेव राजानं काङ्क्षन्तीति स उवाच; अपि च स्वप्नदोषैः, जन्मनक्षत्रस्य सूर्य-मङ्गल-राहुभिः पीडया च, मम प्राणानां भयमिव दृश्यते इति शीघ्रतां न्ययोजयत्—चित्तस्य विकारात् पूर्वं, अनिष्टपर्यायात् पूर्वं चाभिषेकः साध्यः। ततः स रामाय व्रतविधानं निर्दिदेश—उपवासः, दर्भशय्या, सुहृदां जागरणं च; भरतस्य तु देशान्तरस्थितिं अवसरं मन्यमानः, मनुष्यचित्तानां चपलतां पुनः पुनरनुस्मारयामास। रामोऽनुज्ञातः कौसल्यामुपगम्य वार्तां न्यवेदयत्; सा जनार्दनं विष्णुं प्राणायामध्यानपरायणा दृश्यते। तया हृष्टया शुभाशिषः प्रदत्ताः; रामो लक्ष्मणेन सह राज्यलक्ष्मीम् अविभज्य भ्रातृसहकारं दृढीकृत्य, सीतया सह पुनः प्रत्यागच्छत्।
Sarga 5
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
अयोध्याकाण्डे पञ्चमे सर्गे श्रीरामस्य यौवराज्याभिषेकस्य पूर्वकर्मविधानं निरूप्यते। महाराजो दशरथः रामं शीघ्राभिषेकविषये सम्यगुपदिश्य पुरोहितं वसिष्ठं समाहूय, मन्त्रसहितेन उपवासेन समृद्धि-धर्मसिद्ध्यर्थं सीतया सह रामस्य व्रतग्रहणं कारयितुं नियुङ्क्ते। वसिष्ठो ब्राह्मणोचितेन रथेन रामनिवेशनं गत्वा सत्कारं प्राप्य, राज्ञः स्नेहपूर्णं निश्चयं प्रातःकाले अभिषेकं कर्तुमिति निवेदयति, नहुषेण ययातेः अभिषेक इव इति दृष्टान्तं दत्त्वा। रामः विनयेन आज्ञां गृह्णाति; वसिष्ठः विधिवत् उपवासं प्रवर्त्य निवर्तते। ततः अयोध्यायां मार्गाः प्रक्षाल्यन्ते, पताकाः समुच्छ्रिताः, राजमार्गाः जनसमूहैः परिपूर्णाः; जननिनादः सागरघोष इव उपमीयते। वसिष्ठः तैः जनैः मध्ये गत्वा राजभवनं प्राप्य दशरथं मिलित्वा कार्यसिद्धिं निवेदयति; सभासदः श्रद्धया उत्तिष्ठन्ति। गुरुणा अनुमतः राजा सभां विसृज्य अन्तःपुरं प्रविशति, रात्रेः अभिषेकपूर्वतया तीव्रतां चन्द्रस्य तारकासु इव दीप्त्या उपमाभिः सूचयन्।
Sarga 6
रामाभिषेकपूर्वसज्जा — Preparations for Rama’s Coronation
अस्मिन् षष्ठे सर्गे द्विविधं चित्रं दृश्यते—रामस्यान्तःशौचाचारः तथा अयोध्यायाः सार्वजनिकः समुत्साहः। वसिष्ठे निवृत्ते रामः स्नात्वा नारायणं समुपगम्य विधिवदाज्यहोमं चकार। ततः शिष्टं हविः प्राश्य मौनं समास्थाय विष्णोः पुण्यायतने कुशशय्यायां सीतया सह शुभध्यानपरः शयितवान्। रात्रेः अन्त्ययामे समुत्थाय स्वगृहस्य सर्वालङ्कारं आज्ञापयामास। प्रातःकाले नित्यकर्माणि कृत्वा ब्राह्मणानां शुद्धिमन्त्रपाठं शुश्राव; ‘पुण्याह’घोषाः शङ्खदुन्दुभिनादैः सह नगरे प्रतिध्वनिताः। अथ कथा नगरव्यापिनी भवति। प्रभाते जनाः देवालयेषु चतुष्पथेṣu वीथिषु प्रासादेषु पण्यक्षेत्रेषु गृहेषु सभासु च ध्वजपताकाः समारोप्य सर्वत्र अलङ्कारं चक्रुः। नटगायकाः शब्दं प्राणयन्; वृद्धबालाः सर्वेऽपि युवराजाभिषेककथां परस्परं प्रावदन्। राजमार्गाः पुष्पैः कीर्णाः धूपगन्धैश्च सुवासिताः; रात्रौ प्रकाशाय दीपवृक्षाः विन्यस्ताः। ग्राम्यजनाः सर्वतो दिशः समागत्य अयोध्यां समुद्रनिनादवत् पूरयामासुः; चत्वरेषु सभासु च समवेताः दशरथस्य निर्णयं प्रशशंसुः—शीलिनं श्रुतसम्पन्नं विनीतं रामं रक्षकराजत्वे स्थापयितुमिति।
Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकाण्डे सप्तमे सर्गे जनोत्सवात् गूढमन्त्रणां प्रति कथानकस्य प्रवर्तकः परिवर्तनः प्रदर्श्यते। कैकेय्याः चिरपरिचारिका मन्थरा चन्द्रप्रभया दीप्तं प्रासादं समारुह्य अयोध्यां निरीक्षते—मार्गाः सिक्ताः, पुष्पैः कीर्णाः, ध्वजैः समलङ्कृताः; देवालयेषु वेदघोषः, वाद्यनिनादश्च; जनाः प्रमुदिताः। सा समीपस्थां धात्रीं पृच्छति—किमर्थं नगरं हृष्टम् इति। धात्री हर्षविह्वला निवेदयति यत् श्वः पुष्यनक्षत्रे नृपः दशरथः निर्दोषं रामं युवराजत्वे अभिषेक्ष्यति। एतदाकर्ण्य मन्थरा क्रोधसमाविष्टा कैलाससदृशात् प्रासादात् अवतीर्य कैकेयीं शय्यास्थां समुपगच्छति। सा वाक्प्रपञ्चेन भयप्रदर्शनेन च—अनिष्टसन्निकर्षं, लक्ष्म्याः चञ्चलतां, राजनीतेः कपटतां च आरोपयन्ती—रामाभिषेकं कैकेय्याः भरतस्य च विनाशरूपं कर्तुं प्रयत्नं करोति। कैकेयी प्रथमं चिन्तां दर्शयति, अनन्तरं तु रामाभिषेकवार्तां श्रुत्वा हर्षं प्रकटयति, शुभवार्तायै मन्थरायै भूषणं ददाति—रामे भरते च वैरभावाभावं सूचयन्ती। अस्य सर्गस्य बोधः—वाक् एव राजकीयायाः शक्तेः साधनम्; सार्वजनिकाः धर्मकर्मसमारम्भाः अपि गूढभयकथाभिः निजीप्रेरणया च विपर्यस्यन्ते।
Sarga 8
मन्थराकैकेयीसंवादः — Mantharā’s Counsel to Kaikeyī (Ayodhyā’s Succession Alarm)
अयोध्याकाण्डेऽस्मिन् अष्टमे सर्गे मन्थरा कैकेयीं प्रति दृढयुक्त्या राघवस्य युवराज्याभिषेकं कैकेय्याः भरतस्य च महद्भयहेतुमिव निरूपयति। सा दत्तं भूषणं भूमौ निक्षिप्य राजसभायाः सौहार्द-परम्परां भित्त्वा प्रशमनं निरस्य, नीत्युपदेशस्य आरम्भं करोति। कैकेय्याः हर्षं ‘शोकसागर’ इति रूपकेण पुनःपुनः परिवर्त्य, उत्सवमपि भाविनाशस्य लक्षणमिव दर्शयति। सा राजकीयां सिद्धान्तकथां स्थापयति—राज्याधिकारः रामे एव स्थिरो भविष्यति, ततः तस्य पुत्रे; भरतः तु पराङ्मुखीकृतो भविष्यति, द्वयोः सह राज्यविभागः च व्यवस्थया न शक्य इति। ततः कौसल्यायाः दास्यं कैकेय्याः, भरतस्य वञ्चना, निर्वासनं वा विनाशो वा इति भीषणान् परिणामान् प्रकल्प्य, पक्षबलं च निर्दिशति—लक्ष्मणः रामपक्षे, शत्रुघ्नः भरतपक्षे; सन्निकर्षः एव रक्षणं, विरोधः च विपत्तिमिति। कैकेयी तु आरम्भे रामस्य गुणान्—धर्मज्ञत्वं, दमं, कृतज्ञतां, सत्यवादित्वं—प्रशंसन्ती मन्थराभयवचनं न गृह्णाति। तदा मन्थरा पुनरपि तीक्ष्णतरैः अपमान-पूर्वकविपत्तिवाक्यैः चेतयति। एवं सर्गः भावनायाः नीतौ रूपान्तरणस्य दृष्टान्तं दत्त्वा, वरद्वययाचनायाः तथा अभिषेक-योजनाविपर्ययस्य भूमिं सज्जीकरोति।
Sarga 9
मन्थराप्रेरणा—वरद्वय-स्मरणं च (Manthara’s Provocation and the Recalling of Two Boons)
अयोध्याकाण्डे नवमे सर्गे मन्थरायाः कुटिलप्रेरणया कैकेयी पूर्वं शङ्कामात्रे स्थितापि शनैः क्रोधं निश्चयं च प्राप्य तत्क्षणमेव रामं वनं प्रेषयितुं भरतं च युवराजं कर्तुं मनसि निश्चितवती। सा मन्थरावचनैः प्रेरिता राज्ञः प्रति कठोरभावं धारयति, रामस्य राज्याभिषेकं विघ्नयितुं च प्रवृत्ता। ततः मन्थरा पूर्ववृत्तान्तं कार्यसाधनायोपनयति—दैवासुरयुद्धे इन्द्रसहायं दशरथं कैकेय्या द्विवारं रक्षितं, तेन तुष्टेन राज्ञा तस्यै द्वौ वरौ दत्तौ, यौ तदा स्थगितौ। मन्थरा तान् वरद्वयं स्मारयित्वा उपायं विधिवत् दर्शयति—कैकेयी क्रोधागारं प्रविश्य भूषणानि त्यक्त्वा भूमौ शयीत, नृपं न पश्येत् न च भाषेत, ततः वरद्वयं याचेत—(१) भरतस्याभिषेकः, (२) रामस्य चतुर्दशवर्षवनवासः। अत्र कैकेयी मन्थरां प्रति स्तुतिं बहुविधां करोति, तस्याः रूपवर्णनं माया-प्रयोगस्योपमा च दृश्यते। एवं वाक्प्रभावेन अनर्थोऽपि अर्थरूप इव प्रकाश्यते; स्मृतिः प्रतिज्ञा च, क्रोधप्रदर्शनं राजवचनबन्धश्च—एतेन राजसभायां प्रभावयन्त्रणं सर्गे स्पष्टं निरूप्यते।
Sarga 10
क्रोधागारप्रवेशः — Entry into the Chamber of Wrath (Kaikeyī’s Protest)
अयोध्याकाण्डे दशमे सर्गे रामाभिषेकस्य समीपवर्तिनि महोत्सवे मनोवैधुर्यं च राजगृहस्य विधिविच्छेदश्च प्रकटो भवति। मन्थरायाः कुटिलप्रेरणया कैकेयी दुष्टनिश्चयं कृत्वा भूषणमाल्यादीनि त्यक्त्वा क्रोधागारं प्रविश्य भूमौ शयाना तिष्ठति। सा किन्नरीव, छिन्नलतेव, पतिताप्सर इव चोपमाभिः वर्ण्यते—करुणारसयुक्ता, धर्मविरुद्धभावसूचिका च। दशरथोऽभिषेकाज्ञां दत्त्वा तस्य लोकप्रसिद्धिं श्रुत्वा कैकेय्याः सुसज्जितं अन्तःपुरं प्रविशति। तत्र पक्षिगीतवाद्यनिनादैः, उपवनैः, दन्तिहेमरजतासनादिभिः, नानाभोज्योपहारैश्च विस्तरेण राजभवनशोभा निरूप्यते; किन्तु शय्यायां देवी न दृश्यते। द्वारपालः कथयति—सा क्रोधागारं गतैव इति। राजा स्नेहसान्त्वनाभिलाषी शनैः शनैः विषादमापद्यते; क्रोधागारे तां विरूपशयनस्थितां दृष्ट्वा स्पृशति, आलिङ्गति, पृच्छति च—किं शप्तासि, किं परिभूता, किम् अभयमिच्छसि इति। वैद्योपस्थापनं, दण्डपुरस्कारौ, राज्याधिकारप्रदानं च सर्वं प्रतिजानन् तस्या भयशमनं याचते। अथ कैकेयी तस्य वश्यतां ज्ञात्वा अप्रियम् अभ्यर्थनं वक्तुं सज्जा भवति, हर्षोत्सवं धर्मसंकटं कर्तुं दबावं च वर्धयितुम् आरभते।
Sarga 11
कैकेयीवरप्रार्थना — Kaikeyi Demands the Two Boons
अयोध्याकाण्डे एकादशे सर्गे कैकेयी दशरथं कामवशं दृष्ट्वा वाक्यक्रमेण दृढप्रतिज्ञां कारयति। स राजा पुनःपुनः रामस्य जीवितं मूल्यं चोपन्यस्य शपथं कृत्वा—“यत् त्वं वाञ्छसि तत् अवश्यं भविष्यति” इति—तस्याः कामं पूरयितुं प्रतिजानाति। ततः कैकेयी प्रतिज्ञायाः गौरवं वर्धयन्ती सूर्यचन्द्रदिशो ग्रहान् गन्धर्वान् राक्षसान् गृहदेवताः सर्वभूतानि च साक्षिणः कृत्वा, गूढं वचनं प्रायः सार्वजनिकं धर्मसंविदं करोति। सा पूर्वं दैवासुरयुद्धे राजानं रक्षितवती, तस्मात् तेन दत्तौ “निक्षेपवत्” स्थितौ वरौ स्मारयति, अद्य तौ यथाधिकारं याचते। तयोः वरयोः स्पष्टौ विधिनिर्देशौ—(१) रामाभिषेकाय सिद्धैरेव द्रव्यैर्भरतस्याभिषेकः क्रियताम्; (२) रामो दण्डकारण्यं चतुर्दशवर्षाणि वनवासं गच्छतु, वल्कलाजिनधारी जटिलः तपस्विवत् वसतु। एतत् दशरथस्य सत्यपालनं कुलरक्षणं च परीक्षेति सा स्थापयति; राजा तु स्ववाक्यजालेन बद्ध इव स्वयंकृतपाशे पतितः दृश्यते।
Sarga 12
द्वादशः सर्गः — Kaikeyi’s Boons and Dasaratha’s Moral Collapse (Ayodhya Kanda 12)
अस्मिन् सर्गे कैकेय्याः घोरवचनानि श्रुत्वा—रामस्य वनवासं भरतस्याभिषेकं च याचमानायाः—दशरथस्य मनो-धर्मयोः सहसा भङ्गः प्रदर्श्यते। स स्वप्नभ्रम इव, शोकक्रोधयोर्मध्ये चञ्चलः, मृगः व्याघ्रीसमक्षम् इव, मन्त्रबद्ध इव च सर्पः, इत्यादि दृष्टान्तैः वर्ण्यते। रामस्य सत्यव्रतं दानशीलता मृदुभाषिता गुरुशुश्रूषा च स्मारयन्, इक्ष्वाकुवंशस्य धर्ममर्यादायाः विरुद्धं तद् वरदान-प्रार्थनं मन्यते। कैकेयी तु राजधर्मन्यायं स्थापयति—एकदा दत्तौ वरौ अवश्यं कार्यौ; अन्यथा नृपस्य कीर्तिः धर्मप्रतिष्ठा च नश्येत्। व्रतपालकानां नृपाणां दृष्टान्तैः सा तं बाधते, आत्महिंसाभयेन च दारुणतया प्रेरयति। ततः दशरथः लोकनिन्दां राज्यवैधताभङ्गं च चिन्तयन्, कौसल्यासुमित्रयोः सीतायाश्च विनाशदुःखं वर्णयति; अन्ते कैकेय्याः पादयोः पतित्वा दीनतया याचते। सर्गान्ते स शोकवेगेन देहतोऽपि पतति—विचारात् अनिवार्यदुःखप्रवृत्तेः संक्रमणं सूचयन्।
Sarga 13
अयोध्याकाण्डे त्रयोदशः सर्गः | Kaikeyi Presses the Boons; Dasaratha’s Lament and Collapse
अयोध्याकाण्डस्य त्रयोदशे सर्गे सभामध्ये जातः सङ्कटः अन्तःपुरेऽपि तीव्रतरो भवति। दाशरथः शोकविह्वलः भूमौ निपतितः, अपमानासहः, पुण्यक्षयात् स्वर्गात् पतित इव ययातिराजसदृशः निरूप्यते—एषा उपमा तस्य धर्ममानसिकपतनं सूचयति। कैकेयी तु स्वलक्ष्यं साधयित्वा भयमिव दर्शयन्ती, अन्तःस्थैर्येण पुनः पुनः वरद्वयं स्मारयति। दाशरथः क्रोधशोकसमाकुलः रामगुणान्—रूपं बलं विद्या आत्मसंयमं क्षमा च—प्रशंसन् पृच्छति, कथं सुखार्हः स रामो दण्डकारण्ये निर्वास्यते इति। कैकेय्याः संकल्पं क्रूरं निन्दति, अपकीर्तिं च पूर्वमेव पश्यति। कालोऽपि कथायाः साधनं भवति—सूर्यास्ते रात्रिरागता, किन्तु शोकाकुलस्य नृपस्य सा घोरतमा; स रात्रिं याचते मा प्रभातं आनय, अथवा शीघ्रं गच्छ, यथा कैकेयीं न पश्येयम् इति। अनन्तरं स कराभ्यां प्रणम्य कैकेयीं प्रसादयितुं प्रयतते—“त्वया दत्तं राज्यं रामः प्राप्नुयात्; तव कीर्तिर्भविष्यति” इति। सा तु न चलति। पुनः पुनः आघातशोकाभिभूतः दाशरथः मूर्च्छितो भूमौ पतति; तस्य दीर्घनिःश्वासैः सा भयानका रात्रिः व्यतीता। स्तुतिपाठकैः प्रातःप्रबोधनं यत् राज्ञां रूढं, तदपि स निरुणद्धि—राजधर्मव्यवस्थायाः शिथिलीभावं सूचयन्।
Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्डस्य चतुर्दशे सर्गे राज्याभिषेकविघ्नः कैकेय्या दाशरथेन सह धर्मबद्धप्रतिज्ञारूपेण संवादेन तीव्रतरो भवति। मूर्च्छितं शोकाकुलं च नृपतिं दृष्ट्वा सा वरदानप्रतिज्ञां स्मारयति; यदि स न निर्वर्तयेत् तर्हि आत्मविनाशं करिष्यामीति भीषणं प्रतिजानाति। दाशरथोऽपि इन्द्रस्य सत्यपाशेन बद्धो बलिरिव प्रतिज्ञाबन्धेन शोकबलेन च पीडितः, देहमानसयोः स्थैर्यं न लभते। स नृपो रोषेण कैकेयीं प्रतिषेधति, स्वस्य अन्त्यकर्माणि च मनसि चिन्तयन् तां तथा तस्याः पुत्रं चेतयति—यदि रामाभिषेकं विघ्नयेतां तर्हि मम सलिलक्रियां मा कुरुतामिति। तस्मिन्नन्तरे प्रभातः समुपस्थितः; अभिषेकस्य विधिव्यवस्था प्रवर्तते—वसिष्ठो गुरुः सर्वैः मङ्गलद्रव्यैः सह अन्तःपुरं प्रविशति, अयोध्यापुरी च प्रक्षालितमार्गा पुष्पमालाभिरलङ्कृता चन्दनधूपसुगन्धिता च शोभते। सुमन्त्रः तु अन्तःपुरगतं रहस्यं न जानन् प्रातःप्रबोधवाक्यैः नृपतिं स्तौति; तेन दाशरथस्य शोकः पुनरुदेति। ततः कैकेयी सुमन्त्रं रामं आह्वयितुं प्रेषयति, नृपं तु हर्षोत्कण्ठया निद्राक्लान्तमिव दर्शयित्वा, रामस्य समक्षं वरदानवचनस्य प्रत्यक्षसंघर्षं प्रति कथां नयति।
Sarga 15
अभिषेकसज्जा तथा सुमन्त्रस्य प्रेषणम् (Coronation Preparations and Sumantra’s Commission)
अयोध्याकाण्डे पञ्चदशे सर्गे श्रीरामस्य युवराजाभिषेकाय सर्वतोऽभिषेकमण्डपस्य नगरस्य च सामग्री-सम्पन्नता वर्ण्यते। वेदविदो ब्राह्मणाः पुरोहिताश्च जागरणं कृत्वा मण्डपे समवेताः; मन्त्रिणो बलमुख्याः श्रेणिपतयश्च हृष्टाः समागच्छन्ति। पुष्यनक्षत्रे कर्कटलग्ने, रामजन्मनक्षत्रानुगुणे शुभे मुहूर्ते अभिषेककालः निश्चितः। गङ्गायमुनासङ्गमात् तथा नद्यः सरांसि कूपाः समुद्राश्च समाहृताः पवित्राः सलिलाः; सुवर्णरजतपात्राणि पद्मालङ्कृतानि; मधु दधि घृतं क्षीरं दर्भाः पुष्पाणि च; चामरं शशिसदृशं श्वेतच्छत्रं, पाण्डुरो वृषभः अश्वश्च, आरूढ्ययोग्यो महागजश्च सज्जीकृताः। अष्टौ भूषिताः कन्यकाः, वादकाः स्तुतिपाठकाश्च समुपस्थिताः। तथापि सूर्योदयात् परं समागताः महाजनाः दशरथं न पश्यन्ति। सुमन्त्रः अन्तःपुरं प्रविश्य वंशं प्रशंसन् देवतान् जयार्थं समाह्वयन् राजानं प्रबोधयितुं दर्शनोपक्रमं च कर्तुं प्रार्थयते। जाग्रतः सन्तप्तो दशरथः कैकेय्याः आज्ञा—रामं आनयेत्—किमर्थं न कृतमिति पृच्छति, पुनरेव सुमन्त्रं रामानयनाय नियुङ्क्ते। सुमन्त्रः पताकाभिरलङ्कृताभिः राजमार्गैः प्रयाति, नागरिकानां अभिषेककथाः शृणोति, रत्नमयविस्तरेण वर्णितं रामभवनं प्राप्नोति। तत्र नगरजनैः ग्राम्यैश्च उपहारभारैः समाकीर्णे प्रासादे सः प्रविश्य अन्ते रामस्य निजान्तःकक्षं प्रविशति।
Sarga 16
सुमन्त्रदर्शनम् तथा रामस्य राजदर्शनाय प्रस्थानम् (Sumantra Meets Rama; Rama Departs to See the King)
अस्मिन् सर्गे सुमन्त्रः जनाकीर्णम् अन्तःपुरद्वारं समतीत्य प्रविविक्तां कक्ष्याम् उपयाति। तत्र युवभिः शस्त्रधरैः प्रास-कार्मुकपाणिभिः अप्रमादिभिः रक्षितः अन्तःपुरपरिसरः, तथा द्वारि स्थिताः काषायिणो वृद्धाः स्त्र्यध्यक्षाश्च वर्ण्यन्ते। सुमन्त्रः विनयेन स्वागमनं निवेदयति; ते च रामं शीघ्रं सूचयन्ति। ततः सुमन्त्रः रामं ददर्श—सौवर्णपर्यङ्के उपविष्टं, परार्ध्यचन्दनेन अनुलिप्तं, वैश्रवणसदृशं तेजसा दीप्तं; सीता च वाळव्यजनहस्ता पार्श्वे स्थित्वा तं ‘चित्रया शशिनम्’ इव शोभयति। सुमन्त्रः प्रणम्य दाशरथस्य संदेशं निवेदयति—कैकेय्या सह राजा रामं द्रष्टुमिच्छति, मा चिरम्। रामः प्रसन्नः अभिषेकसम्बद्धां मन्त्रणां मनसि संभावयन् सीतां प्रति कथयति; सीता मङ्गलाशंसनैः दिशः देवताभिः रक्षणं प्रार्थयति, दीक्षाव्रतलक्षणान् अजिनं कुरङ्गशृङ्गं च स्मारयति। अनन्तरं रामः सुमन्त्रेण सह निष्क्रामति; द्वारि प्रह्वाञ्जलिपुटं लक्ष्मणं दृष्ट्वा तेन सह प्रस्थितः। रथप्रस्थानं नगरोत्सववत् अभवत्—वादित्रस्तुतिशब्दाः, जनौघहलहलारवः, पुष्पवर्षणं, नागरिकानां प्रशंसावाक्यानि, अश्वनागरथसंकुलो महापथः, रथस्य मेघनादसमो घोषः, मणिहेमविभूषा च। एवं सर्गः राज्याभिषेकाशा-उत्साहस्य सार्वजनिकप्रतिध्वनिं रामस्य शीलप्रभावं च प्रतिष्ठापयति।
Sarga 17
रामस्य राजमार्गगमनम् (Rama’s Progress along the Royal Highway)
अयोध्याकाण्डे सप्तदशे सर्गे रामः रथेन राजमार्गेण प्रयाति। सहचरैः सह हृष्टैः जनैः परितः समागतेषु नगरं राजपथश्च महता मङ्गलालङ्कारैः शोभितौ—ध्वजपताकाभिः, धूपागुरुगन्धैः, चन्दनराशिभिः, सुगन्धद्रव्यैः, कौशेयवस्त्रैः, मुक्तामणिस्फटिकोपकरणैः, पुष्पैः, नैवेद्यैश्च—देवमार्ग इव पवित्रः कृतः। नागरिकाः रामं सिंहासने स्थितं सार्वजनिकं गच्छन्तं दृष्ट्वा तृप्तिं परमां मन्यन्ते; तस्य दर्शनमेव देहधर्मानपि अतिशययति इति ते वदन्ति, राज्यं च धर्म-सौन्दर्य-आदर्शरूपेण स्तुवन्ति। रामः आशीर्वादान् स्तुतिं च शृण्वन्नपि धीरः शान्तश्च, अन्तर्मुखेन वैराग्येण स्थितः, यथार्हं जनान् सत्कृत्य अग्रे प्रयाति। तस्य धर्मः करुणा च जनानां चित्तदृशौ आकर्षतः; न कश्चित् तस्मात् नेत्रं मनो वा निवर्तयितुं शक्नोति। सर्ववर्णेषु सर्ववयःसु च समदया तस्य प्रकाशते। स च प्रदक्षिणाचारं पालयन्—तीर्थसन्धीन् देवालयमार्गान् स्मारकाणि चैत्यानि च दक्षिणतः कृत्वा—राजनिवेशं प्राप्नोति, यस्य प्रासादशिखराणि मेघैः कैलासशृङ्गैः श्वेतविमानैश्च उपमीयन्ते। रक्षितान् प्राङ्गणान् अतिक्रम्य अनुचरान् विसृज्य पितुः समीपस्थेषु अन्तःपुरेषु प्रविशति; बहिर्जनसमूहः पुनर्दर्शनं प्रतीक्षमाणः समुद्र इव चन्द्र उदयम् अपेक्षते।
Sarga 18
अष्टादशः सर्गः — Kaikeyī Discloses the Boons: Exile to Daṇḍaka and Bharata’s Consecration
रामोऽन्तःपुरं प्रविश्य शुभशय्यायां शयानं दीनं पाण्डुरं च दशरथं कैकेय्या सहोपविष्टं ददर्श। स पितरं प्रथमं प्रणम्य ततः कैकेयीं प्रणम्य च, राजानं अश्रुपूर्णनेत्रं गुरुभिः श्वासैः पीडितं केवलं “राम” इत्युच्चारयन्तं, तं प्रति न दृष्टिं न वाचं समर्थं चापश्यत्। रामः सुव्यवस्थितया परीक्षया पप्रच्छ—किं मया अजानता कश्चिदपराधः कृतः, किं शरीरमानसयोः काचिद्व्यथा, किं भरतशत्रुघ्नयोः वा रानीनां वा काचिदापद्, अथवा कैकेय्या कठोरं किमपि उक्तं येन राज्ञो मनः क्षोभितम् इति। तदा कैकेयी तस्य मौनं प्रियपुत्राय अप्रियसत्यवचनभयमिति व्याख्याय, पूर्वं दत्तौ द्वौ वरौ सत्यतया पूरयितुं रामं नियोजयामास। रामः पितृगुरोः हितैषिणश्च आज्ञां सर्वथा शिरसा वहामीति दृढं प्रतिजज्ञे—आज्ञापितोऽहं वह्निं प्रविशेयम्, विषं पिबेयम्, सलिलेषु निमज्जेयम् इति; ततः राज्ञः अभिप्रेतामाज्ञां श्रोतुमिच्छामि इत्यवदत्। अथ कैकेयी वरद्वयमब्रवीत्—भरतस्य राज्याभिषेकः, रामस्य च चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वनवासः, नियततपस्विरूपेण जटाधरस्याजिनवाससः। सर्गान्ते कैकेय्याः कठोरवचनेष्वपि रामस्य धैर्यं स्थैर्यं च प्रकाशते, दशरथस्य तु पुत्रविपत्त्या तीव्रशोकः। एवं सत्यप्रतिज्ञाधर्मराज्याधिकारविषये अयोध्याकाण्डस्य धर्मसंकटं स्फुटीभवति।
Sarga 19
एकोनविंशः सर्गः (Sarga 19): Rāma’s Unshaken Acceptance of Exile and Kaikeyī’s Urgency
अस्मिन् सर्गे अन्तःपुरे रामः कैकेय्याः वचनं—मृत्युसमं—श्रुत्वापि निर्विकारः तिष्ठति। स दशरथस्य मौनस्य कारणं पृच्छति, ततः पितुः सत्यप्रतिज्ञां रक्षितुं वल्कलधारणं जटाधारणं च कृत्वा वनवासं गन्तुम् अङ्गीकरोति। पितृवचनपालनमेव परमो धर्म इति स प्रतिपादयन् धनराज्यादिषु अनासक्तिं दर्शयति, धर्मनिष्ठैर्मुनिभिः समं स्वात्मानं मन्यते। तत्क्षणमेव कार्यव्यवस्था प्रवर्तते—दूताः भरतं मातुलगृहात् आनयितुं नियुज्यन्ते। कैकेयी रामस्य निर्गमनं निश्चित्य शीघ्रं प्रेरयति; रामं यावत् न निर्गच्छति तावत् दशरथो न स्नास्यति न भोक्ष्यते इति उपवासं शस्त्रवत् प्रयुङ्क्ते। शोकाकुलो दशरथः पतति; रामः तमुत्थाप्य पितरं कैकेयीं च प्रदक्षिणीकृत्य निष्क्रामति। कथनं रामस्य अचलधैर्यं प्रकाशयति—चन्द्र इव तेजसा अविकृतः। स मित्रेभ्यः अशुभवार्तां निगूह्य राजचिह्नानि—छत्रचामररथादीनि—त्यजति, इन्द्रियाणि संयम्य मातुः भवनं प्रविश्य विपर्ययं निवेदयितुं गच्छति; लक्ष्मणः अश्रुपूर्णक्रोधेन अनुगच्छति।
Sarga 20
अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः — Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile
अस्मिन् विंशे सर्गे रामस्य सार्वजनिकमार्गात् अन्तःपुरस्य गुह्यप्रदेशं प्रति गमनं निरूप्यते। रामः कृताञ्जलिः प्रस्थिते, अन्तःपुरे स्त्रीणां हाहाकारो जायते; राजानं दोषयन्त्यः क्रोशन्ति। तासां रुदितं श्रुत्वा शोकसन्तप्तो दशरथोऽपि अन्तर्मुखः पतति। रामः तु संयतः, मनसा भारितोऽपि, लक्ष्मणेन सह बहूनि प्राङ्गणानि अतिक्रम्य गच्छति—जयशब्दैः अभिनन्द्यते, राज्ञा सत्कृतान् वृद्धान् वेदविदो ब्राह्मणान् पश्यति, स्त्री-वृद्ध-बालैः सह जागरूकैर्द्वारपालैः रक्षितानि द्वाराणि च अतिक्रामति। स्त्रियः शीघ्रं कौसल्यायै तस्य आगमनं निवेदयन्ति। प्रातःकाले कौसल्या शुक्लवस्त्रधारिणी व्रतपरायणा हवन-तर्पणादिभिः पुत्रहितं प्रार्थयन्ती दृश्यते। दधि-अक्षत-घृत-मधुरान्न-हविःस्रग्-पायस-कृसर-समिधः पूर्णकुम्भादीनि द्रव्याणि निर्दिश्य गृह्यधर्मस्य पवित्रं वातावरणं स्थाप्यते। ततः माता-पुत्रयोः आलिङ्गनं, आशीर्वादश्च; कौसल्या शीघ्राभिषेकस्य आशां बिभर्ति। रामः विनयेन सत्येन च विपर्ययं निवेदयति—भरतस्य युवराज्याभिषेकः, स्वस्य तु चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वनवासः, फलमूलाशनं तपोवृत्तिश्च। एतत् श्रुत्वा कौसल्या विदीर्णहृदया मूर्च्छिता, दीर्घं विलपति—सपत्नीजनैः अवमानभयेन, पुत्रवियोगे जीवितनिराशया, स्वव्रतानां निष्फलतां मन्यमाना। रामः तां समुत्थाप्य सान्त्वयति; एवं सर्गे यज्ञाशा च धर्मविपत्तिश्च परस्परं संघर्षतः प्रकाशेते।
Sarga 21
अयोध्याकाण्डे एकविंशः सर्गः — Lakṣmaṇa’s militant counsel and Rāma’s dharma-based persuasion of Kausalyā
अयोध्याकाण्डस्य एकविंशतितमे सर्गे रामस्य वनवासं प्रति लक्ष्मणस्य क्रोधः, कौसल्यायाः विलापः, रामस्य धर्मनिष्ठा च वर्णिता अस्ति। माता कौसल्यायाः दुःखं दृष्ट्वा लक्ष्मणः क्रुद्धः भवति। सः रामं बलपूर्वकं राज्यं ग्रहीतुं, कैकेयीवशं गतं दशरथं निग्रहीतुं वा हन्तुं च उग्रं परामर्शं ददाति। कौसल्या अपि रामं वनगमनात् वारयति, मातृसेवा एव परमो धर्मः इति वदति। किन्तु धर्मज्ञः रामः पितुराज्ञां उल्लङ्घयितुं न इच्छति। सः लक्ष्मणं शान्तं करोति तथा च कण्डुः, सगरपुत्राः, परशुरामः च इत्येतेषां पूर्वजानां उदाहरणं दत्त्वा पितृवाक्यपरिपालनस्य महत्त्वं प्रतिपादयति। रामः स्पष्टयति यत् सत्यं धर्मे प्रतिष्ठितम् अस्ति। अन्ते सः वनवासाय मातुः कौसल्यायाः अनुमतिं आशीर्वादं (स्वस्त्ययनं) च याचते, प्रतिजानीते च यत् सः वनवासं समाप्य ययातिः इव पुनः प्रत्यागमिष्यति।
Sarga 22
अभिषेक-निवृत्ति-उपदेशः (Withdrawal of the Coronation: Rama’s Counsel to Lakshmana)
अस्यां द्वाविंशतितमे सर्गे राज्याभिषेकविघ्नेन क्रुद्धं लक्ष्मणं प्रति श्रीरामः शान्तचित्तः समुपगम्य तस्य रोषं निवारयति। फणिन इव फूत्कारयन्तं, क्रोधविस्तीर्णनेत्रं भ्रातरं दृष्ट्वा स धैर्यमुपदिश्य शीघ्रं कार्यव्यवस्थां च निर्दिशति—अभिषेकसामग्रीं विनिवर्तय, न च किञ्चिद् विघ्नं जनय; अन्यथा सत्यभङ्गभयेन दाशरथेर् मनोव्यथा भूयसी भविष्यति इति। कैकेय्याः कठोरवचनं दृढनिश्चयं च दैवकृतान्तप्रेरितं मन्यते; अतः दोषारोपं प्रतिकारं च निरस्यति। दैवस्य बलात् मुनयोऽपि कम्पन्ते इति स्मारयन्, क्षान्तिं कुलस्य अहिंसां च लोकव्यवस्थां च रक्षितुमाह। अभिषेककलशादीनि राजकीयानि द्रव्याणि तपोवनयात्रायाः साधनत्वेन परिवर्तयन्, धर्मानुगुणं वनवासं राज्यादपि अधिकशोभनं भवतीति प्रतिपादयति। एवं सर्गः राजधर्मात् तपोधर्मं प्रति संक्रमणं दर्शयन्, गृहशान्तिं जनशान्तिं च अविच्छिन्नां स्थापयति।
Sarga 23
लक्ष्मणक्रोधः—दैवपुरुषकारविवादः (Lakshmana’s Wrath and the Debate on Destiny vs Human Effort)
अयोध्याकाण्डे त्रयोविंशे सर्गे रामलक्ष्मणयोः मध्ये धर्मनिष्ठोऽयं तीक्ष्णो विवादः प्रवर्तते। रामे वदति लक्ष्मणस्य मनसि शोकहर्षयोः परस्परं सञ्चारः, ततः स बहिरङ्गे क्रोधं प्रकटयति—सर्प इव फूत्कारं कुर्वन्, सिंह इव तेजस्वी मुखं धारयन्। रामादन्यस्याभिषेकं न युक्तं मन्यते, राज्यविपर्ययं च लोकविरुद्धं, कुलधर्मविरुद्धं च निरूपयति। स दैववादं तीव्रतया निराकरोति—“दैवं निर्बलं, पुरुषकारः समर्थः” इति; शौर्येण प्रयत्नेन च भाग्यं प्रत्यावर्तयितुं शक्यमिति पुनः पुनः प्रतिजानाति। रामाभिषेकविघ्नं कर्तुं यः कश्चिदुत्थास्यति, तं सर्वथा निवारयिष्यामीति वदन् लोकपालान् त्रैलोक्यं चापि प्रतिरोधेऽसमर्थं मन्यते। आयुधानां वर्णनं, रणफलानां च प्रतिज्ञा, प्रतिहिंसाया भयङ्करं भाषणं च तस्य वाक्ये वर्धते; अन्ते च सर्वात्मना दास्यं निवेदयति—“शत्रुं निर्दिश, आज्ञापय” इति। ततः रामः स्नेहेन तं समाश्वासयति, अश्रूणि प्रमृज्य, पितुर्वचनपालनमेव सत्पथ इति पुनः प्रतिष्ठापयति। एवं प्रसङ्गः आज्ञापालनं, संयमं, धर्मैकनिष्ठां च केन्द्रे स्थापयन् उपसंहरति।
Sarga 24
कौशल्यारामसंवादः — Kausalya–Rama Dialogue on Exile-Dharma
अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशे सर्गे कौशल्या रामस्य पितृवचनपालने दृढनिश्चयं दृष्ट्वा तेन सह धर्मसंवादं करोति। सा विलपति—राजसुखोपभोगिनः रामस्य वन्याहारेण जीवनं कथं स्यात् इति; विरहं च ‘शोकाग्नि’रूपेण चित्रयति—विलापेन्धनः, निःश्वासवातप्रदीप्तः, अश्रुहुताशनः। सा तं अनुगन्तुमिच्छति, वत्सानुगामिनी धेनुरिव; पुनश्च सहपत्नीमध्यस्थायाः दुःखं न सहिष्ये, मृगीव वनं नय माम् इति याचते। रामः तु सुव्यवस्थितया नीत्या प्रत्युवाच—कैकेयी नृपं पूर्वमेव वञ्चितवती; यदि त्वमपि दशरथं परित्यजसि तर्हि वृद्धो नृपः शोकात् न जीवेत्, पतिपरित्यागश्च स्त्रीधर्मे निन्द्यः। अतः त्वं धैर्येण राजानं परिचर, शोकं निगृह्य तस्य प्राणान् रक्ष; गृहकर्माणि यज्ञकर्माणि च पालय, अग्निब्राह्मणान् च सत्कुरु; चतुर्दशवर्षाणि नियमेन प्रतीक्षस्व, मम प्रत्यागमनं आशास्व। कौशल्या तस्य निश्चयं न परिवर्तयितुं शक्नुवन्ती अनुमतिं दत्त्वा आशीर्भिः समनुगृह्णाति—सुरक्षितः शीघ्रं प्रत्यागच्छेति। ततः सा विरोधात् निवृत्त्य रामस्य रक्षणार्थं मङ्गलकल्याणकर्माणि कर्तुं प्रवर्तते, एवं शोकः धर्मनिष्ठया अनुग्रहे परिणमति।
Sarga 25
कौशल्याया मङ्गलविधानम् — Kausalya’s Benedictions and Protective Rites for Rama
अयोध्याकाण्डे पञ्चविंशे सर्गे कौशल्या शोकं निगृह्य रामस्य वनगमनाय मङ्गलविधानं करोति। सा आचमनं कृत्वा मङ्गलकर्म प्रवर्तयति, स्मृतिधृतिधर्मादीन् अमूर्तान् रक्षकान्, स्कन्दसोमबृहस्पतिवरुणसूर्यकुबेरयमान् देवतान्, सप्तर्षीन् नारदं च, दिक्पालान् तथा पर्वतसमुद्रनदीताराग्रहादीन्, अहोरात्रसन्ध्यर्तुमाससंवत्सरमुहूर्तविभागांश्च सर्वान् रामरक्षणाय समाह्वयति। राक्षसपिशाचमांसादभक्ष्यकीटसर्पवन्यपश्वादीन् वनदोषान् निर्दिश्य, तेषां कश्चिदपि रामं न बाधतामिति प्रार्थयते। सा देवतान् माल्यगन्धानुलेपनैः पूजयति, ब्राह्मणेन पावकं स्थापयित्वा हवींषि जुहोति, श्वेतमाल्यं श्वेतसर्षपांश्च समाहारयति, स्वस्त्ययनपाठान् च कारयति। दक्षिणां दत्त्वा इन्द्रस्य वृत्रवधं, गरुडस्यामृताहरणं, विष्णोस्त्रिविक्रमं च मङ्गलोपमानरूपेण उच्चारयति। चन्दनं रामेऽनुलेप्य, हुतशेषं शिरसि निधाय, विशल्यकरणीं औषधिं रक्षासूत्ररूपेण बध्नाति। अन्तर्दुःखेनापि हृष्टेव वदन्ती तं पुनःपुनरालिङ्ग्य प्रदक्षिणं करोति। रामः तस्याः पादौ गृहीत्वा सीताभवनं प्रति प्रस्थितः।
Sarga 26
अयोध्याकाण्डे षड्विंशः सर्गः — Rama’s Departure and Sita’s Questions; Disclosure of Exile and Counsel on Courtly Conduct
अस्मिन् सर्गे मङ्गलनिश्चयात् धर्मविघातजनितं महाशोकं प्रति कथा परिवर्तते। कौसल्या स्वस्त्ययनादि मङ्गलक्रियाः कृत्वा रामं आशीर्भिः समनुगृह्णाति। रामोऽपि मातरं प्रणम्य, धर्मिष्ठे वर्त्मनि स्थितः, जनसमूहैः स्वगुणैः आकृष्टहृदयैः सह राजमार्गेण वनवासाय प्रस्थितः। स्वगृहे तु सीता गृहदेवतापूजनव्रततपःसमाप्ता, अभिषेकाभिमुखी सती, रामस्य वर्णविकारं विषादं च दृष्ट्वा तीक्ष्णैः प्रश्नैः पृच्छति—कुतः छत्रचामरस्तुतिवाद्यजयघोषाः, मधुपर्कादि मङ्गलाभिषेकः, मन्त्रिणः श्रेणिमुख्याः, रथगजादि पुरःसराः, हेमसिंहासनं च न दृश्यन्ते इति; अभिषेकस्य सार्वजनिकलक्षणानां लोपं सा विवृणोति। ततः रामः वनवासकारणं प्रकाशयति—दशरथेन पूर्वं कैकेय्यै दत्तौ वरौ, तयोः स्मरणेन अभिषेकसमये तया प्रतिज्ञापालनं कृतम्; दण्डकारण्ये चतुर्दशवर्षाणि वनवासादेशः, भरतस्य युवराज्याभिषेकश्च। अनन्तरं सीतां प्रति नीत्युपदेशं ददाति—भरतस्य पुरतः मां न प्रशंसय, विशेषानुग्रहं मा याचस्व, सौम्यवृत्त्या वर्तस्व; राजानं दशरथं सर्वाश्च मातरः, विशेषतः शोककर्शितां कौसल्यां, सत्कुरु; भरतं शत्रुघ्नं च बान्धवानिव पालय; नृपं मा रोषय, यतो राजानः सेवकान् भजन्ते, अहितान् तु स्वानपि परित्यजन्ति। अन्ते रामः सीतां अयोध्यायां स्थिरां, वाक्कायेनानपराधिनीं, निवसतु इति याचते, स्वयम् अरण्यं प्रति निर्गच्छन्।
Sarga 27
सीताया वनगमननिश्चयः (Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest)
अयोध्याकाण्डे सप्तविंशे सर्गे रामेण वनवासविषये यदा सीतां प्रति किञ्चिदुपेक्षाभावेनोक्तं तदा सा दीर्घं प्रत्युत्तरं ददाति। सा प्रतिपादयति—पतिव्रता भार्या एव भर्तुः भाग्यं (भर्तृभाग्यम्) सह वहति; भर्ता च स्त्रियाः इह परत्र च नित्यं शरणम्। पितृमातृभ्यां धर्मे शिक्षिता अहं, मम आचरणे पुनरुपदेशो न आवश्यक इति सा दृढं वदति। सा प्रतिजानाति—निर्जने दुर्गमे वने रामस्य पुरतः एव गमिष्यामि, तस्य पन्थानं सुखं कर्तुं कण्टकानपि मर्दयिष्यामि। फलमूलैः संयतजीवना भविष्यामि, न च कदापि भाररूपा भविष्यामीति आश्वासयति। अत्र न्याययुक्तिवादात् भावनाभक्तिपर्यन्तं प्रवाहः परिवर्तते—रामवियोगः असह्यः; तेन विना स्वर्गोऽपि न रोचते। नदीगिरिपद्मसरांसि मृगपक्षिसहितं वनं रामसहचर्येण सुखमिव कल्पयति। अन्ते तस्याः प्रार्थनाभिः अपि रामः अनिच्छन् एव तिष्ठति, तां निवर्तयितुं वनवासक्लेशान् वर्णयितुं आरभते—येन परः संवादः उपस्थाप्यते।
Sarga 28
सीतानिवर्तनप्रयत्नः — Rama’s Attempt to Dissuade Sita from Forest Exile
अयोध्याकाण्डेऽस्य अष्टाविंशे सर्गे रामः सीतायाः वनगमनाभ्यर्थनां श्रुत्वा प्रथमं तां न नेतुम् इति निश्चयेन प्रत्याख्यायति। स धर्मज्ञो धर्मवत्सलश्च, अरण्यवासस्य प्रत्यक्षक्लेशान् स्मारयन्, तस्य निषेधं त्यागभावेन न, किं तु रक्षणार्थं सावधानतया निरूपयति। सीतां च अयोध्यायामेव स्थित्वा स्वधर्ममनुतिष्ठितुम् उपदिशति; तव आज्ञापालनं मम अन्तःशान्तिं करिष्यतीति च वदति। ततः स अरण्यदोषान् प्रमाणरूपेण क्रमशः गणयति—नदीप्रपातनादाः सिंहगर्जितानि च भयङ्कराणि, व्याघ्रादयः क्रूरमृगाः, कुम्भीरसङ्कुलाः पङ्किलाः सरितश्च, कण्टकाकीर्णाः निर्जलाः पन्थानः, पर्णशय्या-शयनं, पतितफलभोजनं, उपवासः, वल्कलधारणं जटाधारणं च। देवपितृअतिथिपूजनादि कर्म, त्रिकालस्नानं, स्वयंसंगृहीतपुष्पैः वैदिकहविर्दानं, अल्पाहारः, तमः, वातः, क्षुधा, सरीसृपसर्पाः, दंशमशकादयश्च इति सर्वं वर्णयति। अन्ते स निर्णीय वदति—अरण्यं बहुदोषतरं, सीतायै न युक्तम् इति। ततः सीता तस्य वचनं नानुवर्तते; शोकवशा प्रत्युवाच, येन परं प्रतिवचनप्रसङ्गः प्रवर्तते।
Sarga 29
सीताया वनगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकाण्डे एकोनत्रिंशे सर्गे रामस्य वनगमनवृत्तान्तं श्रुत्वा सीता शोकाकुला अश्रुपूर्णनेत्रा रामं प्रति दीर्घं प्रबोधनात्मकं वचनं प्रवर्तयति। सा वनवासस्य दोषान् प्रियसहवासे गुणत्वेन परिवर्तयन्ती, पत्युरनन्यत्वं ज्येष्ठाज्ञापालनं च प्रतिपादयति—भर्तृवियोगः स्वयमेव मरणतुल्य इति। रामसन्निधौ स्वस्य सर्वथा रक्षणं, देवताभ्यः अपि भयाभावं च दर्शयति। श्रुतिप्रमाणं चोद्धरति—उदकपूर्वकं दत्ता भार्या पत्युरेव, मृत्योरपि परं तस्यैव सम्बन्ध इति वैदिकपरम्परां स्मारयति। पूर्वं ब्राह्मणेन तथा भिक्षुक्याः स्त्रिया च वनवासस्य भविष्यवाणी कृतैव, तामेव नियतिं सा स्वीकुर्वन्ती वनं गन्तुम् उत्सुकतां दर्शयति। निषेधे विषं वा अग्निं वा सलिलं वा प्रविश्य प्राणान् त्यक्ष्यामि इति दृढं प्रतिज्ञां करोति। रामः आत्मसंयतः सन् निर्जने वने तां नेतुं नानुमन्यते; पुनः पुनः सान्त्वयन् निवर्तयितुं प्रयतते। सीतायाः शोकः करुणया अश्रुधाराभिः स्फुटं चित्रितः; दक्षिणपाठे तु केषुचित् स्थलेषु पुनरुक्तपदानि दृश्यन्ते, येन मुख्यवाक्यानां बलवर्धनं भवति।
Sarga 30
सीताया वनानुगमननिश्चयः — Sita’s Resolve to Accompany Rama to the Forest
अयोध्याकाण्डे त्रिंशे सर्गे दम्पत्योर्धर्मसंवादः सान्त्वनाप्रतिवादरूपेण प्रवर्तते। रामः प्रथमं सीतां वनवासानुगमनात् निवारयितुमिच्छति; तदा सा दृढतया प्रत्युवाच—पतिव्रतधर्मे एकनिष्ठा, वियोगं असह्यं मन्यते, तथा च तेन सह वनदुःखान्यपि सुखत्वेन परिकल्पयति—रजः चन्दनमिव, कुशतृणं शयनमिव, संगृहीतानि फलानि अमृतमिव। अन्ते सा तीक्ष्णं निश्चयं प्रकाशयति—परित्यागात् वा अयोध्यायां शत्रुवशतां गमनात् वा मरणमेव श्रेय इति। अनन्तरं रामः तामालिङ्ग्य आश्वासयति, स्वप्रवृत्तेः कारणं पितृवचनपालनं मातापितृआज्ञायाः पावनत्वं च निरूपयति; माता-पितरौ गुरवश्च प्रत्यक्षदैवतत्वेन स्तौति, तेषां सेवा परमफलप्रदा इति प्रतिपादयति। सीतां सहधर्मचारिणीं स्वीकृत्य, व्यावहारिकं त्यागोपक्रमं निर्दिशति—आभरणानि वस्त्राणि शय्याः रथादीनि च परिचरेभ्यः ब्राह्मणेभ्यश्च वितर, यतिभ्यश्च अन्नदानं कुरु इति। सर्गः सीतायाः हृष्टानुवर्तनसमाप्त्या, भावविवादस्य संन्यासरूपेण धर्मसज्जतायां परिणतिं दर्शयति।
Sarga 31
लक्ष्मणस्य वनानुगमन-प्रतिज्ञा तथा आयुध-संग्रहः (Lakshmana’s Vow to Follow Rama and the Retrieval of Divine Weapons)
अस्मिन् सर्गे रामस्य वनवास-प्रस्थानसमये धर्म-प्राधान्यविषये सुसूक्ष्मो वादः प्रवर्तते। लक्ष्मणः पूर्वमेव आगत्य राम-सीतयोः संवादं श्रुत्वा शोकाकुलः रामपादौ परिष्वज्य निश्चयेनोवाच—अहं त्वामनुगमिष्यामि, न त्वां विना क्षणमपि स्थास्यामि इति। तदा रामः व्यवहारधर्मं निरूप्य लक्ष्मणं निवर्तयितुमिच्छन् अवदत्—यदि त्वमपि गच्छसि, कौसल्या सुमित्रा च कस्य संरक्षणे भविष्यतः? दशरथस्य कामवशत्वेन कैकेय्याः प्रभावे च राज्ये वैषम्ये सति मातृसेवा गुरुपूजा च परमा धर्मसंपदा इति। लक्ष्मणस्तु युक्तिभिः प्रत्यवदत्—भरतः रामतेजसा विनीतः सन् कौसल्यां सुमित्रां च यथावत् पूजयिष्यति; कौसल्यायाः सहस्रग्राम-भोगेन स्वयमेव निर्वाहः सुलभः; मम धर्मः रामानुगमनमेव, तत्र न कश्चिदधर्मः। वनवासे च अहं पुरतः सशस्त्रः पन्थानं दर्शयिष्यामि, मूलफलानि संगृह्य दास्यामि, अहोरात्रं जागरूकः रक्षां करिष्यामि इति। ततः रामः प्रीतः सन् वादं निवर्त्य कार्यक्रमं न्यवेदयत्—मित्रेभ्यः समनुज्ञां कृत्वा वसिष्ठगृहे निक्षिप्तं वरुणदत्तं दिव्यायुध-समूहं (धनूंषि, कवचानि, अक्षयबाण-तूणीराणि, सुवर्णलेपित-खड्गांश्च) पूजयित्वा शीघ्रं गृहाण। लक्ष्मणः तथैव कृत्वा प्रत्यागच्छत्। अनन्तरं रामः सुयज्ञं वसिष्ठपुत्रं अन्यांश्च ब्राह्मणान् आहूय प्रस्थानपूर्वं कर्माणि दानवितरणं च कर्तुं आज्ञापयत्—वनयात्रायां दानाचारधर्मयोः समन्वयम् उपदर्शयन्।
Sarga 32
द्वात्रिंशस्सर्गः — Gifts to Suyajna and the Brahmins; Trijata’s Petition and Rama’s Charity
अयोध्याकाण्डे द्वात्रिंशे सर्गे श्रीरामः वनगमनपूर्वं धर्मानुष्ठानरूपेण स्वधनवितरणं करोति। लक्ष्मणः रामस्य शुभाज्ञां प्राप्य वेदविदं ब्राह्मणं सुयज्ञं तस्य गृहात् आहूय रामनिवेशनं नयति। तत्र रामः सीता च तं परितः प्रदक्षिणीकृत्य अग्निमिव पूजयतः। सीता स्वालङ्कारान् गृह्योपकरणानि च सुयज्ञस्य गृहे विधिवत् समर्पयति, रामश्च महादानानि—गजान् अपि—अधिकं ददाति। अनन्तरं रामः लक्ष्मणं आज्ञापयति—अगस्त्यं कौशिकं च, कौसल्यायाः समीपे तैत्तिरीयाध्यापकान्, चिरसेवकान् चित्ररथसारथिप्रमुखान्, तथा काठ-कलापादिवेदाध्यायिनः मेखलिनो ब्रह्मचारिणश्च यथायोग्यं सत्कर्तुम्। गोदानं रत्नपूरितशकटदानं वृषदानं वस्त्ररथदानं परिचारकदानं च निर्दिश्य लक्ष्मणः कुबेर इव धनं वितरति। रामः पुनः आज्ञापयति यावत् स्वागमनं तावत् प्रासादाः रक्षिताः स्युः, कोशश्च निर्गम्य आश्रितानां दीनानां दरिद्राणां च तृप्त्यर्थं दानं क्रियताम्। अन्ते दरिद्रः ब्राह्मणः त्रिजटः (गार्ग्यः) भार्यया प्रेरितः सहायार्थं आगच्छति। रामः क्रीडया तस्य तेजः परीक्ष्य दण्डं क्षिप्त्वा गोदानपरिमाणं निर्दिशेति वदति, ततः सान्त्वयित्वा ब्राह्मणार्थमेव स्वधनं नियोजितमिति स्पष्टयति। एवं दानं समाप्य रामः सुनिश्चितं करोति—न कश्चिद् ब्राह्मणः सेवकः दरिद्रः याचकश्च अतृप्तः शेष्यते।
Sarga 33
त्रयस्त्रिंशः सर्गः — Civic Lament and Rama’s Dutiful Approach to Daśaratha
अस्मिन् सर्गे रामो लक्ष्मणेन सीतया च सह ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्त्वा, निर्वासनं धर्म्यकर्मरूपेण सामाजिकनियमैश्च परिगृहीतमिव कृत्वा, दशरथं द्रष्टुं प्रस्थितः। सीता तयोर्भ्रातृयोः शस्त्राणि माल्यैः समलङ्करोत्—गृह्य-पूज्यभावेन कृतोऽयं संस्कारः शस्त्राणि विजयाय न, कर्तव्यपालनाय इति पुनः अर्थयति। नगरमार्गाः जनैः संकुलाः, गमनं दुरापं च; अतः प्रजाः प्रासादतलानि आरुह्य पश्यन्ति—रामः पादचारी, छत्रवर्जितश्च, राजाचारस्य विपर्ययः। ते बहुविधं विलपन्ति—दशरथः किमिवाविष्टः यद् निर्वासनं वदति; प्रियपुत्रं, यस्याचारः जगदिव जितवान्, कथं राजा वनं प्रेषयेत् इति। प्रजाः रामस्य षड्गुणान् प्रकाशयन्ति—अहिंसा, करुणा, विद्या, सदाचारः, दमः, आत्मसंयमश्च; तं धर्मस्य सारं मनुष्यत्वस्य मूलं च मन्यन्ते, समाजं तस्य शाखाफलवत्। तेषां शोकः उपमानैः प्रवर्धते—अनावृष्टौ जलचराणामिव क्लेशः, मूलच्छिन्नवृक्षस्य पतनमिव च; अन्ते ते गृहान् त्यक्त्वा वनं प्रति राममनुगन्तुं सज्जा भवन्ति, नगरं वनं च नैतिकभूगोलतया परस्परं परिवर्तयन्त इव। रामः तान् वचनान्यश्रुत्वापि धैर्येण अविचलन्, अन्तःपुरं प्रविश्य, विषण्णं सुमन्त्रं ददर्श। स तं आज्ञापयामास—मम आगमनं राज्ञे निवेदय इति; एवं स स्वसंयमं कर्तव्यनिष्ठां च रक्षन् दशरथसमीपं गन्तुं निश्चितः।
Sarga 34
रामदर्शनार्थं दारानयनम् — The Queens Summoned; Rama’s Leave-Taking and Dasaratha’s Collapse
अस्मिन् सर्गे राजभवने क्रमशः प्रवृत्तं दृश्यं शनैः चेतनासङ्कटं भवति। रामः सुमन्त्रं प्रेषयति—मम आगमनं दशरथाय निवेदय इति। सुमन्त्रः प्रविश्य शोकक्षीणं नृपतिं पश्यति; सूर्यग्रहणवद्, भस्मच्छन्नाग्निवद्, शुष्कतडागवच्च तस्य दशा उपमाभिः निरूप्यते। राजाज्ञया सुमन्त्रः अन्तःपुरस्त्रियः आह्वयति; कौसल्या बहुपरिवारवृता आगच्छति, सर्वेषां शोकसमूहं सूचयन्ती। ततः दशरथः रामं प्रवेशयितुमाज्ञापयति। रामं कराञ्जलिं कृत्वा समीपं गच्छन्तं दृष्ट्वा राजा उत्थाय वेगेनाभिमुखं धावति, किन्तु तं प्राप्यापि न शक्नोति—मूर्च्छितः पतति। अन्तःपुरे बहूनां स्त्रीणां विलापः, भूषणानां झङ्कारश्च, महाविपत्तेः शब्दचिह्नं भवति। रामलक्ष्मणसीताः तं शय्यायां समुद्धृत्य स्थापयन्ति; चेतनां लब्ध्वा रामः दण्डकारण्यगमनाय पितुः अनुज्ञां याचते, लक्ष्मणसीतयोः सहगमनं च प्रार्थयते। सत्यपाशेन बद्धः कैकेय्या च प्रेरितः दशरथः प्रतिविधानं करोति—रामः राज्यं गृह्णीयात् इति, व्रतभङ्गपरिहारार्थं विपर्ययमिव। रामः तद् नाङ्गीकरोति; सत्यं पुनः प्रतिष्ठाप्य राज्यसुखभोगान् परित्यजति, वरदानां पूर्णपालनमेव ब्रूते, भरताय राज्यं दातव्यमिति च। दशरथः कदाचित् आशीर्वदति कदाचित् विलपति; न्यूनातिन्यूनं एकरात्रिं स्थातुमपि याचते। रामः पितरं देवानामपि देवतामिव मन्यते, स्वनिश्चयस्य अचलत्वं वदति, चतुर्दशवर्षानन्तरं प्रत्यागमनं प्रतिजानाति। अन्ते दशरथः पुनः शोकवेगेन रामं परिष्वज्य मूर्च्छां गच्छति; कैकेयीं विना रान्यः, सुमन्त्रश्च, सर्वे विलपन्तो मूर्च्छन्ति—धर्मदुःखस्य सामूहिकं देहशब्दविघटनं इव।
Sarga 35
सुमन्त्रस्य कैकेयी-निन्दा (Sumantra’s Reproof of Kaikeyi in the Royal Assembly)
अयोध्याकाण्डे पञ्चत्रिंशे सर्गे सुमन्त्रः सभामध्ये दुःखक्रोधसमाविष्टः दशरथस्याभिप्रायं विज्ञाय कैकेयीं प्रति तीक्ष्णं वचनं प्राह। शिरःकम्पनं निःश्वासानां पुनरावृत्तिः, मुष्टिसंकोचः, दन्तघर्षणं च तस्य मनोविकारान् प्रकाशयन्ति; ततः स शब्दशरैः, वज्रवाक्यैश्च, कैकेय्याः हठं निन्दति। स ब्रवीति—यदि त्वं भरतं राज्ये स्थापयितुमिच्छसि, तथापि प्रजा ब्राह्मणाश्च साधवश्च त्वां परित्यजिष्यन्ति; रामं वनं प्रेषयतः परिवादः सर्वत्र प्रस्रविष्यति। सुमन्त्रः दृष्टान्तैः नीतिवचनैश्च तामुपालभते—आम्रवृक्षं छित्त्वा निम्बं रोपितं न कदापि माधुर्यं ददाति; क्षीरेणापि तस्य तिक्तता न निवर्तते; निम्बात् मधु न स्रवति—इति स्वभावदोषं, अमर्यादालङ्घनस्य च भयङ्करं फलम् उपदिशति। कैकेय्याः पितुः पशुभाषाज्ञानवरप्राप्तेः कथां संक्षेपेण स्मारयित्वा, तस्याः हठस्य कारणं परिणामं च सूचयति। अनन्तरं स उपदेशं करोति—राज्ञः वचनं गृहाण, पतिव्रतधर्मं पालय, रामं ज्येष्ठं दानशीलं कुशलं धर्मनिष्ठं प्रजापालकं च युवराजत्वे स्थापय; तदा दशरथोऽपि प्राचीनाचारानुसारं कालेन वनं वा निवृत्तिं वा गन्तुं शक्नोति। सर्गान्ते तु कैकेयी बाह्यतः अचलैव तिष्ठति, धर्मसंकटे वाक्प्रभावस्य सीमां दर्शयन्ती।
Sarga 36
अयोध्याकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — Daśaratha’s orders for Rama’s escort; Kaikeyi’s fear; the Asamañjasa precedent
अयोध्याकाण्डस्य षट्त्रिंशे सर्गे राज्याभिषेकविघ्नः प्रक्रियात्मक-धर्मसंघर्षरूपेण तीव्रतामापद्यते। वरदानबन्धनेन पीडितो दशरथः साश्रु पुनः पुनः सुमन्त्रं सम्बोध्य रामस्य वनयात्रायै विस्तरतो व्यवस्थां करोति—चतुरङ्गबलं, बहुमूल्यद्रव्याणि, परिचारकान्, शकटान्, आयुधानि, अरण्यमार्गदर्शकान्, व्याधांश्च, अपि च कोषागार-धान्यागारयोः सहगमनमिव। ततः कैकेयीं प्रति प्रसङ्गः परिवर्तते। दशरथस्य वचनश्रवणे भयेन सा ग्रस्ताऽभवत्, कण्ठः स्तब्ध इव; सा चोवाच—जनसमृद्धिहीनं राज्यं भरतो नाङ्गीकरिष्यति। दशरथः तस्याः क्रूर्यं गर्हयति; कैकेयी तु वंशपरम्पराप्रसङ्गं निर्दिशति—सगरस्य ज्येष्ठपुत्रस्य असमञ्जसस्य निष्कासनम्। तदा वृद्धो मन्त्री सिद्धार्थोऽसमञ्जसस्य प्रजाबालकानां प्रति कृतान्यपराधान् कथयित्वा कैकेयीं प्रत्याह—रामे किमपि दोषं यदि वद; अन्यथा निर्वासनं अधर्मः, यः इन्द्रस्यापि श्रीं दहति। अन्ते दशरथः कैकेयीं ‘कुपथगामिनीं’ इति शोकाकुलः परुषं निगृह्णाति, राममनुगन्तुमहं राज्यं धनं च परित्यजामि इति घोषयति; कैकेयीं तु भरतेन सह राज्यं ‘भुङ्क्ष्व’ इति व्याजेनोक्त्या धर्मविडम्बनया निराशया च समापयति।
Sarga 37
अयोध्याकाण्डे सर्गः ३७ — चीरधारणं, सीतासंकल्पः, वसिष्ठोपदेशः (Bark-Robe Episode and Vasistha’s Admonition)
अयोध्याकाण्डस्य सप्तत्रिंशे सर्गे राजभोगात् तपोव्रतस्य प्रत्यक्षपरिवर्तनं चीरधारणविधिना दर्श्यते। मन्त्रिवचनं श्रुत्वा रामो दाशरथिं प्रति विनयसमन्वितं वचनं ब्रूते—भोगान् सङ्गांश्च परित्यज्य मम नानुयायिनां न सैन्यप्रदर्शनस्य च प्रयोजनम्; वनवासाय केवलं न्यूनतमोपकरणमेव याचे इति। तदा कैकेयी निर्लज्जा सभायां चीराणि प्रदाय तेषां धारणं आज्ञापयति; रामलक्ष्मणौ दिव्यवस्त्राणि त्यक्त्वा मुनिवेषं गृह्णीतः। सीता तु कौशेयवसनधरा चीराणि दृष्ट्वा संकुचिता; कैकेय्या कुशतन्तुवस्त्राणि दत्तानि साश्रु लज्जया धारयितुं प्रयतते, किन्तु अकुशला सती पृच्छति—कथं वनवासिनो मुनय एतानि धारयन्तीति। राम एव तस्या कौशेयस्योपरि चीरं बद्ध्वा स्थापयति; ततः अन्तःपुरस्त्रियः क्रन्दन्त्यः सीतां वनक्लेशे न नियोज्यतामिति याचन्ति। एवं विलापेषु वसिष्ठो मध्ये प्रविश्य कैकेयीं शीलातिक्रमणेन मायया च निगृह्णाति; सीता न गन्तव्या इति प्रतिपादयति, अपि च रामस्य सिंहासनेऽपि ताम् अर्हामिति वदति। यदि सीता बलात् नीयते, तर्हि नगरं राष्ट्रं च राममनुगमिष्यति, कैकेयी तु शून्यदेशे राज्यं करिष्यतीति स चेतयति। तथापि वसिष्ठस्य गुरुवचनमपि नातिक्रम्य सीता दृढसंकल्पा पतिव्रतधर्मे स्थित्वा प्रियपतेः सेवायै स्वयमेव तपोव्रतं वरणं करोतीति सर्गस्य सारः।
Sarga 38
अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः — Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament
अस्मिन् सर्गे वनवासस्य क्षणः जनसाक्षिणा पितृविषादेन च चित्रितः। पतिव्रतया सीतया वल्कलधारणं दृष्ट्वा अयोध्यावासिनः “पतिना रक्षिता” इति मन्यमानाः अपि तां तपस्विनीव कृतां विलप्य दाशरथिं प्रति रोषं प्रकटयन्ति; राजगृहे गूढं कृतं कर्म जनधर्मनिन्दायां परिणमति। तेन कोलाहलेन राजा धर्मजीवितयोः विश्वासं परित्यज्य अन्तःकरणे विचलितः भवति। ततः दाशरथिः कैकेयीं प्रति क्रमशः धर्मयुक्तं वचनं ब्रवीति—जनकसुता सीता निरपराधा, कस्यचित् अहितं न कृतवती; तस्मात् तां वल्कलधारणेन क्लेशयितुं न युक्तम्। यदि रामेण सह गन्तुम् इच्छति, भूषणैः आवश्यकैश्च सह गच्छतु इति स प्रस्तावयति, स्वप्रतिज्ञां च वर्तमानक्रौर्यात् भिन्नाम् आह। “सीतायाः कः अपराधः?” इति पृच्छन् रामवनवासात् अपि परं घोरतरं पापं मा कुर्याः इति निन्दति; शोकसमुद्रे निमग्नः सन् दुःखस्य पारं न पश्यन् भूमौ पतति। रामः प्रस्थानाय सज्जः सन् पुनः पितरं प्रति निवर्त्य उपदिशति—वृद्धां यशस्विनीं कौसल्यां, या न त्वां दोषयति, तां सम्यक् मानय; मम विरहे सा जीवेत, पुत्रशोकेन न दह्येत इति। एवं सर्गे जनन्यायः, राजधर्मे प्रतिज्ञा-करुणयोः संघर्षः, च पुत्रधर्मः—परित्यक्तस्य पालनम्—इति त्रयम् एकत्र प्रकाश्यते।
Sarga 39
एकोनचत्वारिंशः सर्गः — Dasaratha’s Lament, Sumantra’s Commission, and Sita’s Vow of Marital Dharma
अथ रामस्य तापसवेषधारणानन्तरं गृहे राजकार्येषु च यदनन्तरं जातं तदिदं वर्ण्यते। दशरथः सह महिषीभिः शोकविह्वलः पतति; स राजा दुःखेनाभिभूतः रामस्य मुखं द्रष्टुं न शक्नोति, न च प्रत्युत्तरं दातुम्। किञ्चित् स्थैर्यम् आसाद्य कर्मणां कारणभावं विलप्य कैकेय्याः कृतकपटेनोत्पन्नं महादुःखं निन्दति, ततः सुमन्त्रं प्रति आज्ञां ददाति—श्रेष्ठैः अश्वैः युक्तं रथं शीघ्रं सज्जीकुरु, रामं च नगरसीमान्तं यावत् नय। ततो राजसभाविधिः प्रवर्तते। राजा कोशाध्यक्षं समाहूय सीतायै वनवासकालाय यथोचितं द्रव्यं दातुम् आदेशयति; आभरणानि वासांसि च आनयन्ति। सीता दिव्यालङ्कृता प्रभामयी प्रातःप्रभेव प्रासादं प्रकाशयति। अनन्तरं कौसल्याया सीतायाश्च मध्ये धर्मसंवादः। कौसल्या पतिव्रतधर्मं प्रतिपाद्य विपत्तौ पतिं न परित्यजेत् इति चेतयति; सीता कृताञ्जलिः चञ्चलाचारसदृशतां निरस्य पतिः स्त्रीणां दैवतं इति दृढं प्रतिजानाति। ततः रामः कौसल्यां सान्त्वयन् चतुर्दशवर्षपरिमितं वनवासं स्मारयति, सर्वाभ्यः महिषीभ्यः अपि अनिच्छया कृतकठोरवचनानां क्षमां याचते। यत्र पूर्वं वाद्यनिनादैः उत्सवः आसीत् तत्र सर्वत्र रुदितध्वनिः प्रवर्तते; अयोध्या अभिषेकप्रत्याशातः शोकसंस्काररूपां दशां प्रविशति।
Sarga 40
प्रयाणवर्णनम् (Departure from Ayodhya; Civic Lament and the Chariot’s Urgency)
अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशे सर्गे रामसीतालक्ष्मणानां प्रस्थानस्य विधिवत् करुणं च रूपं निरूप्यते। ते कृताञ्जलयः पितुः पादौ स्पृष्ट्वा प्रदक्षिणं कृत्वा शोकाकुलं दशरथं प्रणम्य विदायं याचन्ते। ततः रामः कौसल्यां प्रणमति; लक्ष्मणोऽपि कौसल्यां स्वमातरं सुमित्रां च वन्दते। सुमित्रा तु वनवासं राजधर्मस्यैव प्रवाह इति बोधयित्वा लक्ष्मणं उपदिशति—रामं पितृवत् दशरथवत् मन्यस्व, सीतां मातृवत्, वनं च अयोध्यावत्; एषा निर्वासनस्य धर्मरचना। सुमन्त्रः विनयेन रथारोहणं निवेदयति, चतुर्दशवर्षाणां कालगणना आरब्धेति स्मारयति। दशरथः वस्त्राभरणानि तथा शस्त्रकवचानि रथे निवेशयति। रथप्रयाणे अयोध्यावासी जनसमूहः रथं परितः धावति, पार्श्वेषु लम्बमानः शनैर्गमनं याचते—राममुखं द्रष्टुं नित्यं शक्यतामिति। घण्टानिनादः अश्वगजशब्दाश्च नगरस्य सामूहिकशोकं प्रकाशयन्ति। दशरथः राहुग्रस्तपूर्णचन्द्र इव मनसा तमसि निमग्नः पतति; जनाः क्रन्दन्ति, कौसल्या च रथमनुधावति। मातापितृदुःखं द्रष्टुं न शक्नुवन् रामः पुनः पुनः पृष्ठतो विलोक्यापि सुमन्त्रं शीघ्रं नयेत्याज्ञापयति। ‘तिष्ठ’ इति राज्ञः, ‘गच्छ’ इति रामस्य—उभयवचनसङ्कटे सुमन्त्रः रामवचनमेव पालयति; पश्चात् निन्दां प्रत्युत्तरयन् ‘नाश्रौषम्’ इति वदति, दीर्घीकृतदुःखं दोषकरमिति भावयन्। अन्ते मन्त्रिणः राजानं नातिदूरं अनुगच्छेति निवारयन्ति; दशरथः स्वेदाकुलः शोकविह्वलश्च पुत्रमनुस्मरन् दूरं निरिक्ष्य तिष्ठति।
Sarga 41
अयोध्यायाः शोकप्रकम्पः (Ayodhya’s Tremor of Grief and Omens)
अस्मिन् एकचत्वारिंशे सर्गे रामस्य प्रस्थानस्य तत्क्षणमेव नगरस्य लोकानां च जगतः च कम्पनं वर्ण्यते। रामः कृताञ्जलिः निर्गच्छति, अन्तःपुरेभ्यः करुणार्तनादाः समुत्थिताः; तान् श्रुत्वा दाशरथिः विरहदग्धो दशरथोऽपि शोकसागरं निमग्नतरः भवति। ततः शोकः गृहान्तरेभ्यः प्रसृत्य समस्तायोध्यां व्याप्नोति—अग्निहोत्राणि न प्रवर्तन्ते, पाकक्रिया निवर्तते, नित्यकर्माणि च शिथिलानि भवन्ति। पशवोऽपि दुःखं दर्शयन्ति—गजाः खाद्यं त्यजन्ति, गावः स्तन्यं न ददति; जनानां बन्धवोऽपि शिथिलाः, सर्वे राममेव चिन्तयन्ति। अनन्तरं घोरनिमित्तानां संहिता दृश्यते—नक्षत्राणि तेजोहीनानि, ग्रहाः म्लानाः, विशाखा धूमावृता इव, चन्द्रसमीपे क्रूरग्रहसमूहः; दिशोऽपि तमसा संवृताः इव। एतेन राजधर्मरक्षकस्य रामस्य अभावे आयोध्या इन्द्रविहीना इव पृथिवी कम्पमाना, धर्मव्यत्ययस्य वैश्विकं रूपं प्रकाशयति।
Sarga 42
द्विचत्वारिंशः सर्गः — दशरथस्य शोक-विलापः तथा कौशल्यागृह-प्रवेशः (Dasaratha’s Lament and Return to Kausalya’s Apartments)
रामस्य प्रयाणानन्तरं दशरथो निर्निमेषं रथं पश्यति। यावत् रथधूलिर् दृश्यते तावत् तस्य दृष्टिर्न निवर्तते; धूल्यपि नश्यति चेत् स शोकविह्वलः भूमौ पतति। कौसल्या धूलिधूसरं नृपतिं समुत्थाप्य राजभवनं प्रति नयति। तस्य पश्चात्तापो धर्मन्यायोपमानैः तीव्रतरः—ब्राह्मणवधदोषीव दह्यते, अग्निस्पर्शीव च; मुखकान्तिर् ग्रहग्रस्तसूर्यवद् म्लायते। ‘पदचिह्नानि केवलानि दृश्यन्ते, रामो न दृश्यते’ इति विलपति; चन्दनानुलेपनशय्योपभोगिनं रामं वृक्षमूले शयानं काष्ठशिलातल्पं कल्पयति, सीतायाश्च वनानभ्यासं मृगनादभयम् अनुस्मरति। एतस्मिन्नन्तरे कैकेयीं स निन्दति—तस्या स्पर्शं परित्यज्य विवाहबन्धमपि निरस्यति, भरतस्य पिण्डदानविषये कटुं वचनं ब्रूते। नागरिकैः परिवृतः स शून्यप्रायाम् अयोध्यां प्रविश्य, रामसीतालक्ष्मणविरहितं राजगृहं पश्यति। कण्ठरुद्धस्वरेण सेवकान् कौसल्यागृहं नयन्तु इति याचते; सा एव तस्य शरणम्। मध्यरात्रौ मृत्युसदृशे तमसि ‘दृष्टिर्मम राममेवानुगच्छति, कौसल्यां स्पष्टं न पश्यामि’ इति स व्याहरति; कौसल्या तस्य समीपे निषण्णा निःश्वस्य विलपति।
Sarga 43
कौशल्याविलापः — Kausalya’s Lament and the Vision of Rama’s Return
अयोध्याकाण्डे त्रिचत्वारिंशे सर्गे शोकविह्वला कौशल्या शयितं शारीरमानसक्लान्तं दशरथं प्रति विलप्य वदति। सा कैकेय्याः वृत्तिं सर्पोपमया निरूपयति—कुटिलगमनं, विषोत्सर्गः, गृहान्तर्गतशत्रुसन्निधेः भयम् इति; एवं राजधर्मविपर्यासं नैतिक-प्रतीकभयत्वेन प्रकाशयति। अनन्तरं सा दोषारोपात् परावृत्त्य चिन्ताकुला भविष्यदुःखं पश्यति—अभ्यस्तसुखान् रामं सीतां लक्ष्मणं च वनं प्रविशन्तं, राजभोगवर्जितान्, मूलफलाहारपरायणान्, क्लेशाननुभूतपूर्वान् इति। ततः “कदा…?” इति पुनःपुनरुक्त्या प्रत्यागमनदर्शनं कल्पयति—ध्वजोत्थितया अयोध्यया हृष्टया, राजपथे जनैः लाजाः क्षिप्यमाणाः, भ्रातृभिः सायुधैः शुभाभरणैश्च सह प्रवेशः। मातृस्नेहपराकाष्ठायां सा रामं बालकवत् क्रीडन् प्रत्यागच्छन्तं द्रष्टुमिच्छति, वर्तमाननिराशया सह तद्विरुद्धं दर्शयति। अन्ते कर्मदोषात्मनिन्दां करोति—पूर्वजन्मनि गोवत्सेषु कृतापराधं स्मरति; एकपुत्रदर्शनविना जीवनं दुर्लभमिति निश्चिनोति। शोकः तस्याः दहनोपमः, ग्रीष्मसूर्य इव भूमिं दहन्निव सर्वं हृदयं दहति।
Sarga 44
सुमित्रोपदेशः — Sumitra’s Consolation to Kausalya
अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशे सर्गे वनं प्रति प्रस्थिते श्रीरामे शोकाकुलां कौसल्यां प्रति सुमित्रा शान्त्वनवचनानि ब्रवीति। सा विलापं निरर्थकं मन्यते—रामस्य धर्मनिष्ठां, दशरथस्य सत्यप्रतिज्ञापालनं, तथा विदुषां सदाचारस्य प्रेत्यफलप्रदत्वं च स्मारयित्वा धैर्यं जनयति। लक्ष्मणस्य आर्यसहचर्यं शस्त्रसज्जता च, सीतायाः स्वेच्छया दुःखसहभागिता, तथा मारुतचन्द्रसूर्यादयः प्रकृतयः अपि रामं सेविष्यन्तीति दिव्योपमाभिः आश्वासयति। अनन्तरं रामस्य अजेयत्वं वैधतां च प्रतिपादयति—विश्वामित्रप्रसादात् लब्धदिव्यास्त्रत्वं, बाणगोचर एव शत्रूणां विनाशः, तथा निश्चितं पुनरागमनं राज्याभिषेकश्चेति। पुनः पुनः मिलनदृश्यं निरूपयति—रामः कौसल्यापादयोः प्रणमिष्यति, शोकाश्रूणि हर्षाश्रुभिः परिवर्तिष्यन्ते इति। एवं सुमित्रावचनैः कौसल्याशोकः क्षणेनैव निवृत्तः, शरदभ्र इव तनुः शनैः प्रसारितः।
Sarga 45
अयोध्यावासिजनानुरागः — The People and Brahmins Follow Rama toward Exile
अयोध्याकाण्डे पञ्चचत्वारिंशे सर्गे रामस्य वनप्रस्थानकाले प्रजाजनाः तथा ब्राह्मणसमाजश्च तस्य प्रति परमं स्नेहम् अनुवर्तन्ते। राजपक्षेण सुहृद्भिश्च बलात् प्रत्यावर्तयितुं प्रयत्नोऽपि कृतः, तथापि ते रथमनुसरन्ति। तदा रामः पितृवत् सान्त्वयन् अयोध्यावासिनः भरते निष्ठां स्थापयितुं, राजाज्ञापालनं च धर्मरूपेण नगरस्थैर्यहेतुत्वेन उपदिशति; किन्तु तस्य अचलधर्मनिष्ठा एव प्रजानां तस्मिन् राज्याभिलाषं अधिकं करोति। दूरात् स्थिताः वृद्धा ब्राह्मणाः—प्रज्ञया वयसाऽऽत्मतेजसा च ज्येष्ठाः—विलपन्ति, अश्वानपि निवर्तयितुं याचन्ते, शुद्धसंकल्पस्य स्वामिनं नगराभिमुखं वहन्तु, न वनाभिमुखमिति वदन्तः। करुणया प्रेरितः रामो रथात् अवतीर्य सीतया लक्ष्मणेन च सह पादचार्येव गच्छति, ब्राह्मणान् न परित्यजितुम्। ब्राह्मणाश्च घोषयन्ति—समग्रः ब्राह्मणवर्गः स्कन्धेषु वह्नीन् वहन् अनुगच्छति; वाजपेयोपार्जितैः छत्रैः छायां दद्मः; अस्माकं निश्चयो दृढः—यदि त्वं धर्मं परित्यजसि, कः पन्थाः शिष्टानाम् इति। अपूर्णयज्ञान् सर्वभूतभक्तिं च, वृक्षपक्षिणामपि अनुरागं स्मारयन्तः ते प्रत्यागमनं प्रार्थयन्ति। तामसा नदी च प्रतीकवत् तं निवारयन्तीव दृश्यते; तस्यास्तटे सुमन्त्रः अश्वान् परिचरन् नगरवनयोर्मध्ये सीम्नि विरामं सूचयति।
Sarga 46
तमसातीरवासः — Night on the Bank of the Tamasa and the Stratagem to Elude the Citizens
अयोध्याकाण्डे षट्चत्वारिंशे सर्गे वनवासस्य प्रथमां रात्रिं रामः संयमेन सुव्यवस्थितया च नीत्या नयति। स तमसातटस्य रम्ये देशे निवसति, लक्ष्मणं प्रति शान्तया वाचा उपदिशति, उपलब्धेष्वपि वन्यभोज्येषु केवलं जलाहारं स्वीकृत्य स्वेच्छया तपोवृत्तिं दर्शयति। सुमन्त्रः अश्वान् परिचरति, सन्ध्योपासनां कृत्वा नदीतीरे पत्रशय्यां कल्पयति; रामः सीतया लक्ष्मणेन च शयिते, लक्ष्मणस्तु जागरं कृत्वा प्रभाते यावत् सुमन्त्राय रामगुणान् प्रशंसति। प्रातःकाले रामः वृक्षच्छायासु सुप्तान् पौरान् दृष्ट्वा तेषां भक्तिं स्वयमेव दुःखहेतुमिव मन्यते, तथा च राजधर्मं प्रतिपादयति—प्रजाः दुःखात् मोचनीयाः, न तु राजकुमारस्य विपत्त्या भार्याः। अतः ते निद्रायमानाः सन्तोऽपि गुप्तं प्रस्थानं कर्तुम् उपदिशति। अनुवर्तननिवारणार्थं सुमन्त्रं प्रति योजयति—प्रथमं उत्तरतो रथं नय, पुनः परिवर्त्य मार्गं भ्रमय; एवं पौराः मोहिताः स्युः। ततः युक्तेन रथेन शीघ्रस्रोतसि सवर्त्मनि तमसां ससर्पिलावर्तां तीर्त्वा, शुभां ‘कण्टकहीनां’ राजपथं प्राप्य तपोवनाभिमुखं प्रयान्ति—वनवासः धर्मनिश्चयः तथा च युक्तिपूर्वकं प्रवृत्तिः इति सूचयन्।
Sarga 47
अयोध्यायाः पौरविलापः (Lament of the Citizens of Ayodhya on Rama’s Absence)
प्रातःकाले अयोध्यायाः पौराः रामं न दृश्यन्तं ज्ञात्वा मनसा स्तब्धा बभूवुः। शोकः तेषां कर्तृत्वबुद्धिं च परिचयज्ञानं च हरन्निव वर्ण्यते। ते इतस्ततः रामचिह्नं मृगयन्ते, यत् स्वप्नेन प्रमादिताः स्म इति निद्रां निन्दन्ति, समुदायेन विलपन्ति च—रामो हि पितेव रक्षकः; तस्य वियोगे जीवनं निष्फलं भवतीति। विलापः क्रमशः तीव्रतां याति—मरणं वा आत्मदाहो वेति परमार्थतः प्रस्तावयन्ति, नगरस्य धर्मकेन्द्रात् रामात् वियोगः अस्तित्वनाश इव मन्यन्ते। रथमार्गस्य पदानि अनुगन्तुं प्रयान्ति, किंचित् गत्वा तु मार्गं न लभन्ते; रथमर्गस्य लोपः दैवविघ्नस्य प्रत्यक्षचिह्नमिव भवति। अथ क्लान्ताः निवर्त्य अयोध्यां प्रविशन्ति; समृद्धेषु गृहेषु अपि दुःखेन प्रविशन्ति, शोकात् स्वबान्धवान् अपि नाभिजानन्ति। अन्ते अयोध्या रामविहीना गरुडेन सर्पशून्यीकृता नदीव, चन्द्रहीनं नभ इव, जलहीनः समुद्र इव च उपमाभिः निरूप्यते—राजधर्मस्य अभावः विश्वक्षयेनेव समीकृतः।
Sarga 48
अयोध्यायाः शोकवर्णनम् (Ayodhya’s Lament and Civic Desolation)
अस्मिन् अष्टचत्वारिंशे सर्गे राममनुगम्य पुनरयोध्यां प्रत्यागतानां नागरिकानां मनोवृत्तिः शोकमयी चित्र्यते। ते अश्रुपिहितलोचनाः प्राणानिवोत्सृजन्तः, मरणमेवाभिकाङ्क्षन्त इव दृश्यन्ते। गृहेषु सर्वत्र रुदितं, स्त्रियः पतिभ्यः तीक्ष्णवचनैः परुषं प्रतिवदन्ति; व्यापारः, पाकक्रिया, उत्सवाः, प्रसूतिसुखं च—समृद्धेर्लक्षणानि—सर्वाण्यपि निरर्थकानि भवन्ति। तत्रैव रामानुगामिनां महत्त्वं प्रकाश्यते—लक्ष्मणः सीतया सह—इति; वनानि, नद्यः, गिरयः, पुष्पितवृक्षाः, प्रपाताश्च स्वयमेव अतिथिवत्सलराज्यरूपेण रामं प्रियातिथिमिव सत्करिष्यन्तीति कल्प्यते, अकालेऽपि पुष्पाणि शुद्धानि जलानि च दास्यन्तीति। स्त्रियः सीतायै परिचर्यां, पुरुषा रामाय सेवां विभज्य, वनवासमपि चलित-समुदाय-सेवारूपेण मन्यन्ते। अनन्तरं नागरिकाः कैकेय्याः अधर्मयुक्तं शासनं निन्दन्ति, नायकविहीनस्य राज्यस्य विनाशं पूर्वमेव पश्यन्ति, दशरथस्य मरणं ततो महाशोकं च अनुमानयन्ति। रामस्य गुणाः संक्षेपेण स्तुत्याः—धर्मनिष्ठा, सत्यव्रतता, दयालुता, प्रजाहितचिन्ता इत्यादयः। सायंकाले हवनाग्नयः शास्त्रपाठश्च निवर्तन्ते, आपणा निबध्यन्ते; अयोध्या नक्षत्रहीना तमसा आवृता, क्षीणसलिलसमुद्रवद् अवसन्ना दृश्यते—धर्मक्षयस्य नगरोपमा।
Sarga 49
एकोनपञ्चाशः सर्गः (Sarga 49): Rāma’s Night Journey Beyond Kosala and the Charioteer Address
अस्मिन् सर्गे रामः रात्रेः शेषभागे शीघ्रं प्रयाति। स दशरथस्य आज्ञां स्मरन् वनवासं केवलं स्थानान्तरं न, किं तु स्वयमेव धारितं धर्मव्रतमिति मनसि निश्चिनोति। प्रभाते शुभायां प्रातःसन्ध्यायां सम्यगुपास्य कोसलसीमान्तं प्राप्य तां च अतिक्रामति; मार्गे ग्राम्यजनानां वचनानि शृणोति, ये दशरथस्य कामवशनिर्णयं कैकेय्याश्च मर्यादाभङ्गं निन्दन्ति—एते जनस्वरा राजकुलस्य बाह्यं नैतिकपरीक्षणमिव भवन्ति। अनन्तरं यात्रावृत्तान्तः विस्तरेण निरूप्यते। रामः पवित्रां वेदाश्रुतिं नदीं तीर्त्वा दक्षिणां दिशं, अगस्त्यसम्बद्धां दिशं प्रति, प्रयाति; दीर्घमार्गे शीतलजलां गोमतीं (पङ्किलतीरां, गोचरैः पशुभिः सेवितां) तीर्त्वा, ततः मयूरहंसनिनादितां स्यन्दिकां च अतिक्रामति। रामः सीतायै मनुना इक्ष्वाकवे दत्तानां विस्तीर्णभूमीनां स्मृतिं दर्शयन् वंशपरम्परायाः सह राजभूगोलं संयोजयति। पुनः पुनः “सूत” इति रथिनं सम्बोधयन् हंसमत्तस्वरेण मधुरं वदति; सरयूतीरस्य कुसुमितकाननानां प्रति प्रत्यागमनस्य कामं प्रकाशयति, तथा राजर्षीणां मृगयाविहारं सुखकरं सन्नपि स्वस्य प्रमुखेच्छा न इति संयमेन क्षात्रसंस्कृतिं समतोलयति।
Sarga 50
गङ्गादर्शनम् तथा गुहसमागमः (Vision of the Gaṅgā and Meeting with Guha)
अयोध्याकाण्डे पञ्चाशत्तमे सर्गे रामः समृद्धं कोसलदेशं अतिक्रम्य अयोध्याभिमुखं निवर्त्य नगरं तदधिदेवताश्च विधिवत् प्रणम्य औपचारिकं विदां चकार। जनसमूहः तस्य गमनं दृष्ट्वा शोकाकुलः सन् यावत् दृष्टिपथात् नातिक्रामति तावत् अनुवव्राज, ततः स रामोऽदृश्यतां गत इति विललाप। अनन्तरं कोसलस्य मङ्गलसम्पदः वर्ण्यन्ते—यूपचैत्यादि धर्मचिह्नानि, कृषिसमृद्धिः, निर्भयः नागरिकजीवनप्रवाहः, वेदाध्ययनघोषश्च; एतेन सुशासनं संस्कृतिसमृद्धेः पर्यावरणमिव निरूप्यते। ततः रामः पुण्यां गङ्गां पश्यति—फेनः स्मितमिव, सलिलं केशविन्यास इव इत्यादि उपमानैः, विष्णुपादोद्भवत्वं शिवजटाधारणं भागीरथतपःप्रभावश्च स्मार्यते; सा पवित्रा सीम्नि स्थितेति भावः प्रबलो भवति। शृङ्गिबेरपुरं प्राप्य रामः इङ्गुदीतरुमूले वासं कर्तुं निश्चितवान्। तत्र निषादराजः गुहः सखाभावेन समागत्य सत्कारं कृत्वा स्वराज्यं च समर्पयामास। रामः तपोव्रतानुरूपं दानादीनि प्रत्याख्याय, केवलं दशरथस्य अश्वानां तृणोदकं याचते। रात्रौ गुहः स्नेहधर्मरक्षणपरः जागरं कृत्वा तिष्ठति—मैत्री, संयमः, तथा वनसीमान्ते रक्षाधर्मश्च प्रकाश्यते।
Sarga 51
अयोध्याकाण्डे एकपञ्चाशः सर्गः — Guha’s Vigil and Lakṣmaṇa’s Lament (Night on the riverbank)
अयोध्याकाण्डस्य एकपञ्चाशे सर्गे निषादराजस्य गुहस्य सौहृदं लक्ष्मणस्य च धर्मशोकः रात्रौ तटे समागच्छतः। रामरक्षणे लक्ष्मणस्य अनिद्रां दृष्ट्वा गुहः शय्यां सुसज्जां दत्त्वा स्वबान्धवैः सह शस्त्रधारिभिः रात्रिं यावत् रक्षां प्रतिजानाति; स च सौहृदं धर्मकर्तव्यत्वेन मन्यते। लक्ष्मणस्तु सुखं नाङ्गीकरोति—“रामो मे प्राणसमः, सीतया सह कुशशय्यायां शयाने तस्मिन् मम निद्रा भोगाश्च न सम्भवन्ति” इति निश्चयं दर्शयति। ततः स शोकवचनैः राजधर्मनययोः परिणामं चिन्तयन् दाशरथिं प्रति अनिष्टं पूर्वानुमन्यते—अभिषेकाकाङ्क्षाविघातात् दशरथस्य मरणं, कौसल्यायाः पतनं, अयोध्यायाः नगरध्वनिनां शमं च शोकक्लान्त्या कल्पयति। मध्ये क्षणं नगरस्य पूर्वसमृद्धिं उत्सवशोभां च स्मारयन्, तस्याः शीघ्रं शून्यतां शोकं च अधिकं तीव्रयति। रात्रिः शोकमग्नेन लक्ष्मणेनैव नीयते; जनहितार्थं सत्यं वदन्तं तं श्रुत्वा गुहोऽपि सहदुःखभारात् अश्रूणि मुञ्चति—सौहृदं तत्र सामुदायिककरुणायाः धर्मैक्यस्य च सेतुः भवति।
Sarga 52
गङ्गातरणम्, सुमन्त्र-प्रतिनिवर्तनम्, जटाधारणम् (Crossing the Gaṅgā; Sumantra’s Return; Adoption of Ascetic Signs)
अथ प्रभाते रामो गङ्गातीरं प्रति प्रस्थानं चकार। स लक्ष्मणं सीतां चानुचरांश्च विधिवत् नियोज्य, कार्यक्रमं स्पष्टं न्यवेदयत्। ततः सुमन्त्रं करुणया दृढया च विसृज्य, दाशरथिं प्रति अव्यग्रसेवां कर्तुं, भरतं शीघ्रमानयितुं, सर्वासु राज्ञीषु समत्वं धारयितुं, विशेषतः कौसल्यायाः पूजां कर्तुं च समादिदेश। सुमन्त्रः शोकाकुलः शून्येन रथेन नगरस्य दुःखं पूर्वमेव मनसि निधाय, वनवासिनां सहगमनं याचते स्म; आत्मदाहमपि कर्तुमिव प्रतिजज्ञे। रामस्तु राजधर्मयुक्तया बुद्ध्या तं निवार्य, कैकेय्याः प्रत्ययार्थं वनवासस्य सत्यतां प्रकाशयितुमावश्यकमिति ब्रुवन् तं प्रत्यावर्तयामास। गुहः नौकां प्रदाय, रामो वन्यव्रतजीवनं प्रार्थयामास। वटक्षीरैः जटां बद्ध्वा स स्वयं लक्ष्मणश्च तपस्विलक्षणं जगृहतुः। ततः शीघ्रस्रोतस्विनीं गङ्गां ते तरन्ति; सीता च नदीं प्रति व्रतप्रार्थनां कृत्वा, कुशलप्रत्यागमे पुनः पूजनं करिष्यामीति प्रतिजज्ञे। दक्षिणतीरे प्राप्ते रामः रक्षणविधिं स्थापयामास—लक्ष्मणः पुरतः, सीता मध्ये, रामः पृष्ठतः—इति वनमार्गस्य शिष्टाचारं परस्पररक्षणधर्मं च सूचयन्।
Sarga 53
पञ्चाशत्तमः सर्गः (Sarga 53) — Rāma’s Lament, Vigil for Sītā, and Lakṣmaṇa’s Consolation
अस्मिन् सर्गे निवासस्थानात् बहिर्निर्गत्य प्रथमां रात्रिं रामः सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनमध्ये नयति। वृक्षमुपगम्य स पश्चिमसन्ध्योपासनां कृत्वा, सीतायाः योगक्षेमं मनसि निधाय, लक्ष्मणं रात्रौ जागरणे नियोजयति। भूमौ शयानः सन्, राजभोगयोग्यः अपि, अयोध्यां स्मरन् दशरथस्य दुःखं कैकेय्याः कामलोलुपतां च चिन्तयति, भरतस्यैकाधिपत्यसम्भावनां च मनसि करोति। स राजधर्मोपदेशं करोति—यदा कामः अर्थधर्मौ अभिभवति तदा नृपः शीघ्रं पतति; धर्मं परित्यज्य सुखासक्तो राजा दशरथवत् विनाशं प्राप्नोति। ततः कौसल्यासुमित्रयोः शोकं प्रति स व्याकुलः, मातृरक्षणार्थं लक्ष्मणस्य प्रत्यागमनं अपि प्रस्तावयति, कौसल्यायाः फलसमये शोकहेतुत्वं स्वयमेव निन्दति। अन्ते संयमधर्मं प्रतिपादयन् स वदति—शरैः अयोध्यां पृथिवीं च जेतुं शक्तोऽपि, निरर्थकबलप्रदर्शनं न करोति; अधर्मभयात् परलोकचिन्तया च राज्याभिषेकं नाभिलषति। अश्रुपूर्णो मौनं गतः रामः; तदा लक्ष्मणः भक्त्या धैर्येण च प्रत्युत्तरं दत्त्वा वदति—रामविहीना अयोध्या चन्द्रहीना रात्रिरिव, अहं सीता च त्वां विना न जीवावः। ततः न्यग्रोधाधः कृतशय्यायां ते शेरते; लक्ष्मणस्य वनधर्मानुसारं पूर्णवनवाससहचर्यनिश्चयं रामः स्वीकृत्य, उभौ भ्रातरौ निर्भयौ सिंहाविव निर्जने वने स्थितौ।
Sarga 54
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशत्तमेऽधिके पञ्चाशत्तमे सर्गे प्रयागे गङ्गायमुनयोः सङ्गमे यात्राया आश्रमसंवादे च प्रवृत्तिः वर्ण्यते। महावृक्षस्याधः शुभां रात्रिं नीत्वा रामः सीता लक्ष्मणश्च विस्तीर्णं वनं तीर्त्वा सङ्गमप्रदेशं प्रति यान्ति; नूतनान् रमणीयान् देशान् पश्यन्ति। यज्ञधूमं दृष्ट्वा समीपे तपोवनमिति निश्चिन्वन्तः सायाह्ने भरद्वाजाश्रमं प्राप्नुवन्ति। ते दूरादेव विनयेन स्थित्वा पश्चादाश्रमं प्रविश्य मुनिं प्रणमन्ति—स नियमवान् अग्निहोत्रपरायणः दिव्यदर्शी च चित्रितः। रामः स्वनाम गोत्रं च निवेद्य सीतां लक्ष्मणं च परिचाययति; पितृवचनात् वनवासं प्राप्तानां धर्मानुसारं मूलफलाहारवृत्त्या वासेच्छां च निवेदयति। भरद्वाजोऽतिथिधर्मेणार्घ्यं पाद्यं जलं च दत्त्वा निवासोपकरणैः सह सत्कारं करोति; शिष्यैः तपस्विभिः वन्यैश्च प्राणिभिः परिवृतः तान् स्वागतं करोति। संवादे मुनिः सङ्गमसमीपे सुखेन वासं सूचयति; किन्तु रामः ग्रामजनसमागमभयात् सीतायाः सौख्याय च एकान्तदेशं याचते। तदा भरद्वाजः दशक्रोशदूरे प्रसिद्धं चित्रकूटपर्वतं प्रशंसति—पुण्यं समृद्धं रम्यं च, दर्शनमात्रेण मनोवर्धनम् इति। प्रभाते गमनानुज्ञां दत्त्वा चित्रकूटमेव तेषां योग्यं वनवासस्थानमिति पुनः प्रतिपादयति।
Sarga 55
चित्रकूटमार्गोपदेशः — Instructions for the Chitrakuta Route and the Yamuna Crossing
भरद्वाजाश्रमात् प्रभाते रामलक्ष्मणौ सीतया सह रात्रिं निवस्य तं मुनिं प्रणम्य स्थितौ। भरद्वाजोऽपि तेषां चित्रकूटमार्गं सूक्ष्मतया न्यवेदयत्—गङ्गायमुनयोः संगमं गत्वा पश्चिमाभिमुखीं कालिन्दीं (यमुनां) अनुगच्छेताम्, पुरातनं तीर्थं समासाद्य दारुभिः प्लवं कृत्वा तरितव्यमिति। तत्र च सिद्धसेवितं महान्तं न्यग्रोधं दर्शयित्वा तस्मिन् सीतायाः मङ्गलप्रार्थनां विधत्ते। तदनन्तरं तौ भ्रातरौ दारुसंघातैः बद्धैः, वेणुप्रस्तरैः, उशीरेण चाच्छादितं महाप्लवं निर्माय लक्ष्मणः सीतायै सुखासनं कल्पयामास। रामः लज्जमानां सीतां प्लवे समारोप्य वस्त्राभरणानि, उपकरणानि, आयुधानि च न्यधात्। मध्ये सरिति सीता नदीं नमस्कृत्य सुरक्षितागमनकाले पूजां करिष्यामीति प्रतिजज्ञे; ततः ते दक्षिणतीरं समासेदुः। तीरं प्राप्य सीता न्यग्रोधं प्रदक्षिणीकृत्य रामस्य व्रतसिद्धिं, कौसल्यासुमित्रयोः सह पुनर्मिलनं च प्रार्थयामास। अनन्तरं रामः लक्ष्मणं न्ययोजयत्—सीतां पुरतः नय, अहं पश्चात् सशस्त्रोऽनुगमिष्यामि; तस्या वनस्पतिषु कौतूहलं च पूरयेत्युक्त्वा। यमुनायाः शोभां दृष्ट्वा सीता प्रमुदिता; भ्रातरौ वन्यफलमूलानि संचित्य नदीतीरे निवासयोग्यं देशं च न्यवृणुताम्।
Sarga 56
चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः (Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut)
रात्र्याः क्षये रामः सौम्येन लक्ष्मणं प्रबोध्य वनस्य मङ्गलध्वनिभिः प्रस्थानकालं सूचयति। ततो मुनिना (भारद्वाजेन) निर्दिष्टेन मार्गेण ते चित्रकूटं प्रति यान्ति। मार्गे रामः सीतां ऋतुसौन्दर्येण समृद्धं वनं दर्शयति—पुष्पितवृक्षान्, मधुकोशान्, पक्षिणः, गजान् च—आश्रयत्वेन तपोविहारत्वेन च तद्वनं निरूपयन्। चित्रकूटं प्राप्य रामः तं पर्वतं निवासयोग्यं मन्यते—जलमूलफलसम्पन्नं महर्षिसंनिधिसहितं च। ते वाल्मीक्याश्रमं गत्वा प्रणम्य सत्कृताः आसनेषु उपवेश्यन्ते। अनन्तरं रामः लक्ष्मणं दृढां पर्णशालां कर्तुं नियुङ्क्ते। पर्णशालासम्पत्तौ स वास्तुशमनं विधत्ते—मृगमांसनिवेदनं, मन्त्रजपं, स्नानं, विश्वदेवेभ्यः रुद्राय विष्णवे च बलिप्रदानं च। वेदीः अग्निस्थानानि च आश्रमोचितानि स्थापयित्वा वन्योपहारैः भूतगणान् तर्पयति। ततः ते त्रयः सह पर्णशालां प्रविशन्ति, देवाः सुधर्मामिव प्रविशन्त इति उपमा; समृद्धे वने शान्त्या सुखं निवसन्ति।
Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
अस्मिन् सप्तपञ्चाशे सर्गे सुमन्त्रः गङ्गातटे रामेण विसृष्टः स्वदृष्ट्या पुनरयोध्यां प्रविशति। रामस्य दक्षिणतीरं प्राप्तिं यावत् गुहः सुमन्त्रं सहानुगच्छन् संभाष्य च शोकाकुलः स्वगृहं प्रत्यावर्तते। सुमन्त्रस्तु शीघ्रं वनानि नद्यः सरांसि ग्रामान् नगराणि च पश्यन् तृतीयदिने सायाह्नेऽयोध्यां प्राप्य तां निःशब्दां निरानन्दां च ददर्श। नगरजनाः समागत्य “क्व रामः?” इति पृच्छन्ति; यज्ञेषु विवाहेषु सभासु दानसमागमेषु च धर्मात्मानं कुमारं पुनर्न द्रक्ष्याम इति विलपन्ति, पितृवत् प्रजापालनं तस्य स्मरन्ति। अन्तःपुरं प्रविश्य सुमन्त्रः स्त्रीणां अश्रुपूर्णनेत्राणां क्रन्दनं शृणोति; दाशरथ्यः परस्परं कौसल्यां प्रति कथनस्य दुष्करतां चिन्तयन्ति। अथ सुमन्त्रः नृपं ददर्श, रामवचनं यथावत् निवेदयामास; ततो दाशरथः शोकविह्वलः मूर्च्छितः पतति। अन्तःपुरे महती रुदितध्वनिः समुत्थिता; सुमित्रासहायिता कौसल्या पतितं नृपं समुत्थाप्य, कैकेय्याः अनुपस्थितौ “निर्भयः सन्देशं पृच्छ” इति प्रेरयति, स्वयं च शोकात् पतति—ततः पुनः समग्रायोध्यायां शोकप्रलापः प्रववृते।
Sarga 58
अष्टपञ्चाशः सर्गः (Sarga 58) — Daśaratha Questions Sumantra; Messages from the Forest Threshold
प्रबुद्धः सन् राजा दशरथः सुमन्त्रं समाहूय रामवृत्तान्तं यथार्थतया श्रोतुमिच्छति। रामः कुत्रोपविष्टः, कुत्र शयितः, किं भुक्तवान् इत्यादि सूक्ष्मविवरणैः स राजा पृच्छति; उपस्थितेः अभावे शोकः प्रत्यक्षकथामिव आश्रयते। सुमन्त्रः कृताञ्जलिः समीपमागत्य राजानं जीर्णं धूलिधूसरं निःश्वसन्तं च नवगृहीतगज इव वर्णयति, तेन राज्यस्यापि पतनदशा देहभाषया प्रकाश्यते। सुमन्त्रः वनसीम्नि रामस्य धर्म्यं वृत्तान्तं निवेदयति—रामः शिरसा नम्रः कृताञ्जलिः अन्तःपुरं प्रति नमस्कारान् कुशलप्रश्नांश्च प्रेषयितुमादेशयति, विशेषतः कौसल्यां प्रति। नित्यकर्मपालनं, दशरथस्य देववत् परिचर्या, सहपत्नीषु विनयः, कैकेय्याः सह सम्बन्धरक्षणं च उपदिशति। भरतं राजवत् मन्यध्वं, तस्य कुशलं निवेदयध्वं, सर्वासु मातृषु सममानं कुरुत, वृद्धराज्ञः आज्ञां पालयत इति राजधर्ममपि निर्दिशति। अनन्तरं लक्ष्मणस्य कोपः निष्कासनविषये धर्मविरोधश्च प्रकट्यते; सीता प्रथमं स्तब्धेव, सुमन्त्रस्य प्रस्थानकाले तु अश्रूणि मुमोच। अन्ते रामः कृताञ्जलिः रुदन् लक्ष्मणेन धार्यमाणः, सीता च राजरथं निरीक्षन्ती—एषा विरहचित्रा अवस्था कर्तव्यधर्मेण सह शोकं संयोजयति।
Sarga 59
एकोनषष्ठितमः सर्गः (Sarga 59): सुमन्त्रवाक्यं, अयोध्याविषादः, दाशरथिशोकसागरः
अयोध्याकाण्डे एकोनषष्ठितमे सर्गे सुमन्त्रः दाशरथिं प्रति स्ववृत्तान्तं निरन्तरं निवेदयति। रामलक्ष्मणौ तापसवेषधारिणौ गङ्गां तीर्त्वा प्रयागाभिमुखौ प्रस्थितौ; लक्ष्मणः रामं रक्षन् स्थितः। सुमन्त्रस्य तु प्रत्यागमनं विवशं जातम्—अश्वाः अपि मार्गं नाभ्यनन्दन्, उष्णाश्रूणि स्रवन्त इव; सुमन्त्रः गुहेन सह पुनराह्वानस्य आशया किञ्चित्कालं स्थित्वा अनिच्छया अयोध्यां प्रत्यावर्तत। ततः शोकस्य सार्वभौमं रूपं वर्ण्यते—वृक्षाः, नद्यः, सरांसि, वनानि, उद्यानानि च शुष्काणि तप्तानि च इव दृश्यन्ते, यथा रामविपत्त्या राज्यं प्रकृतिश्च सह शोकं वहतः। रामविहीना अयोध्या सुमन्त्रेण प्रविश्यते; तत्र न कश्चित् प्रत्यभिवादनं करोति, निःश्वासाः पुनःपुनः श्रूयन्ते, प्रासादेषु स्त्रियः क्रन्दन्ति, मित्रशत्रुमध्यस्थेषु सर्वेषु जनपदवासिषु अविशेषेण दुःखमेव दृश्यते। दाशरथिः अश्रुपूर्णकण्ठः स्वात्मानं निन्दन् वदति—स्त्रीहेतोः शीघ्रं कृतवान्, मन्त्रविहीनः; कैकेय्याः प्रेरणां दोषयन् विधेः विनाशकारीं गतिं स्मरति। स सुमन्त्रं याचते—मां रामस्य समीपं नय; सीतां रामं च विना क्षणमपि जीवितुं न शक्नोमि इति। अन्ते ‘शोकसागर’ इति दीर्घोपमा प्रवर्तते—कैकेयी वडवामुखी, मन्थरावचनानि मकराः, अश्रवः फेनरूपाः; ततः दाशरथिः मूर्च्छितः पतति, कौसल्या च पुनर्भयाकुला भवति।
Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अस्मिन् सर्गे शोकवेगेन कम्पमाना कौसल्या सूतं सुमन्त्रं प्रति वदति—“शीघ्रं मां राम-सीता-लक्ष्मणान् प्रति नय; वियोगं न सहिष्ये, तेन विना जीवितुं न शक्नोमि” इति। सुमन्त्रः कृताञ्जलिः सान्त्वयन् शोकत्यागं प्रार्थयते; रामस्य वनवासं धर्मनिष्ठया धैर्येण सहनं, लक्ष्मणस्य च सेवां संयतधर्मरूपां पुण्यफलप्रदां च निरूपयति। ततः सान्त्वनायाः केन्द्रं सीतायाः वृत्तान्ते परिवर्तते। सा न विषण्णा दृश्यते; निर्जनेऽपि वने स्वगृहेव निश्चिन्ता, ग्राम-नदी-वृक्षादीन् क्रीडया पृच्छन्ती, मनसा तु राममेवावलम्ब्य—रामविहीना अयोध्यापि तस्यै वनमिवेति। सुमन्त्रः तस्याः तेजोऽनपायित्वं, यात्राक्लेशेष्वपि पद्मचन्द्रोपमां कान्तिं, अलङ्कारवर्जितेष्वपि पादेषु प्रभां, रामरक्षणेन मृगव्याघ्रादिष्वपि निर्भयगमनं च प्रशंसति। अन्ते एतस्याचारस्य कीर्तिरविच्छिन्ना भविष्यतीति प्रतिपाद्यते; तथापि यथोचितसान्त्वनेऽपि कौसल्यायाः मातृशोकः न निवर्तते, सा पुनः पुनः प्रियपुत्रं प्रति आक्रन्दति।
Sarga 61
कौसल्याविलापः — Kausalya’s Lament and Ethical Analogies on Kingship
रामे वनं गते कौसल्या तीव्रशोकसमाकुला दशरथं प्रति दीर्घं वाक्यप्रवाहं प्रवर्तयति। सा राम-सीता-लक्ष्मणानां वनवासे दुःखसहिष्णुतां चिन्तयति—सीतायाः कोमलता राजभोगाभ्यस्तता च, वन्याहार-शीतोष्ण-भयङ्करशब्दादि-कष्टानि, तथा लक्ष्मणस्य सेवाव्रतं च स्मरति। ततः दशरथस्य निर्णयम् “अकरुणकर्म” इति निर्दिश्य, स्वबान्धवानां सुखार्हत्वं प्रतिपादयति, भरतस्य राज्यत्यागोऽसम्भव इति च सूचयति। कौसल्या नानोपमान-न्यायैः रामस्य परभुक्तराज्य-अस्वीकारं दर्शयति—श्राद्धे प्रथमं स्वजनभोजनं कृत्वा पश्चात् द्विजश्रेष्ठान् अन्वेषणमिव, उत्तमब्राह्मणानां पश्चाद्भोजन-अस्वीकार इव, व्याघ्रस्य पराहृतभक्ष्य-अस्वीकार इव, यज्ञद्रव्यस्य पुनरुपयोग-अयोग्यता इव, हृतसारसुरेव नष्टसोमाध्वर इव च। एतेन रामस्य स्वाभिमानं धर्मनिष्ठां च प्रकाशयति—असत्कारं न मर्षयेत्, क्रुद्धः सन् पर्वतानपि विदारयेत्, किन्तु पितृगौरवात् दशरथं हन्तुं नोत्सहेत्। सर्गान्ते स्त्रीधर्माश्रय-न्यायः प्रतिपाद्यते—पतिः पुत्रो ज्ञातयश्च स्त्रियाः आश्रयाः; तथा कौसल्यायाः परित्यक्तत्वबोधः आत्मविनाशभावना च प्रकट्यते।
Sarga 62
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
कौसल्याया रोषशोकसमुत्थया कठोरया वाचा श्रुत्वा दशरथोऽतिदुःखितः सञ्जज्ञे, मूर्च्छामापन्नश्च किञ्चित्कालानन्तरं दीर्घोष्णनिःश्वासैः सञ्ज्ञां प्रतिलभते। तस्य चेतसि रामवियोगजं शोकं प्रति शोकान्तरं समुत्पद्यते—पूर्वकृतं पापं स्मरति, यत् शब्दवेधिना शरेण प्रमादात् तपस्विनः पुत्रो हतः; एवं दोषशोकयोर्द्विगुणो भारः समभवत्। कम्पमानो दीनवदनः कृताञ्जलिः कौसल्यां प्रार्थयते—धर्मनिष्ठानां स्त्रीणां पतिः प्रत्यक्षदेवतास्वरूप इति, अतः शोकाकुलं मां प्रति मा कटुवचनं ब्रूहीति। ततः कौसल्याया रोषः करुणायां परिवर्तते; सा बहु रुरोद, शिरसि कृताञ्जलिं कृत्वा क्षमां याचते, पुत्रशोकेन मया अयुक्तं कठोरं भाषितमिति निवेदयति। शोकस्योपदेशं च करोति—शोकः धैर्यं विद्यां च सर्वां स्थिरतां च नाशयति; स एव महाशत्रुः, शत्रोः प्रहारादपि दुरसहः; शोकमग्नमनसां तपस्विनामपि पण्डितानामपि मोहः सम्भवतीति। पञ्च रात्रयः पञ्च वर्षाणि इव प्रतिभान्ति, नदीवेगैः समुद्र इव मम शोकः वर्धत इति सा हृदयस्पृशो वाक्यानि ब्रुवती। एवं वदन्त्यां सूर्यकिरणाः क्षीयन्ते, रात्रिरागच्छति; दशरथः क्षणं सान्त्वितोऽपि शोकाभिभूतः निद्रावशं जगाम।
Sarga 63
दशरथस्य शोकानुचिन्तनं शब्धवेधि-दोषस्मरणं च (Daśaratha’s grief, karmic reflection, and the remembered ‘śabdavedhī’ misdeed)
अयोध्याकाण्डे त्रिषष्टितमे सर्गे रामस्य वनवासेन प्रबुद्धो दशरथो महाशोकेनाविष्टः कौसल्यां प्रति कर्मफलनियमं निगदति—कर्ता कर्मणः फलम् अवश्यं प्राप्नोति; हिताहितविवेकं विना प्रवृत्तः बाल इव भवति। स आम्रवृक्षान् छित्त्वा पलाशं (किंशुकं) सिञ्चन् फलकाल एव पश्चात्तापं प्राप्नोतीति दृष्टान्तेन स्वमेवोपमानयति—फलसमये रामं निरास्य स्वयम् अद्य शोकफलम् अनुभवन्ति। ततः स पूर्ववृत्तान्तं कथयति। वर्षाकाले सरयूतीरे मृगयां गतः स अन्धकारे जलस्थानं प्रतीक्ष्य शब्दमात्रेण भ्रमितः, गज इति मन्यमानः शरं मुमोच। ततः करुणो नादः श्रूयते—तपस्विनः कस्यचित् वनवासिनो युवनः, अन्धवृद्धयोः पित्रोः कृते जलं गृह्णतः, शरेण विद्धः। स मरणासन्नः संन्यासिनोपरि अनायासहिंसां विलपति, मुख्यतस्तु पित्रोः दुःखं चिन्तयन् राजानं तयोः क्षमां याचितुं प्रेरयति, शापभयात्; शरं च निष्कासयितुं प्रार्थयते। दशरथः शोकाकुलः—स्थिते शरे वेदना, निष्कासने प्राणत्याग इति द्विधा व्याकुलः; अन्ते शरं निष्कास्य स युवकं मृतं पश्यति। एष वृत्तान्तः दशरथस्य वर्तमानविपत्तेः कारणकथनरूपेण, ऋतुवर्णनं, धर्मन्यायः, पश्चात्तापमानसश्च एकस्मिन् कर्मकथासूत्रे समन्वयति।
Sarga 64
शब्दवेध्य-अनर्थः, ऋषिशापः, दशरथस्य प्राणत्यागः (The Sound-Target Tragedy, the Sage’s Curse, and Dasaratha’s Death)
अस्मिन् सर्गे दशरथः कौसल्यां प्रति करुणया विलपन् स्वपूर्वकृतं पापप्रसङ्गं निवेदयति। स सरयूतीरे मृगयां चरन् जलघटपूरणशब्दं द्विपशब्द इति मत्वा शब्दवेध्याभ्यासवशात् बाणं मुमोच; तेन तु तापसस्य मुनिपुत्रः विद्धो भूमौ पतितः। राजा तं दृष्ट्वा शोकाकुलः बाणं निष्कृष्य क्षमां याचते, स च मुनिपुत्रः स्वपितरौ अन्ध-वृद्धौ स्मारयन् तयोः सन्देशं दत्त्वा प्राणान् त्यजति। ततः दशरथः तौ मुनिदम्पतीं नीत्वा पुत्रवियोगशोकं, विलापं, अन्त्यदर्शनं च अनुवर्तते। मुनिः धर्मन्याययुक्तं वचनं वदन् अज्ञानकृतत्वात् तत्क्षणं ब्रह्महत्यादोषो न प्रवर्तते इति सूचयति; तथापि पुत्रशोकसमं राज्ञः मरणं भविष्यति इति शापं ददाति। मुनिदम्पती पुत्रं चितामारोप्य स्वर्गं गच्छतः, मुनिपुत्रोऽपि दिव्यरूपेण शक्रेण सह स्वर्गारोहणं करोति। एष शापः कर्मविपाक इव फलितः—रामवियोगमहाशोकेन दशरथः इन्द्रियक्षयचित्तविक्षेपान् अनुभूय, रामदर्शनाभावं परमदुःखं मन्यमानः, कौसल्यासुमित्रयोः सन्निधौ अर्धरात्रोत्तरं प्राणान् जहाति।
Sarga 65
अयोध्याकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः — Daśaratha’s Death Discovered in the Palace (Morning Rites Turn to Lament)
अयोध्यायां प्रातःकाले राजगृहे नियताचारानुसारं सूताः स्तुतिपाठकाः गायका वादकाः परिचारकाश्च समागत्य मङ्गलाशंसाः पठन्ति, स्तुतिगीतनिनादैः पवित्रैश्च शब्दैः अन्तःपुरं पूरयन्ति। स्नानार्थं चम्पकवर्णचन्दनगन्धोदकं कलशाः पात्राणि लेपनानि च सर्वं विधिवत् समुपकल्प्यते, सर्वं सुव्यवस्थितं श्रेष्ठगुणयुक्तं च दृश्यते। किन्तु नृपो दशरथो न निष्क्रामति; सूर्योदयपर्यन्तं प्रतीक्ष्यमाणेषु सेवकेषु चिन्ता संशयत्वं गच्छति। शय्यापरिचारिकाः शनैः संयतमनसः शयनगृहं प्रविश्य शय्यां स्पृशन्ति; तत्र जीवनलक्षणाभावं दृष्ट्वा कम्पन्ते, भयः निश्चयतां याति। ततः अन्तःपुरे महती रुदितध्वनिः प्रवर्तते। कौसल्या सुमित्रा च तं शब्दं श्रुत्वा जाग्रत्यौ राजानं स्पृष्ट्वा शोकविह्वले पततः। कैकेयीप्रमुखाः अन्याः पटराज्ञ्यश्च मूर्च्छिताः पतन्ति; यत् पूर्वं स्तुतिनिनादैः प्रतिध्वनितं राजभवनं तत् इदानीं विलापेन प्रतिध्वनति, आनन्दस्य सार्वजनिकः क्षयः समष्टिशोकस्य च आरम्भः सूच्यते।
Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
दशरथस्य स्वर्गारोहणानन्तरं शोकः संहृतरूपेण प्रवर्तते। कौसल्या दुःखविह्वला राज्ञः शिरः स्वाङ्के निधाय कैकेयीं प्रति दोषारोपयुक्तं विलापं करोति। सा विपत्तिं तीव्रदृष्टान्तैः प्रकाशयति—निर्वापिताग्निरिव, निर्जलोदधिरिव, तेजोहीनसूर्य इव च अयोध्या जातेत्याह। तस्याः वाक्ये दुःखपरिधिः विस्तरति—सीताया अरण्यभयेषु असहायता, जनकस्य शोकात् पतनसम्भावना च। कौसल्या पतिवियोगदुःखात् देहत्यागपर्यन्तं निश्चयं दर्शयति—पत्युः देहेन सह अग्निं प्रवेष्टुमिच्छतीति। दासीगणाः तां निवार्य नयन्ति। मन्त्रिणः वरिष्ठानां आदेशेन तैलद्रोण्यां राजदेहं स्थापयित्वा पुत्रागमनपर्यन्तं अन्त्येष्टिं स्थगयन्ति—वंश-श्राद्धविधिपरम्परां स्पष्टयन्तः। अन्तःपुरस्त्रियः समवेताः विलपन्ति, अयोध्या च चन्द्रहीनरात्रिरिव, सूर्यहीनदिवस इव मलिनाकुला दृश्यते। जनभावना कैकेयीं प्रति निन्दारूपेण प्रवर्तते, यथा राजगृहस्य निर्णयः नगरस्य सामूहिकशोकं नैतिकनिर्णयं च जनयति।
Sarga 67
अयोध्यायां शोक-रात्रिः तथा अराजक-राष्ट्रस्य नीतिविचारः (The Night of Lamentation in Ayodhya and the Political Ethics of a Kingless Realm)
अस्मिन् सर्गे अयोध्यायाः रात्रिः ‘आक्रन्दित-निरानन्दा’ इति वर्ण्यते। दशरथस्य निधनानन्तरं रामस्य वनवासे च नगरं शोकाकुलं, जनाः निःशब्दा इव, सर्वत्र विलाप-ध्वनिः प्रसृतः। प्रातःकाले राजाभिषेक-कर्तारो द्विजातयः सभां प्रविशन्ति। वसिष्ठं राजपुरोहितं प्रति मार्कण्डेय-प्रमुखा ब्राह्मणाः तथा अमात्याश्च पृथक् पृथक् मतानि निवेदयन्ति, ‘अराजक’ स्थितेः महादोषं च प्रतिपादयन्ति। राजा विना वर्षा-नियमः, कृषिः, धन-सुरक्षा, न्याय-व्यवहारः, यज्ञ-प्रवृत्तिः, उत्सव-संस्कृतिः, व्यापार-मार्ग-सुरक्षा, सैन्य-प्रतिरोधश्च क्षीयन्ते इति क्रमशः दर्श्यते। उपमान-श्रृङ्खलया—अनुदका नद्यः, अतृणं वनम्, अगोपाला गावः—राज्यस्य ‘पालक’ तत्त्वं स्पष्टं भवति। अन्ते राजा सत्य-धर्मयोः प्रभवः, माता-पितृ-तुल्यः प्रजाहितकरश्च इति राजधर्म-मीमांसा स्थाप्यते। तस्माद् इक्ष्वाकु-कुले कश्चित् कुमारः शीघ्रमभिषेचनीय इति वसिष्ठं प्रति प्रार्थना क्रियते।
Sarga 68
दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya (Bharata’s Recall)
अस्मिन् सर्गे मन्त्रिभिः ब्राह्मणैश्च सह विचार्य वसिष्ठः शीघ्रं दूतप्रेषणं नियोजयति। केकयराज्ये मातुलगृहे स्थितौ भरतशत्रुघ्नौ त्वरितं प्रत्याहर्तुं स सिद्धार्थं विजयम् जयन्तम् अशोकं नन्दनं च दूतान् आहूय विधिवत् आज्ञापयामास। ते राजगृहं (केकयानां राजधानीं) शीघ्रं गच्छेयुः, शोकचिह्नानि निगृह्य, पुरोहितमन्त्रिणां कुशलं निवेद्य, “अत्यावश्यकं कार्यम्” इति कारणेन तत्क्षणं प्रत्यागमनं दृढं याचेरन्। तत्र विशेषो नियमः—रामस्य वनवासं न दशरथस्य निधनं न च रघुवंशस्य शोकावस्थां भरताय प्रकाशयेयुः; आश्चर्यभयशोकान् निवार्य राज्यस्थैर्यरक्षणार्थं सूचना-नियन्त्रणं कृतम्। दूताः पथ्योपकरणैः समलङ्कृताः, केकयराजाय भरताय च कौशेयवस्त्राभरणादि उपहारैः सह प्रेषिताः। ते हस्तिनापुरे गङ्गां तीर्त्वा कुरुजाङ्गलात् पाञ्चालदेशं ययुः; मालिनीं शरदण्डां इक्षुमतीं विपाशां शाल्मलीं च नद्योऽतिक्रम्य, सुदामपर्वते विष्णोः पदचिह्नानि ददृशुः। एवं कर्तव्यपरायणाः शीघ्रगामिनः दूताः रात्रौ गिरिव्रजं प्राप्नुवन्, सर्गे मार्गविशेषोऽपि स्पष्टतया निरूपितः।
Sarga 69
भरतस्य दुःस्वप्नदर्शनम् — Bharata’s Ominous Dream
अयोध्यायां दूतानां आगमनसमये भरतः प्रभाते दुःस्वप्नेन व्याकुलो भवति। स्वप्ने स पितरं दशरथं मलिनेषु स्थानेषु अशुभकर्मसु च पश्यति—पर्वतात् पतित्वा गोमयकर्दमे निमग्नं, तैले प्लवमानं तैलं पिबन्तं, तिलौदनं भुञ्जानं, पुनः पुनः शिरसा तैले निमज्जन्तं देहं च लेपितम्। ततः प्रकृतिराज्ययोर्विपर्याससूचकानि निमित्तानि दृश्यन्ते—समुद्रः शुष्यति, चन्द्रः पतति, पृथिवी तमसा छाद्यते, राजगजस्य दन्तः भग्नः, अग्निः सहसा निर्वाप्यते, भूमिः विदीर्यते, वृक्षाः शुष्यन्ति, धूम्राः पर्वताः भग्नरूपाः। अनन्तरं राजा कृष्णवस्त्रधारी लोहमये आसने उपविष्टः श्यामाभिः स्त्रीभिः परिहास्यते; पुनश्च रक्तमाल्यरक्तानुलेपनः दक्षिणां दिशं गर्दभयुक्तरथेन शीघ्रं याति, अन्ते रक्तवस्त्रधारिण्या विकृतया राक्षस्या आकृष्यते। भरतः एतत् मरणनिमित्तं मन्यते; स्वस्य वा रामस्य वा राज्ञो वा लक्ष्मणस्य वा विषये भयमापद्यते, तथा च स्वप्नशास्त्रनियमं स्मरति—गर्दभयुक्तयानारोहणं शीघ्रं चिताधूमदर्शनस्य सूचकं भवति इति। सुहृदः गीतनृत्यनाट्यहास्यैः तं विनोदयितुं यतन्ते, किन्तु भरतः कण्ठशोषेण, भग्नस्वरेण, कृशवदनेन, अकारणेन आत्मग्लान्या च पीड्यते; स्वप्ने राज्ञः “अविज्ञेय” दर्शनात् भयमेव तस्य हृदये वर्धते।
Sarga 70
भरतस्य दूतसमागमः तथा केकयराजनः अनुज्ञा (Bharata Meets the Messengers; Kekaya King Grants Leave)
अयोध्याकाण्डे सप्ततितमे सर्गे केकयदेशात् अयोध्यां प्रति भरतस्य प्रस्थानस्य पूर्वरङ्गः भावगौरवेण निरूप्यते। भरतः स्वप्ने घोरं निमित्तं कथयति। तस्मिन्नेव काले अयोध्यायाः अश्वारोहिणो दूताः परिखावृतं राजगृहं नगरं प्राप्य, केकयराज्ञा युधाजिता च सत्कृताः, ततः विनयेन भरतं समुपगम्य वचनं प्रचक्रुः। भरतः बान्धवधर्मानुरूपं कुशलप्रश्नान् करोति—दशरथस्य, रामस्य, लक्ष्मणस्य, तथा कौसल्यासुमित्राकैकेयीनां च आरोग्यं धर्मस्थितिं गृहस्थव्यवस्थां च पृच्छन् स्वहृदयस्य सावधानतां प्रकाशयति। दूताः त्वरितं प्रत्यागमनं राज्यकार्यस्यात्यावश्यकत्वात् याचन्ति; केकयराजाय युधाजिते च प्रेषितानि बहुमूल्यानि द्रव्याणि समर्पयन्ति। भरतः तानि गृह्णाति, दूतान् च प्रत्युपकारेण सत्करोति। अनन्तरं मातामहं केकयराजं प्रति भरतः अनुज्ञां याचते। स राजा प्रस्थानमनुजानाति, भरतं कैकेय्याः योग्यं पुत्रं प्रशंसति, वसिष्ठाय कुमाराभ्यां च नमस्कारान् प्रेषयति। ततः गजाश्वहिरण्यवस्त्रचर्मादिभिः, अन्तःपुरपालितैः श्वभिरपि, महादानविनिमयः प्रवर्तते; किन्तु भरतः न हृष्यति—स्वप्ननिमित्तेन दूतानां त्वरया च शङ्का वर्धते। अन्ते शत्रुघ्नेन सह मन्त्रिभिः सेनारक्षणेन च महता परिवारेण भरतः प्रस्थितः; बाह्यतः शुभं सैन्यप्रयाणं, अन्तस्तु अनिष्टशङ्कया छायितम्।
Sarga 71
भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya
अस्मिन् सर्गे भरतः राजगृहात् प्रस्थितः पूर्वाभिमुखं यथाक्रमं देशान् नदीश्चातिक्रम्य अयोध्यां प्रति समुपयाति। सुदामां ह्लादिनीं च तीर्त्वा, पश्चिमाभिमुखप्रवाहां तरङ्गशिखरिणीं विस्तीर्णां शतद्रूं च पश्यति; ततः एलाधानं सर्वतीर्थं लौहित्यं च नामभिः प्रसिद्धेषु स्थानेषु पुनः पुनर्नदीतीर्थान्यतिक्रामति। उत्तानिका-कुटिका-कपीवती-प्रभृतयश्च नद्यः कथ्यन्ते; गिरिजैः अश्वैः, गजयानैश्च, यानव्यवहारः स्पष्टतया निर्दिश्यते, यथा मार्गवृत्तान्तः कथानकस्य मानचित्रमिव भवति। दूरात् अयोध्या दृश्यते—श्वेतमृत्तिकाभिः शोभिता, उद्यानोपशोभिता, वेदविद्भिः ऋत्विग्भिश्च समाकीर्णा, कीर्तिमती पुरी। किन्तु तस्याः समीपे गत्वा भरतः गृहदेवतायतनादिषु चानिष्टलक्षणानि पश्यति—गृहाणि अमार्जितानि, द्वाराणि अनावृतानि, धूपोपहारादयः निवृत्ताः, जनाः क्षुधार्ताः। अश्रुपूर्णा कृशा विषण्णाश्च प्रजाः शोकपरायणाः दृश्यन्ते; एवं पूर्वं यज्ञधर्मसमृद्धा पुरी इदानीं राजधर्मभङ्गेन गृहधर्मयज्ञकर्मणां विरामं वहन्तीव, नगरक्षयेनैव महाव्यसनं सूचयति।
Sarga 72
भरतस्य मातृसदनगमनं कैकेय्या दारुणवृत्तान्तकथनं च (Bharata in Kaikeyi’s apartments: revelation of Daśaratha’s death and Rāma’s exile)
अयोध्याकाण्डे द्विसप्ततितमे सर्गे भरतः राजभवनं विचरन् पितरं दशरथं नापश्यत्। पितृसत्कारं प्राप्स्यामीति कैकेय्याः सदनं जगाम; तत्र शून्यशयनं, हर्षहीनाः परिचारकाः, राजकृत्यव्यापारस्य च विरामं दृष्ट्वा सः अशुभं मनसि चिन्तयन् कैकेयीं यथार्थवृत्तान्तं पप्रच्छ—किमर्थं समाहूतः, कुत्र च राजा इति। कैकेयी राज्यलालसया प्रेरिता दारुणं वृत्तान्तं न्यवेदयत्—रामसीतालक्ष्मणवियोगशोकात् दशरथो दिवं गतः, राममेव विलपन्। तच्छ्रुत्वा भरतः शोकविह्वलः पतितः, रुरोद, पितुः स्नेहस्पर्शवियोगं च विललाप। ततः सः राज्ञः अन्तिमवचनं पप्रच्छ; रामस्य कीर्तिं रक्षितुमिव सन्देहं निरस्यन् स्पष्टं जिज्ञासितवान्—किं रामेण किञ्चिदपकारः कृतः, स्तेयं वा, परदाराभिलाषो वा इति। कैकेयी रामे दोषाभावं प्रतिज्ञाय स्वयमेवोवाच—भरतस्य राज्यं रामस्य च वनवासं याचितवती, ततो दशरथः शोकात् मृतः। सा भरतं श्राद्धकर्म कर्तुं राज्याभिषेकं च गृह्णातुमनुशशास, नगरं राज्यं च तवाधीनमिति; एष एव प्रसङ्गो भरतस्य पश्चात् धर्मनिष्ठां रामाधिकारप्रतिष्ठां च प्रबोधयति।
Sarga 73
भरतस्य कैकेय्याः प्रति धिक्कारः — Bharata’s Rebuke of Kaikeyi and Affirmation of Ikshvaku Royal Dharma
अयोध्याकाण्डे त्रिसप्ततितमे सर्गे भरतः पितुः दशरथस्य निधनं रामलक्ष्मणयोर्वनवासं च श्रुत्वा शोकाकुलः सन् धर्मयुक्त्या कैकेयीं तीव्रं निन्दति। पितृवियोगेन ज्येष्ठभ्रातृवियोगेन च राज्यं तस्य निरर्थकं भवतीति स प्रतिपद्यते; कौसल्यासुमित्रयोः शोकं वर्धयित्वा कुलनाशकारिणी त्वमेवेति कैकेयीं दोषयति। रामो हि कैकेयीं स्वमातरमिव सततं मानयामासेति तस्य शीलं प्रशंसति। अनन्तरं स कुलधर्मं निरूपयति—इक्ष्वाकूणां परम्परायां ज्येष्ठ एव राज्येऽभिषिच्यते, कनिष्ठाश्च विनयेन तं सेवन्ते; कैकेय्याः कर्म तु राजधर्मस्य पितृपैतामहकीर्तेश्च विच्छेद इति दर्शयति। कैकेय्याः पुत्रराज्यलालसां न पूरयिष्यामीति प्रतिजानीते, निर्दोषं जनप्रियं रामं वनात् आनयिष्यामीति निश्चिनोति, अन्तःकरणेन दृढया भक्त्या तमेव सेवितुम् उद्यतः। सर्गान्ते भरतः शोकवेगेन सिंह इव गिरिगुहायां नदन् रुरोद—यत्र करुणा च धर्मनिन्दा च एकत्र संमिलिते।
Sarga 74
भरतस्य कैकेयी-गर्हा तथा सुरभि-दृष्टान्तः (Bharata’s Reproach of Kaikeyi and the Surabhi Exemplum)
अस्मिन् सर्गे दशरथस्य निधनानन्तरं रामस्य वनवासे च भरतः क्रोधसमाविष्टः कैकेयीं तीव्रतया गर्हयति। तस्याः कर्म अधर्ममिति निर्दिश्य पितृवियोगं भ्रातृविरहं प्रजाजनस्य च घृणां वर्णयन् इक्ष्वाकुकुलस्य धर्मव्यवस्थां भिनत्तीत्येनां पापकर्त्रीं मन्यते। राज्यनाशं नरकप्राप्तिं लोकपरित्यागं च दण्डफलरूपेण स्मारयति; स्वयमपि प्रजाभिः शोकाकुलाभिः पश्यद्भिः सह “ममापि पापभारः” इति संयोगदोषेण आरोपितं कलङ्कं सोढुं न शक्नोतीति स्वधर्मसङ्कटं प्रकाशयति। अनन्तरं सुरभ्याः (कामधेनोः) दृष्टान्तं कथयति—बहवः सन्ति तस्याः सन्तानाः, तथापि द्वौ वृषभौ अतिभारपीडितौ दृष्ट्वा सा रुरोद; तद् दृष्ट्वा इन्द्रः पुत्रस्यात्यन्तप्रियत्वं निश्चिनोति। एतेन भरतः कौसल्यायाः एकपुत्रवियोगजं दुःखं सूचयन् कैकेय्याः दोषं अधिकं तीक्ष्णीकुरुते। अन्ते रामं पुनरायोध्यां नेतुं प्रतिजानीते; तदशक्ये सुखपरित्यागं कृत्वा तपोवनं प्रवेक्ष्यामीति च व्रतम्। शोकवेगेन स भूमौ निपपात—इन्द्रध्वज इव पतितः, क्षीणाधिकारः शोकाकुलश्च।
Sarga 75
अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमः सर्गः (Sarga 75: Bharata and Kausalya—Reproach, Oaths, and Reconciliation)
अस्मिन् पञ्चसप्ततितमे सर्गे गृहान्तरेऽपि धर्मन्यायसदृशः नैतिकविवादः प्रवर्तते। भरतः मूर्च्छितः सञ्ज्ञां लभते, शोकाकुलां मातरं दृष्ट्वा मन्त्रिसन्निधौ कैकेय्याः कृत्यं निन्दति, राज्याधिकारस्य धर्मसमर्थनं विना न स्थैर्यमिति सूचयन्। कौसल्या तु पुत्रशोकसन्दिग्धचित्ता कटु-व्यङ्ग्येन भरतं प्रति वदति—कैकेय्याः कुटिलकर्मणा ‘निरवरोधं’ राज्यं प्राप्तुमिव त्वं कामयसे इति। भरतः औपचारिकं प्रतिषेधं करोति—नाहं राज्यं प्रार्थितवान्, न चाभिषेकयोजनां ज्ञातवान्; शत्रुघ्नेन सह दूरदेशे स्थित इति। ततः स्वशुद्ध्यर्थं दीर्घान् शपथरूपान् शापसदृशान् प्रतिज्ञावाक्यान् उच्चारयति—रामस्य वनवासे येन केनचित् अनुमोदिते तस्यैव पापफलानि मयि पतन्त्विति, इत्यनेन निजरक्षां यज्ञवत् शपथकर्मरूपेण प्रकाशयति। अन्ते स करुणया पतति, कौसल्यापादयोः प्रणिपत्य विलपति, पुनर्मूर्च्छां गच्छति, सान्त्वितश्च भवति। कौसल्या तस्य धर्मसत्यनिष्ठां ज्ञात्वा तमालिङ्गति; शोकक्लान्त्या रात्रिः क्षीयते।
Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमे सर्गे भरतस्य तीव्रशोकानन्तरं राजधर्मानुगुणं कर्मविधानं प्रवर्तते। वाग्मिनां मुनिवरः वसिष्ठो भरतं शोकसंयमायोपदिश्य यथाकालं नृपस्य अन्त्येष्टिं कर्तुमाज्ञापयति। ततो भरतः धैर्यमालम्ब्य ऋत्विजः पुरोहितान् आचार्यांश्च समाहूय शास्त्रोक्तं विधिं समारभते। राजाग्नयः सम्यगुपचर्यन्ते; तैलकाष्ठादिरक्षितात् पात्रात् देहः निष्कास्य अलङ्कृतशय्यायां निवेश्यते। सेवकाः शिबिकायां नृपशरीरं वहन्ति; मार्गे सुवर्णवस्त्रादीनि विकीर्य दानानि च क्रियन्ते। चन्दनागरुगुग्गुल्वादिसुगन्धिद्रव्यैः चितां रचयित्वा ऋत्विजो होमान् कुर्वन्ति, मन्त्रान् जपन्ति, सामगाः शास्त्रानुसारं स्तोत्राणि गायन्ति। कौसल्याप्रमुखाः पटराज्ञ्यः समागत्य ज्वलन्तीं चितां प्रसव्यं परिक्रमन्ति; सर्वत्र जनाक्रोशः क्रौञ्चीनां रुतमिव श्रूयते। भरतेन सह उदकदानं कृत्वा पुरी दशाहशौचं प्रविशति; सर्वे भूमौ शयाना शोकं विधिं च नगरव्यवस्थां च एकत्र समन्वयन्ति।
Sarga 77
और्ध्वदैहिकक्रिया-शोकविलापः (Obsequies for Daśaratha and the Brothers’ Lament)
अस्मिन् सप्तसप्ततितमे सर्गे दशरथस्य निधनानन्तरं कर्म-मनःस्थित्योः परिणामो वर्ण्यते। दशाहशौचानन्तरं भरतः शुद्धिं कृत्वा द्वादशेऽहनि पितुः श्राद्धकर्माणि कारयामास। तत्र ब्राह्मणेभ्यः बहूनि दानानि दत्तानि—धनधान्यानि, अन्नपानानि, वस्त्राणि, रत्नानि, गोमहिषादिपशवः, दासदासीजनाः, यानानि, गृहाणि च—राजधर्मस्य और्ध्वदैहिकव्ययस्य च महत्त्वं प्रकाशयन्। त्रयोदशेऽहनि प्रभाते भरतः पुनः शुद्ध्यर्थं श्मशानं जगाम। स भस्मास्थिचिह्नितं चितास्थानं दृष्ट्वा मूर्छितः पपात, पितुः प्रस्थानं, कौसल्यायाः परित्यागं, रामस्य वनवासं च स्मृत्वा शोकविलापं चकार। तस्य शोकदर्शनात् राज्ञः स्मरणाच्च शत्रुघ्नोऽपि मूर्छितः, ततः विलपन् मन्थरां शोकसागरस्य मूलं, कैकेयीं तस्य दुर्गमत्वकारिणीं, वरदानानि चाचलप्रभाववत् निरूपयामास। अनुचराः सचिवाश्च तौ समाश्वासयितुं शीघ्रं समुपजग्मुः। वसिष्ठो भरतमुपदिश्याह—अद्य त्रयोदशी, अवशिष्टानि कर्माणि समापनीयानि; क्षुत्पिपासासुखदुःखजन्ममरणादीनां द्वन्द्वानां नियतत्वं च बोधयामास। सुमन्त्रः शत्रुघ्नं तथा समाश्वास्य जगतः भवाप्यययोः सार्वत्रिकतां कथयामास। तौ भ्रातरौ अश्रुपूर्णौ श्रान्तौ चोत्थाय, धर्ममार्गेण शेषौर्ध्वदैहिकक्रियाः समापयितुं प्रेरितौ, शोकं विधिना सह संयोजयामासतुः।
Sarga 78
अष्टसप्ततितमः सर्गः — Śatrughna’s Fury and Bharata’s Restraint (Mantharā Episode)
अयोध्यायां रामवियोगदुःखेन व्याकुलो भरतः रामं प्रति गन्तुमुद्यतः सन् स्थितः। तदा शत्रुघ्नः क्रोधदुःखसमन्वितः सन्देहं प्रकटयति—कथं भूतानां शरणं रामः स्त्रीवचनात् वनं प्रेषितः, किं न लक्ष्मणः तदादेशं प्रत्याख्यातवान्, किं च राजा धर्माधर्मविवेकं कृत्वा स्वात्मानं न निगृहीतवानिति। अथ मन्थरा राजवस्त्राभरणभूषिता द्वारदेशे दृश्यते; द्वारपालैः गृहीत्वा रामवनवासस्य दशरथमरणस्य च हेतुत्वेन सा सभायां नीयते। तच्छ्रुत्वा शत्रुघ्नः प्रतिज्ञास्थिरोऽपि शोकाक्रान्तः प्रतिकारं धमयन् मन्थरां बलात् आकृष्यति; तस्याः भूषणानि विकीर्यन्ते, प्रासादोऽपि शरदाकाश इव दीप्तिमान् वर्ण्यते। भयभीताः सख्यः करुणायाः कौसल्यायाः शरणं यान्ति। शत्रुघ्नस्य रोषः कैकेयीमपि प्रति कठोरनिन्दां प्रसारयति; सा भरतस्य शरणं याचते। भरतः धर्मवचनं निवेदयति—स्त्रियो न हन्तव्याः, क्षमा कार्या इति; शत्रुघ्नोऽपि रामस्य ‘मातृहन्ता’ इति निन्दाभयात् निवर्तते, मन्थरां विमुञ्चति। मन्थरा कैकेय्याः पादयोः पतित्वा विलपति; कैकेयी तां मृदुना समाश्वासयति—एवं प्रतिशोधसंयमयोः करुणायाश्च विरोधेन सर्गः समाप्तः।
Sarga 79
भरतस्य राज्यत्यागः तथा रामानयनप्रतिज्ञा (Bharata Rejects Kingship and Vows to Bring Rama Back)
चतुर्दशदिने प्रभाते राजाभिषेककर्तारः समागत्य दशरथस्य निधनानन्तरं निरधिपतां राज्यस्य भयमिति, अभिषेकसामग्री च सिद्धेति च, भरतं शीघ्रं राज्यं गृहाणेति प्रार्थयन्ति। भरतः तु दृढव्रतः अभिषेकद्रव्याणि प्रदक्षिणीकृत्य कुलधर्मं स्मारयन् तेषां वचनं प्रत्याख्याति—ज्येष्ठस्यैव राज्यं, रामस्यैव अधिकारः। स भूमिकाविपर्ययं प्रस्तावयति—अहं चतुर्दश वर्षाणि वनवासं सहिष्ये, रामः पुनरयोध्यायां राज्ञा अभिषिच्यतामिति। ततः स चतुर्विधं बलं समाहर्तुं, अभिषेकसाधनानि पुरतः नेतुं, शिल्पिभिः पन्थानः समतलान् सम्यगन्वितान् कर्तुं, दुर्गमार्गपरिज्ञैः रक्षकैः सह मार्गं परीक्षयितुं च आज्ञापयति। जनाः सभासदाश्च तस्य धर्मनिष्ठां श्रुत्वा मङ्गलध्वनिं कुर्वन्ति; यथाधिकारिणे राज्यं दातुमिच्छतः भरतस्य लक्ष्मीः स्थिरा भवत्विति आशीर्वदन्ति। हर्षाश्रवः सर्वत्र पतन्ति; एषः सर्गः त्यागेन धर्मनिष्ठया च एव राजसत्ता प्रमाणिता भवतीति, अभिषेकसज्जतां च राज्यव्यवहारकौशलं च एकत्र निबध्नाति।
Sarga 80
मर्गनिर्माणम् (Roadworks and the Royal Route Prepared for Bharata)
अयोध्याकाण्डेऽस्मिन् सर्गे भरतस्य गमनमार्गस्य पूर्वतया निर्माणं वर्ण्यते। आज्ञापितैः राजपुरुषैः सर्वे शिल्पिनः प्रेष्यन्ते—मापकाश्च सर्वेक्षकाः, खनकाः, यन्त्रविदोऽभियन्तारः, वास्तुशिल्पिनः, तक्षकाः, मार्गकाराः, दारुच्छेदकाः, कूपखनकाः, लेपकाः (श्वेतकाराः), वेणुकाराः, निरीक्षकाश्च। ते वनस्पतीः शिलाश्चापसारयन्ति, दुर्गमं समं कुर्वन्ति, कूपान् विवरांश्च पूरयन्ति, सेतून् बन्धन्ति, निःसरणार्थं शिलाः पेषयन्ति भिन्दन्ति च, शीघ्रं च जलवाहिन्यः सरांसि च निर्मापयन्ति। निर्जलेषु देशेषु वलयबन्धैः शोभितान् पानकूपान् खनन्ति। ततः स मार्गो राजमार्गत्वेन शोभ्यते—चित्रशिलापट्टैः, पुष्पितैः पथिकैः, पक्षिगीतैः, पताकाभिः, चन्दनजलसिञ्चनैः, पुष्पविकिरणैश्च; स देवपथ इव, चन्द्रतारकाभिरलङ्कृतं निशाकाशमिव च उपमेयः। निवेशा अपि रम्येषु सस्यवतीषु भूमिषु निश्चीयन्ते, शुभनक्षत्रमुहूर्तेषु प्रतिष्ठाप्यन्ते; तत्र वालुकास्तूपाः, परिखाः, प्राकाराः, प्रासादाः, ध्वजशिखराणि च दृश्यन्ते, येन ते निवेशा इन्द्रपुरीसदृशा भवन्ति। अन्ते यात्रा जाह्नवीं गङ्गां प्राप्नोति—शीतलस्वच्छसलिलां, मत्स्यबहुलां, वनकूलां पुण्यां नदीम्।
Sarga 81
एकाशीति तमः सर्गः — Bharata’s Grief, Courtly Summons, and the Assembly Hall
नान्दीमुख्यां शुभारम्भायां रात्रौ सूतमागधाः प्रहरिणश्च सुवर्णदण्डैः ताडितैः दुन्दुभिभिः बहुभिः शङ्खैश्च भरतस्य सत्कारार्थं मङ्गलध्वनिं प्रचक्रुः। स तु शोकसन्तप्तः जनघोषेणापि अधिकं व्यथितः, राज्याभिषेकसूचनामिव तं ध्वनिं न सहमानः वाद्यानि निवर्तयामास, शत्रुघ्नं चोवाच—“नाहं राजा” इति। कैकेय्याः कर्मणा जनपदस्योपघातं मन्यमानः, सर्वरक्षकस्य रामस्य वनवासात् राज्यलक्ष्मीं नावमिव सारथिवर्जितां भ्रमन्तीमिव विललाप। एवं विलपन् भरतः शोकवेगेन भूमौ निपपात; अन्तःपुरस्त्रियश्चैकस्वरेण रुरुदुः। तस्मिन्नन्तरे राजधर्मवित् वसिष्ठः दशरथस्य सभां प्रविवेश—रत्नविचित्रां सुवर्णमयीं, इन्द्रस्य सुधर्मामिव शोभमानाम्। स सुवर्णासने सुखोपधानोपेतः उपविष्टः, दूतान् आज्ञापयामास—वर्णान्, मन्त्रिणः, सेनापतीन्, राजपरिचारकान्, भरतं शत्रुघ्नं युधाजितं सुमन्त्रं चान्यान् सुहृदश्च शीघ्रं समाह्वयितुम्। रथैः अश्वैः गजैश्च आगच्छत्सु निमन्त्रितेषु महान् कोलाहलोऽभवत्। भरते सभां प्रति उपसर्पति प्रजाः यथा पूर्वं दशरथं तथा तमपि अभ्यनन्दन्; सभा च दशरथस्य पुनरिव सन्निधानेन प्रकाशमिव जगाम—स्मृत्या, लोकसम्मत्या, राज्यवैधतया च बन्धनमिव दर्शयन्ती।
Sarga 82
भरतस्य धर्मप्रतिज्ञा तथा रामनिवर्तनयात्रा (Bharata’s Vow of Dharma and the Expedition to Recall Rama)
अयोध्यायां सभायां चन्द्रसदृशैः उपमैः प्रकाशमानैः श्रेष्ठैः सह राजसभा सम्यग्वर्ण्यते। वसिष्ठो राजधर्मं स्मारयन् राज्यस्य सम्यक्-समर्पणं चोक्त्वा भरतं राज्याभिषेकं गृहाण, कण्टकहीनं करसमृद्धं राज्यं भुङ्क्ष्व इति प्रेरयति। भरतः शोकाकुलः धर्मविषादेन च व्याप्तः, रामस्य स्वाम्यं नातिक्रमिष्ये इति सभामध्ये प्रतिजानाति। “अहं च राज्यं च रामस्यैव” इति घोषयन् मातृकृतस्य पापस्य निन्दां करोति, इक्ष्वाकुवंशस्य लज्जां च मन्यते। रामं प्रत्यानेष्यामि, अथवा लक्ष्मणवत् वनं निवत्स्यामि इति दृढं व्रतम् आचरति। तस्य धर्मयुक्तं वचनं श्रुत्वा सभा हर्षाश्रुभिः प्लाव्यते। ततः भरतः सुमन्त्रं आज्ञापयति—नायकान् सैन्यानि च समाहारय; गुप्तचराः पथरक्षकाः च पूर्वमेव प्रेषिताः। गृहाणि सैन्यविभागाश्च रथान् पशून् च योजयन्ति; रामस्य प्रसादनाय लोकहिताय च तं प्रत्यानेतुं महती यात्रा सज्जीभवति।
Sarga 83
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
अयोध्याकाण्डस्य त्र्यशीति-तमे सर्गे भरतः प्रभाते शुभरथे समारूढः, रामदर्शनलालसया मनसा प्रेरितः, शीघ्रं प्रययौ। पुरतः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च सूर्यप्रख्यै रथैः प्रस्थिताः; ततः सैन्यस्य सम्यक् परिगणना क्रियते—गजाः, रथाः, अश्वारोहाश्च—येन राज्यशक्तेः सङ्गठनं युद्धाय न, रामसमाधानायैव प्रवृत्तमिति सूच्यते। कैकेयी सुमित्रा कौसल्या च तेजस्विनि याने समायाताः; नगरजनाश्च सहर्षं समन्वयेनानुययुः, रामगुणान् परस्परं कीर्तयन्तः शोकस्य प्रतिकारं कुर्वन्तः। अत्र शिल्पिनः, वणिजः, परिचारकवर्गाः, नटगायकादयः, मत्स्यजीविनश्च इत्यादयः कर्मसमूहाः पृथक् पृथक् निर्दिश्यन्ते, येन अयोध्याया सामाजिकविस्तारः प्रकाशते। रथैः शकटैः अश्वैः गजैश्च दीर्घमार्गं गत्वा, श्रिङ्गीबेरपुरसमीपे गङ्गातटे, गुहस्य विषयं प्राप्ताः; गुहः सावधानः सुशासितश्च रामस्य सखेत्युपवर्ण्यते। पक्षिसङ्कुलतटे सैन्यं न्यवसत्; भरतः मन्त्रिणः यथासुखं शिविरं स्थापयितुं आज्ञाप्य, श्वः पारगमनं निश्चित्य, दिवङ्गतस्य नृपतेः उदकक्रियाम् अभिप्रेत्य कर्तुम् आरब्धवान्। सर्गस्य अन्ते भरतः रामं प्रत्यानेतुं उपायान् चिन्तयन्, राजकीयकर्मणः धर्मपुनर्स्थापनरूपत्वं मनसि निधाय, स्वप्रयत्नं निश्चिनोति।
Sarga 84
गुहस्य सन्देहः, गङ्गातीर-रक्षा, भरतस्य सत्कारः (Guha’s Suspicion, Securing the Ganga Bank, and Hospitality to Bharata)
अयोध्याकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकाष्टतितमे सर्गे गङ्गातटे भरतस्य ध्वजिनीं दृष्ट्वा निषादाधिपतिः गुहः प्रथमं सन्देहमापद्यते। स रामस्य वनवासिनः प्रति भयमुद्भावयन् मनसि चिन्तयति—किं भरतः रामं बन्धयितुं हन्तुं वा आगतः, उत नदीजनान् निग्रहीतुं? इति। ततः स रक्षाविधानं करोति—मत्स्यजीविनः नदीरक्षकाश्च स्वस्वस्थानेषु तिष्ठन्तु, पञ्चशतानि नौकाः सुसज्जितैः कर्मकरैः सह शीघ्रं सज्जीक्रियन्तामिति। तस्य निर्णयः सुस्पष्टः—यदि भरतः रामेऽननुकूलो न भवति इति निश्चीयते, तर्हि तस्य सेनाया अद्यैव सुरक्षितं पारगमनं भवेत्। अनन्तरं स्थितिः स्पष्टा जाता; गुहः भरतं प्रति उपहारान्—मत्स्यान् मांसं सुरां च—आनयति, स्वदासगृहे निवासं याचते, स्वदेशं च तस्य अधीनं कृत्वा सादरं स्वागतं करोति। सुमन्त्रः मध्ये दूतवत् स्थित्वा गुहं रामस्य वृद्धमित्रं दण्डकारण्यविषये च विज्ञं परिचिनोति, भरतं च तस्मै दर्शनं दातुं प्रेरयति। एवं सन्देहः सख्यभावेन परिणमति, गङ्गामार्गश्च रक्षितः, धर्म्येण संधिना नियन्त्रितः पारपथो भवति।
Sarga 85
भरत-गुहसंवादः (Bharata and Guha: Trust, Hospitality, and the Burden of Grief)
अयोध्याकाण्डे पञ्चाशीतितमे सर्गे भरतस्य निषादाधिपेन गुहेन सह सूक्ष्मो विनययुक्तश्च संवादः प्रवर्तते। गङ्गातीरस्य दुर्गममार्गे महतीं सेनां दृष्ट्वा गुहः शङ्कितः पृच्छति—किं भरतस्यागमनं रामविरोधाय? भरतः मृदुवचसा प्रत्युवाच—रामो मे ज्येष्ठो गुरुतुल्योऽपि, पितृसमोऽपि; तं प्रत्यानेतुं मम प्रयोजनम्, शङ्कां त्यजेत्यनुनयति, भरद्वाजाश्रमं प्रति सुरक्षितं मार्गं याचते। ततः सत्कारधर्मः सख्यभावश्च प्रकाश्यते। भरतः गुहस्य उदारतां प्रशंसति—यः सर्वां सेनामपि अतिथिवत् पोषयितुं सज्जः; गुहः प्रसन्नः भरतस्य त्यागबुद्धिं स्तौति, तस्य कीर्तिं चिरस्थायिनीं भविष्यतीति वदति। दिनक्षये रात्रिरागते भरतः सेनां निवेश्य शत्रुघ्नेन सह शय्यां जगाम। अन्ते भरतस्य शोकः पर्वतदावाग्निसदृशेन दीर्घोपमानेन निरूप्यते—अन्तर्दाहः स्वेदं जनयति, हृदयज्वरं च, मनोविभ्रमं च; गुहः तु रामाश्रयां सान्त्वनां दातुं प्रयतते।
Sarga 86
लक्ष्मणगुणवर्णनम् — Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony
अयोध्याकाण्डे षडशीतितमे सर्गे सरितस्तीरे रात्रौ जागरणविलापौ प्रवर्तेते। वनाधिपः गुहः भरताय लक्ष्मणस्य गुणान् निवेदयति—स रामरक्षणार्थमेव शस्त्रपाणिः सन्नद्धः, निद्रां परित्यज्य नित्यम् अप्रमत्तः स्थितः। गुहः स्वयम् उपकल्पितं शयनं समर्पयन् मित्रधर्मं रक्षणातिथ्यं च प्रकाशयति; रामसेवया यशो धर्मं च प्राप्नुयामिति लक्ष्मणस्य निश्चयं वर्णयति। ततः करुणरसः प्रवर्धते—भरतः स्वयम् अशक्नुवन् शयितुं, सीतया सह तृणशय्यायां शयानं रामं स्मरन् दुःखेन दह्यते। रणेष्वजयस्यापि रामस्य वनवासे स्वेच्छया तपोव्रतधारणं, तथा दशरथस्य शीघ्रं निधनं, अन्तःपुरस्य शोकक्लान्तता च भरतेन पूर्वमेव चिन्त्यते; राजविहीना पृथिवी विधवेव इति भावोऽपि प्रकट्यते। प्रभाते भगीरथीतटे रामलक्ष्मणौ जटां धारयतः; गुहः नौकया तौ पारं नयति। ततः वल्कलवसनौ, शस्त्रधरौ, अप्रमत्तौ, सीतासहितौ वनमार्गं प्रयान्ति—क्षात्रतेजसः तपोवनवासे नियोजितस्य पवित्रं रूपमिव।
Sarga 87
गुहसंवादः—रामस्य रात्रिवासवर्णनम् (Dialogue with Guha: Account of Rama’s Night Halt)
अस्मिन् सर्गे गुहस्य वचनं श्रुत्वा भरतः परमदुःखेन निमग्नो ध्यानमगात्। क्षणं समाश्वस्य पुनः शोकवेगेन पतति; शत्रुघ्नश्च तं परिष्वज्य शोकात् विसंज्ञो भवति। ततः भरतस्य मातरः उपवासकृशाः दीनाः समागत्य पतितं भरतं परिवव्रुः। कौसल्या विशेषतः वात्सल्येन तं उपगूह्य आरोग्यं कुलजीवन-निर्भरत्वं च पृच्छति, तथा लक्ष्मण-रामयोर्विषये ‘किंचिदप्यप्रियम्’ न श्रुतमिति आश्वासनं याचते। भरतः मुहूर्तं समाश्वस्य कौसल्यां सान्त्वयित्वा गुहं पप्रच्छ—रामः सीता लक्ष्मणश्च कुत्र रात्रौ अवसन्, किं भुक्त्वा, कस्मिन् शयने च अस्वपन् इति। गुहः हृष्टः सन् आतिथ्यवृत्तान्तं निवेदयति—बह्वन्न-फल-भक्ष्याणि उपहृतानि; किन्तु रामः क्षात्रधर्मं स्मरन् प्रतिग्रहं नाङ्गीकृत्य ‘देयं सर्वदा, न प्रतिग्राह्यम्’ इति मैत्री-उपदेशेन अनुनीतवान्। रामः सीतया सह लक्ष्मणानीतं जलं पीत्वा औपवास्यं चकार; लक्ष्मणः शेषजलेन तृप्तः। त्रयोऽपि वाग्यताः सन्ध्योपासनां चक्रुः। ततः लक्ष्मणः दर्भान् आनीय शुभं स्वास्तरं निर्माय राम-सीतयोः पादौ प्रक्षाल्य दूरं स्थित्वा रात्रिं पर्यरक्षत्; गुहः अपि स्वजनैः सशस्त्रैः लक्ष्मणस्य समीपे स्थित्वा महेन्द्रकल्पं रामं परिपालयामास। अयं सर्गः भ्रातृभक्तिं, आतिथ्यधर्मं, क्षात्रनीतिं, तपोमय-वनजीवनस्य अनुशासनं च समन्वयति।
Sarga 88
रामशय्यादर्शनम् — Bharata Beholds Rama’s Forest Bed
अस्मिन् सर्गे गुहस्य वृत्तान्तं श्रुत्वा भरतः सचिवैः सह इङ्गुदीवृक्षसमीपं गत्वा रामेण भूमौ शयितस्य मृदिततृणशय्यां नेत्राभ्यां परीक्षते। स मातृभ्यः सह भाषमाणः तद् दृश्यं स्वप्नवत् असत्यप्रायं मन्यते, कालस्य सर्वाश्रयहरत्वं च तस्माद् एव निश्चिनोति। शय्यायां सुवर्णरजः-रेशमसूत्रचिह्नैः सीतायाः सन्निधिं ज्ञात्वा, राजयोग्यविभूषणवस्त्रस्पर्शेन वनवासस्य करुणतां वर्धयति। स रामस्य पूर्वं प्रासादे सुवर्णरजतभूमिषु शयनं, गन्धान्, गीतवाद्यनिनादं, स्तुतिपाठांश्च स्मृत्वा, इदानीं निःशय्यायां भूमौ शयनं दृष्ट्वा स्वयमेव कारणं इति आत्मानं निन्दति। लक्ष्मणस्य अनन्यभक्तिं प्रशंसति, सीतायाश्च पतिव्रतधर्मपरिपूर्तिं स्वीकरोति। राज्यविषये च दशरथस्य निधनात् रामस्य वनवासाच्च अयोध्यां नावमिव नाविकविहीनां, अरक्षितां विषण्णां च वर्णयति। अन्ते भरतः प्रतिजानीते—रामव्रतपालनार्थं तपस्वी भविष्यामि, आवश्यकं चेत् वनेऽपि वत्स्यामि, यावत् रामः प्रत्यागमनं राज्यप्रतिष्ठां च स्वीकुर्यात् तावत् प्रार्थनां न त्यक्ष्यामि इति।
Sarga 89
गङ्गातरणम् — Bharata’s Ferrying of the Army across the Ganga
रामेण पूर्वं निविष्टे तस्मिन्नेव गङ्गातटे रात्रिं नीत्वा भरतः प्रभाते उत्थाय शत्रुघ्नं गुहं निषादाधिपतिं समाहर्तुं, सेनायाः पारगमनाय नौकाव्यवस्थां कर्तुं च, प्रेरयामास। शत्रुघ्नोऽब्रवीत्—स रामचिन्तासक्तो जाग्रन्नेवास्ति; तावदेव गुहोऽञ्जलिं बद्ध्वा समुपागम्य सेनायाः सुखावस्थां पप्रच्छ। तदा रामानुशासनपरायणो भरतः गुहं याचते—त्वदीयैः कैवर्तैः सह नौकाभिः सर्वां सेनां पारयितुम्। गुहः क्षिप्रं स्वजनान् आज्ञापयामास; सर्वतो नौकाः समाहृताः, राजाज्ञया पञ्चशतानि नौकान्युपनिन्युः—घण्टापताकाध्वजवातायनयुक्ताः सुदृढाः स्वस्तिकनौकाश्च। गुहः स्वयम् शुभ्रच्छत्रोपशोभितां मङ्गलां नौकां निनाय। क्रमशः पुरोहितब्राह्मणाः प्रथमं, ततः भरतशत्रुघ्नौ, अनन्तरं कौसल्या सुमित्रा चान्याश्च राजस्त्रियः, पश्चात् शकटोपस्करादयः समारूढाः। शिबिरभङ्गे कोलाहले, द्रव्यभारारोपणे च, नौकासमूहः शीघ्रं प्रववृते—काचित् स्त्रीभिः, काचिदश्वैः, काचिद्वाह्यपशुभिः, काचिद्रत्नधनैश्च पूर्णा। ये नावं नालभन्त ते प्लवैः कुम्भैः तरणेन वा पारं जग्मुः; ध्वजिनो गजाः महावतैः प्रेरिताः ध्वजशिखरपर्वतप्रख्याः सलिलं तरन्ति स्म। मैत्रे मुहूर्ते शुभे पारं प्राप्य सेना प्रयागवनं जगाम; भरतः तत्र सैन्यं न्यवेशयत्, ततः पुरोहितैः सह महर्षिं भारद्वाजं द्रष्टुं प्रस्थितः, तस्याश्रमस्य रम्यकुटीरवनान्यपश्यत्।
Sarga 90
भरद्वाजाश्रमगमनम् (Bharata at Bharadvāja’s Hermitage)
एकक्रोशमात्रे भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा भरतः सर्वं सैन्यं न्यवर्तयत्। स राजचिह्नानि शस्त्राणि च निक्षिप्य, मन्त्रिभिः सह पादचार्यया प्रविवेश; पुरतः कुलपुरोहितं वसिष्ठं स्थापयामास—धर्माधिकारिणि ब्राह्मणे नम्रतां, अहिंसकं चाभिप्रायं सूचयन्। भरद्वाजो मुनिः तपोविधिना तान् प्रत्यगृह्णात्—अर्घ्यपाद्यफलादिभिः सत्कृत्य—अयोध्यायाः कुशलं पप्रच्छ, दशरथं तु न नाम जगाद, नृपतेः परलोकगमनं ज्ञातमिव दर्शयन्। रामस्नेहात् स भरतस्यागमनकारणं पप्रच्छ, शङ्कां च व्याहरत्—किं भरतः राज्यं निर्विघ्नं कर्तुं निर्वासितौ रामलक्ष्मणौ हिंसितुमिच्छति इति। भरतः शोकाकुलः मातुः कर्म स्वाभाविकं नाङ्गीकृत्य, स्वप्रयोजनं न्यवेदयत्—रामपादौ पूजयितुं, तं चायोध्यां प्रत्यानेतुं याचितुमिति। तस्य भावं परीक्ष्य मुनिः प्रशशंस—संयमं गुरुभक्तिं च—च चित्रकूटे सीतालक्ष्मणाभ्यां सह रामस्य निवासं निवेद्य, रात्रिं तत्र वासयित्वा श्वो गन्तुमनुजज्ञे।
Sarga 91
भरद्वाजाश्रमे भरतसैन्यस्य दिव्यात्मिथ्यम् / Divine Hospitality to Bharata’s Army at Bharadvaja’s Hermitage
अयोध्याकाण्डे एकनवतितमे सर्गे राजधर्मस्य तपोवनमर्यादायाश्च समन्वयः प्रदर्श्यते। भरतः भरद्वाजाश्रमं प्रति गत्वा रात्रौ तत्रैव वस्तुम् निश्चिनोति, मुनिश्च तस्मै दिव्यमातिथ्यं प्रतिजानाति। मुनिना पृष्टः—किमर्थं सैन्यं दूरं स्थापयसीति—भरतः प्रत्युवाच, आश्रमस्य वृक्षान् जलं भूमिं कुटीराश्च न व्यथयितुम्, तपस्विजनानां समीपे राजसैन्यस्य निग्रह एव धर्म इति; अतः स एकाकी समुपागतः। ततः मुनिवचनात् सैन्यं समाहूयते। अथ भरद्वाजोऽग्निशालां प्रविश्य शौचं विधाय विश्वकर्माणं त्वष्टारं च सृष्ट्युपकरणार्थं समाह्वयति; दिक्पालान् नदीः गन्धर्वान् अप्सरसः कुबेरवनं सोमं च बह्वन्नपानसमृद्धये प्रार्थयते। ततः शीतलवायवः पुष्पवृष्टिः दिव्यसंगीतं निनादश्च प्रादुरभवन्। सैन्यं विश्वकर्मनिर्मितं समतलं फलभारितवृक्षान् दिव्यनदीं अश्वशालाः तोरणानि रत्नमयमहाराजभवनं च ददर्श। अनन्तरं पयसरसाः, गृहाणि, सहस्रशः स्त्रियः अप्सरसश्च, गन्धर्वराजगानं, स्नानाभ्यङ्गौ, पशूनां तृप्तिः, अन्नपानभाजनवस्त्रशस्त्रादिसमृद्धिः इत्यादि विस्तरेण निरूप्यते। सैनिकाः स्वप्नवत् विस्मिताः रात्रिं यावत् प्रमुदिताः; प्रभाते तु समाहूताः दिव्यजनाः अनुज्ञाताः स्वस्थानं ययुः, गन्धान् स्रग्भिश्च चिह्नानि अवशिष्टानि। अत्रोपदेशः—आतिथ्यं धर्मरूपा शक्तिः, या बलं विनयेन बध्नाति; तपोवनानां पावनता च, तेषां हिंसावर्जनं राज्ञो नित्यकर्तव्यमिति।
Sarga 92
भरद्वाजाश्रमात् चित्रकूटमार्गनिर्देशः — Directions from Bharadvaja’s Hermitage to Chitrakuta
भरद्वाजाश्रमे सत्कारं प्राप्य भरतः सर्वसैन्यसमन्वितः कृताञ्जलिः प्रणम्य मुनिं सम्यगनुज्ञां याचते, तथा रामस्य प्राप्तये मार्गं सूक्ष्मतया पृच्छति। भरद्वाजो देशं निरूपयति—चित्रकूटो वनान्ते एकान्तः स्यात्, त्रयोदशार्धयोजनपरिमिते मार्गे; तस्योत्तरतो मन्दाकिनी प्रवहति, पुष्पितवृक्षैः शोभिता, ततोऽतीत्य पर्वतः, यत्र रामः सीतया सह पर्णशालायां वसति। स मुनिः भरतस्य सैन्यं दक्षिणेन दक्षिणपश्चिमेन वा पथा गन्तुमादेशयति, येन राघवं द्रक्ष्यति। तदा प्रस्थानश्रवणात् दशरथस्य पत्न्यः स्वयानात् अवतीर्य मुनिमुपसर्पन्ति—कौसल्या सुमित्रा च शोकाकुला, कैकेयी तु लज्जया नतमुखी। भरतः मातॄः पृथक् पृथगभिजानाति—कौसल्यां रामजननीं प्रशंसति, सुमित्रां लक्ष्मणशत्रुघ्नयोर्मातरं निर्दिशति, कैकेयीं तु विपत्तेर्मूलमिव निन्दति। भरद्वाजः प्रत्युवाच—कैकेय्यां दोषारोपो न कार्यः; रामस्य वनवासो देवदानवर्षीणां च हिताय भविष्यतीति। भरतः मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य सैन्यं रथान् योजयितुमाज्ञापयति; ततः गजाश्वरथपत्तिसहितं राजस्त्रीसमेतं बलं गङ्गामतीत्य वननदीप्रदेशेषु दक्षिणाभिमुखं प्रस्थितं, मेघ इवोन्नमन् वनानि व्याप्नोति।
Sarga 93
चित्रकूटमार्गवर्णनम् — Bharata’s Army Reaches Chitrakuta and Searches for Rama
अयोध्याकाण्डे त्रिनवतितमे सर्गे भरतः धर्मेण महता चतुरङ्गबलेन सह वनं प्रविशति। तस्य सेनागमनात् वनस्य शब्दरूपं च पर्यावरणं च परिवर्तते—गजाः मृगाश्च त्रस्यन्ति, पक्षिणः तूष्णीं भवन्ति, रजोऽपि उत्पद्यते, तत् पुनर्वायुनाऽपनीयते। अनन्तरं भरतः चित्रकूटं मन्दाकिनीं च प्रत्यभिजानाति। शैलशृङ्गाणि, पुष्पितवृक्षान्, पशुभिराकीर्णान् पार्श्वान् च वर्णयन् मेघैः, समुद्रतरङ्गैः, शरदाकाशेन चोपमानैः शोभां प्रकाशयति। शत्रुघ्नं प्रति कथयति यत् दुर्गममपि तत् देशं तपस्विनां सन्निधानेन सौम्यं स्वर्गमार्ग इव दृश्यते। ततः कार्यनिश्चयः—भरतः सेनां नियन्त्र्य स्थगयति, स्वयम् सुमन्त्रेण वसिष्ठेन च सह अग्रे गच्छति। चराः धूमस्तम्भं पश्यन्ति, जनवर्जिते देशे वह्नेरसम्भवात् तत्र वासोऽस्तीति निश्चिन्वन्ति; अतः रामलक्ष्मणौ वा तद्रूपा तपस्विनो निकटे स्युः इति मन्यन्ते। अन्ते सेना संयमेन प्रत्याशां हर्षं च धारयति, शीघ्रसमागमस्य संकेतं लभमाना, वर्णितं च वनवैभवं धर्मयुक्तया मर्यादया च संयोज्यते।
Sarga 94
चित्रकूटवर्णनम् (Description of Chitrakūṭa) / Rama Shows Sita Chitrakuta
अयोध्याकाण्डे चतुर्नवतितमे सर्गे रामः चित्रकूटनिवासी वनजीवनसुखानुभवी सन् सीतां प्रीतिं नयन् स्वचित्तं च स्थिरीकुर्वन् तां ‘अद्भुतां’ चित्रकूटशैलश्रियं दर्शयति। इन्द्र इव शचीं प्रति विस्मयकराणि दृश्यानि प्रदर्शयन् स वनवासं शैलसौन्दर्यस्य पुरतः मनसि दुःखरहितं कर्तुं पुनर्व्याख्यायते। स तस्य शैलस्य लक्षणानि क्रमशः वर्णयति—धातुतेजसा दीप्तशिखराणि, अहिंसकाः मृगपक्षिणः, पुष्पफलसमृद्धाः घनकानननिकुञ्जाः। शाखासु लम्बमानवस्त्रखड्गादिलक्षणैः किन्नरविद्याधरीणां क्रीडाविहारचिह्नानि सूच्यन्ते; प्रपाताः, प्रस्रवणानि, सरांसि, गुहासु सुगन्धिवाताः च सर्वत्र शोभन्ते। एवं दृश्य-गन्ध-श्रवणरसैः परिपूर्णे देशे सीतया लक्ष्मणेन च सह वासः शोकं नाशयितुं समर्थ इति रामो धर्मोपदेशं करोति। वनवासस्य ‘द्विविधं फलं’ च निर्दिशति—पितृवचनपालनरूपो धर्मः, भरतस्य च प्रीतिजननम्। अन्ते वनजीवनं राज्ञः परलोकहितायामृतसदृशं स्तौति, चित्रकूटं च मूलफलजलसमृद्ध्या दिव्यलोकानपि अतिशयेन प्रशंसति।
Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
चित्रकूटपर्वतात् अवतीर्य श्रीरामः सीतायै मन्दाकिनीनद्याः सौन्दर्यं दर्शयति। सः विचित्रशर्करातटान्, पद्मसम्पूर्णं सलिलं, पुष्पफलभारितवृक्षैः समाकीर्णान् तटान् च निर्दिश्य, तस्याः शोभां कुबेरस्य नलिनीसरसः सदृशीं मन्यते। अत्र प्रकृतिदर्शनं तपोवनधर्मेण सह योज्यते—ऋषयः नियतकालं स्नानं कुर्वन्ति, अन्ये तपस्विनः ऊर्ध्वबाहवः सूर्यं नमस्यन्ति; एवं नदीपर्वतौ अनुशासनयुक्तस्य धार्मिकजीवनस्य साक्षिणौ भवतः। वातप्रेरितशिखरशाखाभिः पर्वतः नृत्यतीव दृश्यते; पतितपुष्पाणि सलिले प्लवमानानि राशीभवन्ति, तेषु मधुरस्वराः चक्रवाकाः उपविशन्ति। रामस्य वचनैः वनवासः श्रेष्ठजीवनरूपेण प्रकाशते—सीतया सह चित्रकूटं मन्दाकिनीं च पश्यन् सः अयोध्यावासादपि अधिकं सौख्यं अनुभवति। सः तां सखीं इव नदीं प्रविशेति आमन्त्रयति, मन्दाकिनीं सरयूत्वेन, पर्वतं च अयोध्यात्वेन कल्पयन्। अन्ते अल्पाहारः, त्रिकालस्नानं, परस्परसहवासः च इति सन्तोषः प्रतिपाद्यते; राज्यनगरयोः स्पृहा धर्मशान्त्या निवर्तते।
Sarga 96
चित्रकूटे सैन्यधूलिशब्ददर्शनम् (Alarm at Chitrakūṭa: Lakṣmaṇa sights the approaching army)
चित्रकूटे रामः सीतां मन्दाकिन्याः पर्वतनद्याः सौन्दर्यं दर्शयति। गृह्यकर्मविधिना सहोपविष्टः स तया सह पक्तमांसं निवेदयामास; तदा वनजीवनस्य शान्तिः प्रसन्ना बभूव। अथ सहसा नभःस्पृशती धूलिरुत्थिता, महाशब्दश्च समजायत; तेन गजयूथपाः मृगाश्चान्ये वनचराः त्रस्ताः। रामः लक्ष्मणं प्रति—राज्ञो मृगयायाः सम्भवो वा, महाव्यालस्यापि भयङ्करः प्रसङ्गो वेति—सन्देहं निवेद्य, दुर्गमत्वेऽपि शीघ्रं यथार्थं परीक्ष्य ज्ञातुमादेशयत्। लक्ष्मणः पुष्पितं शालवृक्षमारुह्य दिगन्तान् निरीक्ष्य, रथाश्वगजपत्तिभिः पताकाभिश्च समलङ्कृतं महाबलं ददर्श। स त्वरितं सावधानतां वदन्—अग्निं शमयितुं, सीतां गुहायां निहितुं, धनुः सज्यं कृत्वा बाणान् सज्जान् स्थापयितुं, कवचं धारयितुं च—उपदिदेश। रामेण पृष्टे ‘कस्यैतत् बलम्’ इति, लक्ष्मणः क्रोधदीप्त इव, रथध्वजे कोविदारचिह्नं दृष्ट्वा, भरतस्यैव राज्यैकाधिकारार्थं शत्रुवत् आगमनमिति विपरीतं मन्यते। अयं सर्गः शान्तं वनवासजीवनं सहसा राजकीयसैन्यभीत्या संयोज्य, निरीक्षणस्य, संयमक्रोधयोः, अपूर्णज्ञानात् कर्मणि धर्मसङ्कटस्य च महत्त्वं प्रकाशयति।
Sarga 97
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
अस्य सर्गस्य मध्ये चित्रकूटसमीपे आगच्छन्तं बलसमूहं दृष्ट्वा लक्ष्मणः क्रोधशङ्काभ्याम् आविष्टः। तं रामः शनैः प्रशमयन् नीत्यनुमानेन ब्रवीति—भरतः स्वभावतः भ्रातृवत्सलः, प्राणेभ्योऽपि प्रियः; वनवासवार्तां श्रुत्वा शोककुलधर्माभ्यां प्रेरितः स एव आगतः, न तु वैरभावेन। रामः पुनरपि दर्शयति—स्वजनहिंसया लब्धं राज्यं धर्मदूषितं विषान्नसदृशं भवति, तस्मात् तदनर्हम्। भरतं प्रति कठोरवचनं मा वद; तादृशं वचनं ममापि लक्ष्यं भवेत् इति स निषेधति। भ्रातृवधः पितृवधश्च आपत्कालेऽपि अचिन्त्यौ इति निश्चित्य, यदि राज्यविषये लक्ष्मणस्य शङ्का स्यात् तर्हि अहं भरतं याचेयम्—राज्यं लक्ष्मणाय ददातु; भरतः अवश्यं अनुमन्येत इति रामः प्रत्यवस्थापयति। लज्जितः लक्ष्मणः स्वानुमानं परिवर्त्य क्षणं दशरथस्यैव आगमनं मन्यते; अश्वानां गजस्य शत्रुञ्जयस्य दर्शनं, श्वेतच्छत्राभावश्च कथायां संशयं जनयन्ति। अन्ते भरतः जनसमूहनिवारणं आज्ञापयति, सेना च विनयेन गिरिपरितः शिबिरं निवेशयति—राजधर्मे नम्रता-धर्मपालनयोः प्राधान्यं प्रकाशयन्।
Sarga 98
चित्रकूटप्रवेशः — Bharata Enters the Forest Toward Chitrakuta
सेनां यथास्थानेषु निवेश्य भरतः पादचारिणा रामं द्रष्टुं निश्चयं करोति, राजवैभवप्रदर्शनं परित्यज्य विनयपितृधर्मपरायणतामेव प्रकाशयन्। स शत्रुघ्नं शीघ्रं वनं पुरुषैः सह निषादैश्च परिग्रहीतुं नियुङ्क्ते; गुहश्च शस्त्रधारी सहस्रबान्धवैः सह वनान्तरेषु रामान्वेषणं करोति। भरतः प्रतिज्ञाक्रमं निवेदयति—यावत् रामं लक्ष्मणं सीतां च न पश्यामि तावत् मे न शान्तिः; यावत् चन्द्रप्रभं पद्मनयनं राममुखं नावलोकये; यावत् राजलक्षणाङ्कितौ तस्य चरणौ मस्तके न धारयामि; यावत् च पितृपैतामहं राज्यं यथाधिकारिणं रामं अभिषिच्य न स्थापयामि। अनन्तरं चित्रकूटः पुण्यः पर्वतराज इव प्रशस्यते; तद्वनं तेजस्विना शस्त्रधारिणा रामेण निवसितत्वात् ‘सिद्धम्’ इव वर्ण्यते। भरतः पुष्पितवृक्षगुल्मैः शोभितेषु गिरिपार्श्ववनेषु गच्छन् आश्रमाग्निधूमध्वजं दूरात् पश्यति, परतीरप्राप्त इव स्वजनैः सह हृष्यति; सेनां दूरं स्थापयित्वा गुहेन सह शीघ्रं चित्रकूटस्थं धर्म्यं आश्रमं प्रति धावति।
Sarga 99
चित्रकूटप्राप्तिः — Bharata Reaches Chitrakuta and Beholds Rama
अयोध्याकाण्डे नवनवतितमे सर्गे भरतः चित्रकूटसमीपे रामस्य वनवासाश्रमं प्रति अन्तिमं पन्थानं गच्छन् देशं निर्वासनस्मृतिचिह्नैः इव चिनोति। सेनां निवेश्य स शीघ्रं पुरतः प्रयाति, वसिष्ठं च रानीः आनयितुं नियुङ्क्ते। मार्गे परिश्रान्तकाष्ठभङ्गान्, कुटीरसमीपे संचितपुष्पाणि, शीतनिवारणार्थं कृतगोमयपिण्डराशीन्, वृक्षेषु कुशवल्कलसूत्रचिह्नानि च पश्यति; रात्रौ वा विषमकाले गमनाय उच्चैर्बद्धानि वल्कलवस्त्राणि अपि आश्रमचिह्नत्वेन अवगच्छति। मन्दाकिन्याः सन्निधिं, तपस्विनां नित्याग्निधूमघनतां च ज्ञात्वा, आत्मदोषस्मरणेन व्याकुलः स ‘महर्षिसदृशं’ रामं द्रष्टुम् उत्सुकः, राजलक्षणविपर्ययम् अनुशोचति—एकान्तवने भूमौ वीरासनस्थं रामम् इति। ततः स पर्णशालां ददर्श—यज्ञवेदिसदृशीं पत्रच्छन्नां, धनुषा तूणीरैः सूर्यप्रभैः शरैः, रजतकोशेषु खड्गैः, चर्मभिः, गोधाचर्माङ्गुलित्रैः च शोभिताम्; सिंहगुहामिव दुर्गाम्। ईशानकोणे नम्रां वेदिं, तत्र ज्वलन्तं पावकं च पश्यति। अन्ते रामं ददर्श—अजिनवल्कलधारिणं, अग्निवद् दीप्तिमन्तं, दर्भास्तीर्णे भूमौ सीतया लक्ष्मणेन च सह उपविष्टं, सनातनं ब्रह्माणमिव उपमितम्। भरतः अश्रुपूर्णः धावन् पुनःपुनः “आर्य” इति क्रन्दन्, पादयोः पूर्वमेव पतति; रामः शत्रुघ्नेन सह तम् आलिङ्गति। सुमन्त्रः गुहश्च समागच्छतः; वनवासिनः साक्षिणः, हर्षात् न तु, करुणया अश्रूणि मुञ्चन्ति।
Sarga 100
शततमः सर्गः — Rāma Questions Bharata on Rājadharma (Governance, Counsel, and Public Welfare)
अयोध्याकाण्डे शततमे सर्गे रामः भरतं तपस्विवेषधारिणं जटावल्कलधरं कृशं भूमौ पतितं कृताञ्जलिं ददर्श; स च प्रलयकाले दुरासदसूर्य इव दुःसहः प्रतीत इति वर्ण्यते। रामः स्नेहेन तमालिङ्ग्य भूमेः समुत्थाप्य स्वाङ्के निवेशयामास, ततो भ्रातृवत्सलतया दीर्घं प्रश्नमालां ‘कच्चित्’ इति पुनःपुनः प्रयुञ्जानः आरभत। प्रथमं स पितृदशरथस्य वृत्तान्तं, मातॄणां क्षेमं, वसिष्ठादीनां ब्राह्मणानां सत्कारं च पप्रच्छ। अनन्तरं राज्यधर्मस्य सूक्ष्मं परीक्षणं कृतवान्—मन्त्रिणां योग्यचयनं, मन्त्रगोपनं, सेनापतिप्रभृतीनां नियुक्तिः, गुप्तचरैः समाचारसंग्रहः, दण्डस्य यथोचितप्रयोगः, कोशव्ययस्य संयमः, दुर्गरक्षणसज्जता, सैनिकानां समये वेतनदानं, कृषिगोरक्षणं, प्रजासुलभता, न्यायस्य समता च। नास्तिककुतर्कपरिहारं राजदोषानां च परित्यागं उपदिश्य, शास्त्रसमन्वितं गोप्यं मन्त्रणं विजयस्य मूलमिति प्रतिपादयति। एवं भ्रातृकरुणया संयुक्तोऽयं सर्गः संक्षिप्तं राजधर्मोपदेशरूपः, अन्ते च धर्मेण राज्यपालनं स्वर्गारोहणहेतुरिति निष्कर्षं नयति।
Sarga 101
भरतस्य धर्मनिश्चयः — Bharata Affirms Lineage-Dharma and Urges Rama’s Coronation
अस्मिन् सर्गे भरतः रामवचनं श्रुत्वा स्वमेव दोषयति—यावत् ज्येष्ठो भ्राता जीवति तावत् राज्यग्रहणं धर्मात् पतनमेव स्यात् इति। स इक्ष्वाकुवंशस्य सनातनं नियमं स्मारयति—ज्येष्ठे स्थिते कनिष्ठस्य राज्यं न युक्तम्। ततः स रामं समृद्धामयोध्यां सह नयितुं, वंशहिताय राज्याभिषेकं कर्तुं च प्रार्थयति। राजधर्मविषये स तत्त्वमपि निरूपयति—केचित् राजानं केवलं मनुष्यं मन्यन्ते; किन्तु धर्मानुगुणेन आचारेण नीत्या च यः प्रजाः पालयति, स सामर्थ्येण लोकातिगः सन् ‘दैवतमिव’ पूज्य इति भरतः मन्यते। अनन्तरं शोकप्रसङ्गे भरतः कथयति—स्वयं केकये स्थिते, रामे सीतालक्ष्मणाभ्यां सह वनं गते, यज्ञशीलो धर्मात्मभिः पूजितो दशरथः पुत्रवियोगशोकात् तत्क्षणमेव व्याकुलः स्वर्गं गतः। स रामं उत्थाय पितुः उदकक्रियाः कर्तुं आह्वयति—प्रियपुत्रकृताः पिण्डोदकदानानि पितृलोकेऽक्षयाणि भवन्ति इति। सर्गान्ते दशरथस्य अन्त्यचित्तं रामे निबद्धम् आसीदिति दर्श्यते; शोकविरहयोः पराकाष्ठा एव तस्य मरणं बभूव।
Sarga 102
पितृमरणश्रवणं जलक्रिया च (Hearing of Daśaratha’s death and the libation rites at Mandākinī)
अस्मिन् सर्गे शोकवेगः कर्मणि च तत्क्षणपरिवर्तनं निरूप्यते। भरतः दशरथस्य निधनं रामाय निवेदयति; तद्वृत्तान्तश्रवणात् रामः शोकाभिभूतः मूर्च्छां गच्छति—कुठारच्छिन्नः पुष्पितो वृक्ष इव, अशनेराघात इव च। पुनः संज्ञां लब्ध्वा स धर्मचिन्तया शोकं व्यक्तीकुरुते—अनाथामयोध्यां कथं प्रविशेयम्, पितुः अन्त्यक्रियायां स्वयमकृतकर्मा इति विलपति, पितरि परलोकं गते कः पन्थानं दर्शयिष्यतीति च मन्यते। भरतशत्रुघ्नयोः राज्ञः सम्यगौर्ध्वदेहिककर्मानुष्ठानं प्रशंसति, ततः सीतां लक्ष्मणं च निधनवृत्तान्तं निवेदयति; भ्रातृणां सर्वेषां अश्रुपातः समभवत्। सुमन्त्रमार्गदर्शनेन ते पुण्ये मन्दाकिनीतिर्थे गच्छन्ति; दक्षिणाभिमुखाः (यमदिशि) उदकदानं कुर्वन्ति, दर्भेषु च इङ्गुदीमज्जा-बदरीफलमिश्रैः पिण्डनिवापान् सम्यगर्पयन्ति। आश्रमसमीपे जनाः भरतसैन्यं च रुदितध्वनिं श्रुत्वा वेगेन समायान्ति; मृगपक्षिणोऽपि त्रस्ताः इव वर्ण्यन्ते, येन शोकस्य सार्वजनिकोऽपि प्रकृतिस्पर्शी च प्रभावः प्रकाशते। एवं शोकावस्थायामपि मर्यादा धर्मकर्म च अविच्छिन्नं दर्श्यते।
Sarga 103
पिण्डदानदर्शनम् — The Queens Behold Rama’s Śrāddha Offering
वसिष्ठो मन्दाकिनीतटस्थितं तीर्थं पदातिरेव प्रस्थितः, द्रष्टुकामाभिः दशरथमहिष्याभिः सह रामदर्शनलालसया नीतः। ते रामलक्ष्मणयोः स्नानाचारपरिचितं स्नानस्थानं प्राप्य, कौसल्या शोककर्शिता अश्रुपूर्णा वनान्ते तं पुण्यदेशं दर्शयामास यत्र निर्वासितास्ते त्रयः क्लेशेन वसन्ति। सा लक्ष्मणस्य निरन्तरं रामार्थं जलाहरणादिसेवां स्मृत्वा, तस्य नीचश्रमपरिहारं कामयामास। ततः सा दक्षिणाग्रैर्दर्भैः संस्थापितान् इङ्गुदीफलमज्जापिण्डान् पश्यति—रामेण पितुः श्राद्धविधिना समर्पितान्। पूर्वं राजलक्ष्म्या समृद्धस्य दशरथस्य, इदानीं वन्यपिण्डदानस्य वैषम्यं दृष्ट्वा सा विललाप—देवतुल्यस्य नृपस्यैतादृशं भोजनं न युक्तमिति, रामस्य दीनावस्थातोऽन्यत् दुःखतरं नास्तीति च। “यादृशं पुरुषस्य भोजनं तादृशं देवतानामपि” इति लोकोक्तिरत्र शोकवशात् सत्यतामिव गता। सहपत्न्यस्तां सान्त्वयित्वा आश्रमे रामं ददृशुः—तेजस्विनं तथापि स्वर्गादिव पतितदेवसमं। मातरः रुरुदुः; रामः उत्थाय चरणौ स्पृष्ट्वा प्रणनाम, ता अपि तस्य पृष्ठे रजः प्रमृज्य स्नेहं दर्शयामासुः। लक्ष्मणोऽपि प्रणनाम; तस्मै अपि तादृशमेव मातृस्नेहं प्रददुः। सीता शोकाकुला श्वश्रूणां चरणौ गृहीत्वा प्रणनाम; कौसल्या तां दुहितृवत् आलिङ्ग्य तस्याः क्लेशं शोचति, शुष्कमुखवर्णं बहुभिः उपमैः वर्णयति, शोकं च अरणिसमुत्थिताग्निवत् स्वाधारभक्षिणं मन्यते। अनन्तरं रामो वसिष्ठस्य चरणौ गृहीत्वा तेन सह उपविवेश; भरतोऽपि अञ्जलिं कृत्वा समीपे निषसाद, सर्वे च तस्य वचनं प्रतीक्षमाणाः। रामलक्ष्मणभरताः सुहृद्भिः परिवृताः त्रय इव यज्ञाग्नयः ऋत्विग्भिः परिवेष्टिताः शोभां दधुः।
Sarga 104
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य धर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Dharma-Reasoning)
अस्मिन् सर्गे राज्याधिकारः, दोषनिर्णयः, आज्ञापालनं च विषयीकृत्य सुबद्धो संवादः प्रवर्तते। लक्ष्मणस्य सन्निधौ रामः भरतं सान्त्वयित्वा पृच्छति—किमर्थं त्वं तापसवेषेणागतः? भरतः दशरथस्य निधनं निवेदयति—रामवनवासरूपेण ‘अशक्यकर्मणा’ शोकाकुलः स राजा प्राणान् त्यक्तवान् इति। स कैकेयीं प्रेरिकां निन्दन्, विधवाभूतानां राज्ञीनां प्रजाजनस्य च तुष्ट्यर्थं रामस्य शीघ्राभिषेकं याचते। ज्येष्ठाधिकारं, प्रजासम्मतिं, मन्त्रिसमर्थनं च आधारयन् भरतः प्रणिपत्य रामपादौ गृहीत्वा विनयेन निवेदयति। रामः तु भरतस्य महात्म्यं प्रशंसन् तस्मिन् दोषाभावं प्रतिपादयति, मातरं प्रति बालिशनिन्दां निषेधति, शास्त्रेषु वृद्धानां पत्नीपुत्रादिषु स्वातन्त्र्यं स्मारयति, पितुराज्ञां च अवश्यपालनीयं मन्यते। दशरथेन सार्वजनिकतया कृतं विभागं—भरतः अयोध्यां पालयेत्, रामः चतुर्दशवर्षाणि दण्डकारण्ये वसेत्—इति प्रामाण्येन गृह्णन्, धर्मस्यैव अधिपत्यं स्वेच्छाभिलाषात् परं स्थापयति।
Sarga 105
भरतस्य प्रार्थना—रामस्य कालधर्मोपदेशः (Bharata’s Petition and Rama’s Instruction on Time and Mortality)
अथ चतुर्णां भ्रातॄणां सुहृद्भिः परिवृतानां रात्रौ महाशोकोऽभवत्। प्रभाते मन्दाकिनीतटे कृतोदकक्रियाः पुनः समागत्य तूष्णीं स्थिताः। तदा भरतो रामं प्रति प्रार्थयामास—राज्यं प्रतिनिवर्तयितुमिच्छामि, रामविहीनं राष्ट्रं न धर्तुं शक्यते; अहं तु तत्रासमर्थ इति बहुभिरुपमानैः स्वदैन्यं दर्शयामास। विशेषतः स पितुर्दशरथस्य दीर्घकालपरिपालितं वृक्षं पुष्पितं फलरहितं चोपमायां न्यवेदयत्—रामे राज्यं न गृह्णति सति पितुः कामो निष्फल इति। अयोध्यायाः प्रजाजनानां श्रेणीनां च भावोऽपि स्मारितः—रामं सूर्यवत् सिंहासने प्रतिष्ठितं दृष्ट्वा गजाः नदन्ति, अन्तःपुरस्त्रियश्च हृष्यन्तीति। रामस्तु भरतं सान्त्वयन् कालधर्ममुपदिदेश—पुरुषकारः सीमितः, दैवमेव भूतानि विपरीतानि दिशः नयति; सर्वे संयोगाः क्षयान्ताः—धनं क्षये, उन्नतिः पतने, संयोगो वियोगे, जीवितं मरणे परिणमति। पक्कं फलमवश्यं पतति, दृढगृहाणि जीर्यन्ते, रात्रयः पुनर्न निवर्तन्ते, नद्यः प्रवहन्त्येव; अहोरात्रे ग्रीष्मार्क इव जलं शोषयन्तौ आयुः क्षपयतः। मरणं नित्यसहचरं, शोकश्च तत्त्वतः निष्फल इति दर्शयित्वा, रामो दृढं प्रतिजज्ञे—पितुराज्ञां पालनाय वनवासमेव करिष्यामि; भरतस्तु अयोध्यां गत्वा राजधर्मं पालयतु, सर्वावस्थासु पण्डिताः शोकं न कुर्वन्तीति।
Sarga 106
भरतवाक्यं—रामस्य पुनरायोध्यागमननिषेधः (Bharata’s Plea and Rama’s Refusal to Return)
मन्दाकिनीतटे रामस्य गम्भीरवचनानन्तरं भरतः दीर्घं धर्मयुक्तं प्रत्युत्तरं ददौ। स रामस्य समत्वं मन्त्रपरायणतां च प्रशंसन् कैकेय्या स्वार्थेन कृतं महापापं स्वकृते जातमिति स्वयमेव निवेदयामास। तथापि मातृबन्धधर्मसंयोगात् तां दण्डयितुं न शक्नोमीति निगदितवान्। ततः स धर्मसङ्कटं निरूपयति—दाशरथिः कुलजातः कथं जानन् अधर्मं कुर्यात्? इति; अपि च “मरणासन्नाः मोहं यान्ति” इति लोकोक्त्या दाशरथस्य क्रोधमोहप्रमादाद् एष दोषः सम्भूत इति सूचयति। भरतः रामं पितुः प्रमादं सम्यक् कर्तुं प्रार्थयति—पितृदोषपरिष्कार एव पुत्रत्वस्य सारः, न तु तस्य दोषस्य अनुमोदनम् इति। स मातरं बान्धवान् सुहृदः नगरजनपदप्रजाश्च सर्वान् स्मारयन् राज्याभिषेकं क्षत्रियस्य प्रधानधर्मं, प्रजापालनस्य मूलं च इति प्रतिपादयति। जटाधारणं वनवासश्च शासनकर्तव्यस्य विरुद्धमिव दर्शयन्, अनिश्चितपरलोकसाधनापेक्षया प्रत्यक्षराजधर्मस्य महत्त्वं वदति, तत्रैव पुरोहितैः वृद्धैश्च रामस्याभिषेकं कर्तुं याचते। अन्ते सर्वे भरतवाक्यं अनुमोदयन्ति; किन्तु रामः पितुराज्ञायां दृढः सन् पुनरायोध्यागमनं नाङ्गीकरोति, तस्य व्रतस्थैर्ये जनाः शोकमिश्रितं विस्मयादरं च अनुभवन्ति।
Sarga 107
पितृवाक्यपालनम्, गयाश्रुति-उपदेशः, भरतस्य राज्यग्रहण-निर्देशः (Rama’s Counsel on Vows, the Gaya Śruti, and Bharata’s Return to Rule)
अयोध्याकाण्डे सप्तोत्तरशततमसर्गे रामः स्वजनैः सत्कृतः भरतस्य पुनर्वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः पुत्रत्वेन तस्य स्थितिं युक्तामिति प्रशंसति। ततः स धर्म्यनैतिकं बन्धनक्रमं पुनर्निर्मिमीत—कैकेय्याविवाहकाले दशरथेन कृतं पूर्वप्रतिज्ञानम्, देवासुरसंग्रामे तस्याः सेवाप्रसादात् दत्तौ वरौ, तयोः फलरूपेण कैकेय्याः राज्ययाचनं भरताय रामस्य च वनवासयाचनम्। स्वं वननिवासं स प्रतिज्ञापालनरूपं मन्यते, भरतं च शीघ्रं राज्याभिषेकं गृह्णीयादिति उपदिशति, येन पितुः सत्यं रक्ष्येत। अथ भरतं ‘राजानं ऋणात् मोचय’ इति वदन् अपूर्णप्रतिज्ञाभारं निवर्तयितुं पितृमातृपूजनं च कर्तुमादेशयति। पुत्रधर्मस्य दृढीकरणाय गयाश्रुतिं स्मारयति—‘पुत्र’ इति पुत्नाम्नो नरकात् पितरं त्रायते इति; अत एव बहवः पुत्राः काम्यन्ते, यत् कश्चिद् गयायां श्राद्धादिकं कृत्वा पितॄन् रक्षेत। अन्ते व्यवहारोपदेशेन सान्त्वयन् भरतं शत्रुघ्नेन द्विजैश्च सह अयोध्यां प्रत्यागन्तुं, प्रजाः सन्तुष्टाः पालयितुं च नियोजयति। स्वयं तु सीतालक्ष्मणाभ्यां सह दण्डकारण्यं प्रविशति—भरतः मनुष्येषु राज्यं धारयतु, रामः वनस्य; छत्रच्छायया च वृक्षच्छायया च यथायोग्यं रक्षितौ, सत्येन च परस्परं बद्धौ इति।
Sarga 108
जाबाल्युपदेशः — Jabali’s Pragmatic Counsel to Rama
अस्मिन् सर्गे भरतं शोकसन्तप्तं सान्त्वयतः श्रीरामस्य समीपे महर्षिसदृशो ब्राह्मणो जाबालिः उपसृत्य वचनं प्रवर्तयति। स तु लौकिकप्रायं, तीक्ष्णं च युक्तिवादं प्रयुञ्जानः बन्धुत्वस्य स्थैर्यं प्रश्नयति—“एक एव जायते, एक एव म्रियते” इति; पितृमातृगृहादिषु स्नेहं च क्षणिकनिवासवत् निरूप्य, पितृराज्यत्यागं दुःखकण्टकमार्गमिव मन्यते। अतः स रामं शीघ्रं समुत्थाय समृद्धामयोध्यां प्रतिनिवर्तितुं, राज्याभिषेकं गृह्णातुं, राजधर्मान् भोगांश्च अनुभवितुं च प्रेरयति; अयोध्यां च स्वामिनं प्रतीक्षमाणामिव वर्णयति। ततः स युक्तिवादं तीव्रयन् पितृयज्ञादीन्—अष्टकाः श्राद्धादीन्—निष्फलानिव प्रतिपादयति, केचन धर्मशास्त्रविधयश्च दानानुकूल्यं जनानां वश्यतां च साधयितुं लोकव्यवहारार्थं प्रवर्तिताः इति संशयमुत्पादयति। अन्ते स प्रत्यक्षस्यैव प्रधानतां, परोक्षस्य तु गौणतां प्रतिपाद्य, भरतेन समर्पितं राज्यं स्वीकर्तुं रामं पुनः पुनः प्रार्थयति—एतद् बुद्धिमतां लोकस्य सम्मतं, समाजस्य च आदर्शभूतं भविष्यतीति।
Sarga 109
सत्यधर्मप्रतिपादनम् (Rama’s Defense of Truth and Dharma in Reply to Jabali)
अयोध्याकाण्डे एकोनदशाधिकशततमः सर्गः जाबालिना प्रदत्तस्य व्यवहारोपदेशस्य प्रति रामेण दीर्घं धर्मनिष्ठं प्रत्युत्तरं निरूपयति। रामः प्रथमं तस्योपदेशे सत्कारभावं स्वीकृत्यापि, धर्ममर्यादाविरुद्धत्वात् तं हितविरुद्धं मन्यते। स राजधर्मस्य नित्याधारं सत्येऽहिंसायां च स्थापयति, सत्येन जगतः स्थितिः, सत्यं देवर्षिभिः परमं पुण्यं प्रशस्यते इति च प्रतिपादयति। असत्यं लोकनिन्द्यं परलोकघातकं च इति दर्शयन्, दानयज्ञतपांसि वेदाश्च सर्वे सत्यप्रतिष्ठा इति वदति। ततः स्ववृत्तान्ते नियमं योजयति—पितुः पुरतः वनवासं प्रतिज्ञाय सत्यसेतुम् न भेत्स्यामि; लोभमोहनाज्ञानादिभिः प्रेरितो न भविष्यामि इति। असत्यशीलानां चञ्चलानां च देवपितृभिः हविर्न गृह्यते इति चेतयित्वा, सत्पुरुषाचारानुगुणं वनवासं पुण्यभाररूपेण स्वीकुरुते। अन्ते (केषाञ्चिद् मते प्रक्षिप्तत्वेन निर्दिष्टे) नास्तिकयुक्तिनिन्दारूपः प्रकरणः दृश्यते। तदा जाबालिः स्वपूर्ववचनं केवलं प्रसङ्गोपशमनार्थं प्रलोभनरूपं कृतम् इति निवेद्य, स्वस्य आस्तिकभावं पुनः प्रतिपादयति, रामं शमयितुं हितोपदेशमार्गे च नेतुम् अभ्यर्थयते।
Sarga 110
लोकसमुत्पत्ति-वर्णनम् तथा इक्ष्वाकुवंश-प्रशंसा (Cosmogony and Ikshvaku Genealogy as Counsel to Rama)
अयोध्याकाण्डेऽस्मिन् शते दशमे सर्गे क्रुद्धं रामं प्रति वसिष्ठो महर्षिः शमनोपदेशं करोति। स जाबालेरपूर्वं वचनं नास्तिक्यप्रवर्तनरूपं न मन्यते, किं तु रामस्य निवर्तनार्थं युक्त्या प्रलोभनमात्रं, व्यावहारिकं प्रेरणावचनमिति पुनर्व्याख्याय ततोऽधिकारिणां श्रुतिसम्मतं धर्मोपदेशं प्रवर्तयति। तत्र सृष्ट्यादिकथनं संक्षेपेण निरूप्यते—आदौ सलिलमेव, ततः स्वयम्भूर्ब्रह्मा प्रादुर्भूतः, वराहावतारेण च धरणी समुद्धृता इति। अनन्तरं मनोः प्रभृति इक्ष्वाकोः पर्यन्तं, तस्माच्च अयोध्यायां प्रसिद्धानां नृपाणां परम्परा वर्ण्यते। एषा वंशावली धर्मप्रमाणरूपेणोपन्यस्ता—इक्ष्वाकुकुले ज्येष्ठपुत्र एव राज्याभिषेकयोग्यः, अतः दशरथस्य ज्येष्ठो रामः स्वराज्यं गृह्णीयात्, प्रजाः पालयेत्, पूर्वैः प्रवर्तितं राजधर्मं च अनुवर्तेत् इति। एवं सर्गः सृष्टिस्मृतिं, कुलपरम्परां, उत्तराधिकारनियमं च संयोज्य रामस्य राज्यग्रहणं कुलधर्मस्य लोकहितस्य च रक्षणमिति प्रतिपादयति।
Sarga 111
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
अस्मिन् सर्गे अधिकारस्य ऋणपरिशोधनस्य च विषये सुव्यवस्थितो धर्मविचारः प्रवर्तते। राजपुरोहितो गुरुश्च वसिष्ठो रामं प्रति स्मारयति—मनुष्यस्य त्रयो गुरवः, आचार्यः पिता माता च; वृद्धानां सभायाश्च आज्ञापालनं सत्पथस्य रक्षणं भवतीति। रामोऽपि प्रत्युवाच—पालनस्नेहाभ्यां जनकजनन्योः ऋणं कदापि न परिशोध्यते; दशरथाय दत्तं वचनं च मिथ्या कर्तुं न शक्यते इति। ततः भरतः शोकाकुलः कुशास्तरणं कारयित्वा रामकुटीरस्य पुरतः प्रत्युपवेशनं कर्तुमिच्छति, रामस्य पुनरागमनं याचमानः। रामः अभिषिक्तराज्ञः एतादृशं विरोधकर्म न युक्तमिति निरस्य, भरतं उत्थाप्य अयोध्यां प्रतिनिवर्तितुं प्रेरयति; नगरजनाः ग्रामवासिनश्च स्वपितुराज्ञातः रामं न निवर्तयितुं शक्नुम इति स्वीकुर्वन्ति। भरतः सभां प्रति औपचारिकं निवेदनं कृत्वा राज्याभिलाषे स्वदोषाभावं प्रतिपादयति, चतुर्दशवर्षाणि वनवासं स्वयमेव कर्तुमपि समर्पयति। भरतस्य शुद्धभावं दृष्ट्वा रामः विस्मितः सन् दशरथस्य पूर्वप्रतिज्ञाबन्धनं पुनरुक्त्वा, वनवासे प्रतिस्थापनं धर्मविरुद्धं सत्यविरोधि च इति दर्शयन्, स्वनिर्णयं धर्मसत्यसमन्वितं दृढीकुरुते।
Sarga 112
पादुकाप्रदानम् (The Gift of the Sandals and Delegated Kingship)
अयोध्याकाण्डे द्वादशोत्तरशततमः सर्गः चित्रकूटे भ्रातृसमागमस्य पश्चात् धर्म्यं निश्चयं वर्णयति। तत्र मुनयः अदृश्याः सन्तो भ्रातॄणां धर्मसंवादं दृष्ट्वा प्रशशंसुः, तं समागमं शुभं भविष्यफलप्रदं च मन्यन्ते, दाशग्रीववधस्यापि काम्यसिद्धिं सूचयन्तः। भरतः कम्पमानोऽपि धृतिमान् रामं राजधर्मकुलधर्मयोः कारणेन राज्यं प्रतिगृह्णातुं याचते; स्वयमेव एकाकी शासनाय अशक्तिं निवेदयति, बान्धवाः सेनाः प्रजाश्च सर्वे राममेव आश्रयन्त इति च। रामः स्नेहपूर्वं उपदिशति—भरतः स्वभावतः शिक्षया च प्राज्ञः, मन्त्रिभिः सुहृद्भिः च सह मन्त्रयित्वा राज्यं पालयेत्, कैकेय्यां प्रति क्रोधं न धारयेत्; पितुः प्रतिज्ञा तु अविचाल्या, असम्भवोपमानैः स्वनिश्चयं दृढीकृत्य वदति। ततः भरतः सुवर्णभूषिते पादुके समर्पयति; रामः तयोः पादौ निवेश्य पुनः ताः प्रत्यर्पयति, अधिकारस्य प्रतीकं कृत्वा। भरतः चतुर्दशवर्षाणि नगरबहिः तपस्वीवसन् पादुकयोः अधीनं राज्यव्यवहारं स्थापयिष्यामीति प्रतिजानाति, समये रामस्य अनागमने आत्मदाहं करिष्यामीति च। रामः अनुमन्य भरतं शत्रुघ्नं च आलिङ्ग्य, कैकेय्याः रक्षणं अक्रोधं च आज्ञापयति; वृद्धान् पूजयित्वा प्रस्थितः। मातरः शोकगद्गदाः विदायां कर्तुं न शेकुः; रामोऽपि अश्रुपूर्णः कुटीं प्रविवेश।
Sarga 113
पादुकाप्रदानं भरतस्य निवृत्तिश्च (The Sandals Bestowed; Bharata’s Return Toward Ayodhya)
अस्मिन् सर्गे संवादात् प्रतीक-राज्यव्यवस्थायाः संक्रमणं समाप्यते। भरतः शत्रुघ्नेन मन्त्रिवर्गेण च सह रामपादुके गृहीत्वा अयोध्यां प्रत्यावर्तते। वसिष्ठो रामं प्रेरयति—अयोध्यायाः योगक्षेमार्थं सुवर्णभूषिते पादुके दातव्ये इति; ततः रामः प्राङ्मुखः विधिवत् स्थित्वा “राज्यपालनार्थम्” इति स्पष्टं ताः पादुके भरताय प्रददाति। भरतोऽपि दशरथस्य चतुर्दशवर्षप्रतिज्ञां निश्चयेन स्मारयन् वनवास-नियमं धर्मसंविधानवाक्यवत् अविचलितं मन्यते। भरद्वाजो भरतस्य सहज-आर्यभावं प्रशंसति; सत्त्वगुणोऽस्य स्वभावतः प्रतिष्ठित इति मन्यते, तथा धर्मात्मना पुत्रेण दशरथोऽद्यापि जीवतीति प्रतिपादयति। अनन्तरं सेना रथैः अश्वैः गजैश्च सह निवर्तते; यमुनागङ्गयोः तरणं निर्दिश्यते; शृङ्गिबेरपुरं प्रविश्यते। अन्ते अयोध्या दृष्टा—निःशब्दा, निरानन्दा, क्षीणशोभा च—तां दृष्ट्वा भरतः शोकाकुलः सूतं प्रति करुणं वचनं ब्रवीति।
Sarga 114
अयोध्याप्रवेशः — Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation
अस्मिन् सर्गे भरतः शीघ्रं रथेनायोध्यां प्रविशति; तस्य रथस्य गम्भीरः शान्तिकरः निनादः नगरस्य निस्तब्धतां विरुद्ध इव दृश्यते। ततः सिमिलीनां परम्परया अयोध्या शोकमयी निरूप्यते—दीपहीना रात्रिरिव मार्जारोलूकसञ्चारिणी, चन्द्रवियोगिनी रोहिणीव, शुष्कपर्वतस्रोत इव, निर्वाणयज्ञाग्निरिव, पराजितसेनेव च; एवं राजधर्मस्याभावेन्द्रियक्षयः प्रतिपाद्यते। पुनरपि तरङ्गनिःशब्दसमुद्र इव, सोमपेषणानन्तरं शून्यवेदिरिव, वृषभविहीनगोराशिरिव च नगरं तुल्यते; नवमुक्ताहार इव मणिवियुक्तः, पतिततारकेव, दावदग्धलतेव, मेघावृतनभ इव, दूषितपानस्थानमिव च—अलङ्कारभङ्गं तेजोम्लानिं उत्सवविघातं च सूचयति। भरतः सारथिं प्रति पृच्छति—कुतः गीतवाद्यनिनादाः, माल्यसुरभिः, मद्यचन्दनागरुगन्धश्च न प्रवहन्ति, कुतः पथिकजनसमागमः कुतश्चोत्सवचेष्टाः रामस्य वनवासानन्तरं निवृत्ताः। स निष्कर्षयति यत् रामेण सहैव अयोध्याः श्रीर्निर्गता; रामस्य पुनरागमनं वाञ्छन् सर्वजनहर्षप्रतिष्ठां मनसि करोति। शोकाकुलः स दाशरथं राजभवनं प्रविशति—सिंहरहितमिव; अन्तःपुरं च सूर्यविहीनदिवस इव श्रीविहीनं दृष्ट्वा स अश्रूणि मुमोच।
Sarga 115
पादुकाभिषेकः — The Consecration of Rama’s Sandals and Bharata’s Trusteeship at Nandigrama
अयोध्यायां मातॄः सुरक्षिताः स्थापयित्वा भरतः शोकाकुलोऽपि दृढव्रतः सभासदः पुरोहितं वसिष्ठं चाभिवाद्य नन्दिग्रामं गन्तुमनुज्ञां याचते। स रामवियोगे राज्यसुखं नाभिलषन्, रामेण विना दुःखेनैव वासं करिष्यामीति निश्चयं निवेदयति। मन्त्रिणो वसिष्ठश्च तस्य भ्रातृभक्तिं धर्ममार्गानुगमनं च प्रशंसन्ति; ततः स रथं सज्जीकर्तुमाज्ञाप्य शत्रुघ्नेन सह ब्राह्मणाचार्यैः पुरस्कृतो निर्गच्छति, अनाहूताश्च सेना-नागराः तमनुगच्छन्ति। नन्दिग्रामं प्राप्य भरतः रामस्य सुवर्णभूषिते पादुके शिरसि निधाय राज्यं रामेण मयि न्यस्तं सन्न्यासवत् न्यासरूपमिति घोषयति। स पादुकयोर्धर्मासनत्वं प्रतिष्ठाप्य तयोः छत्रचामरादीनि राजचिह्नानि धारयितुमादेशयति, रामागमनपर्यन्तं राज्यं रक्षिष्यामीति प्रतिजानाति; आगते तु रामे अयोध्यां राज्यं च समर्प्य पुनः सेवां करिष्यामीति। अन्ते स वल्कलधरो जटाधरश्च तपस्विवत् निवसन्, पादुकाभ्यां अधीनतया एव शासनं करोति; सर्वकार्याणि निवेदनानि च प्रथमं ताभ्यां समर्प्य, शासनं उत्तरदायित्वयुक्तं न्यासपालनरूपं च करोति।
Sarga 116
तपस्विनाम् औत्सुक्यं राक्षसत्रासश्च (Ascetics’ Anxiety and the Fear of Rakshasas)
चित्रकूटस्य तपोवनमध्ये भरतस्य प्रस्थिते रामः तपस्विनां मध्ये महद् वैषम्यं ददर्श—सन्त्रासं, चौर्यदृष्टिं, मन्दमन्त्रपरामर्शं च। स्वस्य वा लक्ष्मणस्य वा सीतायाः वा कश्चिदपराधोऽत्राश्रमशान्तिं व्याहन्यादिति शङ्कमानः स विनयेन कुलपतिं पप्रच्छ। वृद्धो मुनिः सीतायाः शीलं निर्दोषमिति निश्चयेन प्रत्यवदत्, रामस्य सन्निधानेन राक्षसानां वैरं तीव्रतरं जातमिति च कारणं न्यवेदयत्। तपस्विनः कथयामासुः—राक्षसाः विकृतरूपाणि धृत्वा तपस्विनोऽभिद्रवन्ति, हन्युः, यज्ञोपकरणानि च विकिरन्ति; स्रुवादीन् पात्राणि चापहृत्य क्षिपन्ति, पावकं जलेन निर्वापयन्ति, कलशान् भिन्दन्ति। जनस्थानसमीपे वसन् खरः रावणभ्राता तपस्विनां विनाशे प्रसिद्धः, रामं च न सहिष्यतीति ते न्यवेदयन्। ततः मुनिगणः निश्चिन्त्य—अत्र वासः तपस्विनां राजदम्पत्योश्च भयावह इति—निकटस्थे फलसमृद्धे वने पुरातनं शरणं गन्तुं व्यवसायत्, रामं च सह गन्तुम् आमन्त्रयामास। रामः वाक्यैः तान् निवारयितुं न शशाक; किञ्चिद्दूरं यावत् तान् अन्वगच्छत्, प्रणम्य अनुज्ञां चोपदेशं च गृहित्वा पुनः स्वपुण्याश्रमं प्रत्यागात्, तेषु गतेष्वपि धैर्येण स्थितः।
Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
तपस्विषु गतेषु रामः पूर्वस्मिन् स्थाने निवासं न रोचयामास। भरतस्य स्मृत्या, अन्तःपुरस्त्रीणां, अयोध्यावासिनां च चिन्तया, तथा भरतसेनानिवासेन अश्वगजादिभिः कृतदूषणेन मनः क्षोभितम्। अतः सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रस्थानं कृत्वा भगवान् अत्रेः आश्रमं जगाम। तत्र रामः प्रणिपत्य नमस्कृतवान्। अत्रिः पुत्रवत् स्नेहेन तं प्रत्यगृह्णात्, सत्कारं चकार, लक्ष्मणं सीतां च सान्त्वयामास। ततः स वृद्धां भार्याम् अनसूयां तपस्विनीं आहूय, लोकहितकरैः महातपःप्रभावैः प्रसिद्धां—अन्नप्रदानादि, गङ्गाप्रवाहकारणं, विघ्ननिवारणं, देवकार्यसिद्ध्यर्थं कालपरिवर्तनसमं तपश्च—स्मारयन्, सीतां तस्याः समीपं गन्तुम् आदिशत्। सीता तां प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, अतिवृद्धत्वात् कम्पमानं शरीरं दृष्ट्वा कुशलप्रश्नं चकार। सीतायाः धर्मशीलतया प्रसन्ना अनसूया, रामानुगमनं वनक्लेशसहिष्णुतां च प्रशस्य, पातिव्रत्यधर्मं उपदिदेश—सज्जनस्त्रीणां पतिः परं शरणं देवतावत् च; निष्ठा कीर्तिं पुण्यं च जनयति, अनियन्त्रिता कामवृत्तिः तु पतनं अपकीर्तिं च। एवं सर्गे मार्गवृत्तान्तः, सत्कारविधिः, तपःप्रभावमहिमा, सीताप्रति नीत्युपदेशश्च समन्वितः।
Sarga 118
अनसूयोपदेशः तथा सीताया स्वयंवरकथा (Anasuya’s Counsel and Sita’s Swayamvara Narrative)
अरण्याश्रमे सत्कारपूजापूर्वकं प्रवृत्तेऽस्मिन् उपदेशसंवादे अनसूया वैदेहीं सीतां धर्ममार्गे स्थापयति। सीता विनयेन प्रत्युवाच—पतिः स्त्रियाः गुरुरिति, पतिशुश्रूषा च स्त्रीणां परमं तप इति। सावित्र्याः पतिव्रतधर्मेण स्वर्गे महिमा, रोहिण्याश्च चन्द्रेण सह अवियोगः—इत्यादिभिः दृष्टान्तैः दृढदाम्पत्यव्रतस्य महत्त्वं प्रतिपाद्यते। ततोऽनसूया प्रसन्ना सीतायै दिव्यान्याभरणानि ददौ—माल्यं वासांसि भूषणानि सुगन्धानुलेपनं च—येषां नित्यनवत्वं न च म्लानता, सर्वकाले च युक्तता इति। सीताया अलङ्कारं श्रीलक्ष्म्या विष्णोः शोभां वर्धयन्त्याः सदृशं मन्यमाना दाम्पत्यसौहार्दं पावनं करोति। अनन्तरं अनसूया सीतायाः जन्मविवाहवृत्तान्तं श्रोतुमिच्छति। सीता कथयामास—जनकस्य यज्ञकर्षणे भूमेः अयोनिजा सा प्रादुरभवत्, महिष्या परिगृहीता पोषिता च। योग्यवरान्वेषणे जनकस्य चिन्ता जाता; ततः वरुणस्य दिव्यं गुरु धनुः स्वयम्बरनिमित्तं न्यस्तम्। बहवो नृपाः तदुत्थापयितुं न शेकुः; पश्चाद् विश्वामित्रेण सह रामो लक्ष्मणश्च आगत्य रामः क्षणेन धनुः आरोप्य भित्त्वा पराक्रमं दर्शयामास। तदा सत्यप्रतिज्ञो जनकः सीतां रामाय दातुं निश्चितवान्; किन्तु रामः पितुः दशरथस्य अनुमतिं विना न स्वीकृतवान्। दशरथस्य संमत्या विधिवत् विवाहः सम्पन्नः, सीता च रामे धर्मतः परां भक्तिं पतिव्रतधर्मं च स्वयमेव निवेदयति।
Sarga 119
अनसूयाप्रीतिदानम् — Anasūyā’s Blessing and the Forest Path
अस्मिन् सर्गे अनसूयाया उपाख्यानस्य समापनं कृत्वा वनप्रवेशस्य क्रमो वर्ण्यते। सीताया मधुरया विस्तरेणोक्तया कथया—विशेषतः स्वयंबरवृत्तान्तेन—श्रुत्वा अनसूया मातृवत्सलतया तस्याः ललाटे चुम्बनं कृत्वा आलिङ्गति। ततः प्रस्थानानुज्ञां दत्त्वा स्वसन्निधौ सीताया अलङ्कारं कर्तुम् आज्ञापयति, प्रीतिदानरूपेण दिव्यानि भूषणानि वस्त्राणि च प्रददाति। दिव्यकन्येव दीप्तिमती सीता प्रणम्य रामसमीपं गच्छति; तस्याः दुर्लभसम्मानं दृष्ट्वा रामलक्ष्मणौ हृष्टौ भवतः। अनन्तरं सायाह्नात् रात्रेः पर्यन्तं रम्यं दृश्यं प्रवर्तते—सूर्यास्तमयः, पक्षिणां नीडनिवर्तनम्, कलशहस्तानां मुनिनां स्नानात् प्रत्यागमनम्, अग्निहोत्रधूमः, वनस्य गाढीभवती छाया, निशाचराणां सञ्चारः, तारागणमध्यात् चन्द्रस्य उदयः। सिद्धतपस्विनां सत्कारसम्पन्नायां पुण्यरात्रौ उषित्वा प्रभाते रामलक्ष्मणौ विदायं कुर्वतः। वनवासिनः ब्राह्मणतपस्विनः तौ नरभक्षकैः रूपपरिवर्तिभिः राक्षसैः शोणितपैः च हिंस्रैः प्राणिभिः सावधानं कुर्वन्ति, फलसंग्रहार्थं मुनिभिः सेवितं सुरक्षितं पन्थानं च दर्शयन्ति। तैः आशीर्भिः अभिषिक्तः रामः सीतया लक्ष्मणेन च सह मेघसमूहमिव प्रविशन् सूर्य इव घनवनं प्रविशति।
Inside Ayodhya Kanda
How it unfolds
Daśaratha announces Rāma’s coronation; Ayodhyā prepares in joy. Mantharā incites Kaikeyī to demand two boons: Bharata’s enthronement and Rāma’s fourteen-year exile. Bound by promise, Daśaratha yields; Rāma accepts without protest, Sītā insists on accompanying him, and Lakṣmaṇa follows. Amid public grief and ominous signs, the trio departs, meets Guha, crosses the Gaṅgā, and receives guidance from Bharadvāja, settling at Citrakūṭa. In Ayodhyā, Daśaratha dies in remorse; ministers summon Bharata, who condemns Kaikeyī, rejects the throne, and sets out to bring Rāma back, carrying coronation materials toward the forest.
Key teachings
- Satya and vacana-dharma: the binding moral force of promises and royal speech, even when personally ruinous.
- Putra-dharma and rājadhrama: obedience to legitimate command and prioritization of public order over private grievance.
- Śīla and kṣamā: restraint in the face of injustice; refusal to repay harshness with harshness as a mark of ideal leadership.
- Gṛhastha–vānaprastha transition ethics: renunciation undertaken without hatred, framed as duty rather than escapism.
- Legitimacy and non-usurpation: Bharata’s refusal to profit from wrongdoing as a model of political integrity.
Characters in this kanda
- Rāma — heir-apparent whose unwavering obedience to paternal command exemplifies rājadhrama and personal self-restraint.
- Sītā (Vaidehī, Jānakī) — insists on shared exile, articulating pativratā-dharma and the ethics of companionship.
- Lakṣmaṇa (Saumitri) — fiercely loyal brother; his anger dramatizes the tension between justice-as-retribution and dharma-as-restraint.
- Daśaratha — king bound by earlier boons; embodies the tragic consequences of speech-ethics and paternal attachment.
- Kaikeyī — queen whose demands trigger the exile; a complex figure in debates on agency, desire, and political succession.
- Mantharā — Kaikeyī’s maid; catalyst who reframes the coronation as existential threat and mobilizes the boons.
- Sumantra — charioteer-minister; moral witness who escorts Rāma and voices public outrage.
- Vasiṣṭha — royal priest; manages the crisis after Daśaratha’s death and guides Bharata toward proper rites and succession protocol.
- Bharata — summoned from Kekaya; repudiates the boons’ outcome and seeks to restore Rāma’s rightful kingship.
- Śatrughna — Bharata’s companion; shares grief and indignation, especially toward Kaikeyī’s act.
- Guha — Niṣāda chief; offers hospitality and logistical help at the Gaṅgā crossing, representing cross-social solidarity.
- Bharadvāja — sage whose āśrama becomes a key waypoint, offering counsel and legitimizing the forest route.
Places in this kanda
Major events
- Proclamation of Rāma’s yauvarājya and elaborate coronation preparations in Ayodhyā.
- Mantharā’s persuasion of Kaikeyī and Kaikeyī’s invocation of two boons from Daśaratha.
- Daśaratha’s collapse and coerced compliance; Rāma informed and accepts exile and Bharata’s succession without resistance.
- Sītā’s arguments for accompanying Rāma; Lakṣmaṇa’s decision to follow; distribution of gifts and ascetic re-clothing.
- Public lament, ominous portents, and the formal departure from Ayodhyā under Sumantra’s chariot.
- First forest halts (Tamasā etc.), separation from citizens, and crossing of the Gaṅgā with Guha’s assistance.
- Visit to Bharadvāja’s āśrama and onward movement to Citrakūṭa; establishment of a forest dwelling.
- Daśaratha’s remorse, recollection of the śabdavedhin episode, and death; Ayodhyā’s interregnum crisis.
- Summoning of Bharata from Kekaya; Bharata’s dream omens and return to a bereaved Ayodhyā.
- Bharata’s condemnation of Kaikeyī, performance of funeral rites, refusal of kingship, and expedition to retrieve Rāma with coronation materials.
Before and after
- Previous ContextBālakāṇḍa establishes Rāma’s birth, formation, and public legitimacy through protection of sages, defeat of demonic threats, and the marriage to Sītā—setting the stage for his expected succession in Ayodhyākāṇḍa.
- Next ContextAraṇyakāṇḍa continues the exile in the forest world, expanding encounters with ascetics and rākṣasas and building toward the abduction crisis that propels the epic’s central war narrative.
Frequently Asked Questions
Ayodhya Kanda centers on vacana-dharma (the ethics of keeping one’s word) and rājadhrama (kingship as moral constraint). Daśaratha’s earlier boons bind him to a course he abhors, demonstrating that royal authority is not merely power but accountability to truth and public trust. Rāma’s response elevates obedience from passive submission to an active ethical choice: he treats the father’s command as a dharmic imperative that prevents social fracture, even at personal cost. The book also explores companionate duty (Sītā’s insistence on shared exile) and political integrity (Bharata’s refusal to benefit from wrongdoing), framing legitimacy as rooted in self-restraint rather than possession of the throne.
Key episodes include: (1) announcement and preparations for Rāma’s consecration; (2) Mantharā’s incitement of Kaikeyī; (3) Kaikeyī’s demand for Bharata’s kingship and Rāma’s exile; (4) Daśaratha’s grief and compelled consent; (5) Rāma’s acceptance, Sītā’s decision to accompany him, and Lakṣmaṇa’s resolve to follow; (6) public lament and ominous portents; (7) departure from Ayodhyā and travel via Tamasā and Gaṅgā with Guha’s help; (8) visit to Bharadvāja and settlement at Citrakūṭa; (9) Daśaratha’s remorse, confession of past sin, and death; (10) Bharata’s return, denunciation of Kaikeyī, funeral rites, refusal of the throne, and journey to bring Rāma back with coronation materials.
The principal figures are Rāma (ideal heir who chooses exile as duty), Sītā (insists on accompanying her husband), Lakṣmaṇa (protective brother whose anger is disciplined by Rāma’s dharma), Daśaratha (tragic king bound by boons), Kaikeyī (queen who activates the boons), and Mantharā (catalyst of the crisis). Supporting but pivotal roles are played by Sumantra (escort and moral witness), Vasiṣṭha (ritual-political stabilizer after the king’s death), Bharata (refuses usurpation and seeks Rāma), Śatrughna (Bharata’s ally), Guha (Niṣāda host and guide), and Bharadvāja (sage who legitimizes the forest route).
Ayodhya Kanda provides the causal bridge between the youthful heroics of Bālakāṇḍa and the wilderness-centered conflict of Araṇyakāṇḍa. It relocates the epic from courtly promise to ascetic trial, converting Rāma’s princely excellence into a sustained ethical experiment under deprivation. Politically, it explains the succession crisis that later motivates Bharata’s regency and shapes Ayodhyā’s stance during Rāma’s absence. Thematically, it establishes the Ramayana’s central claim that dharma is tested most severely when it conflicts with personal happiness and immediate justice.
The kanda teaches: (1) integrity of speech and promise-keeping as social foundations; (2) leadership through forbearance—refusing retaliatory violence even under provocation; (3) ethical companionship—Sītā’s model of shared duty and courage; (4) legitimacy through renunciation—Bharata’s refusal to profit from injustice; and (5) the inevitability of moral consequence—Daśaratha’s remorse and death underscore that unrighteous outcomes, even when legally compelled, exact psychological and karmic cost.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.