Sarga 117
अत्र्याश्रमगमनम् तथा अनसूयोपदेशः (Arrival at Atri’s Hermitage and Anasuya’s Counsel)
अयोध्याकाण्ड
तपस्विषु गतेषु रामः पूर्वस्मिन् स्थाने निवासं न रोचयामास। भरतस्य स्मृत्या, अन्तःपुरस्त्रीणां, अयोध्यावासिनां च चिन्तया, तथा भरतसेनानिवासेन अश्वगजादिभिः कृतदूषणेन मनः क्षोभितम्। अतः सीतया लक्ष्मणेन च सह प्रस्थानं कृत्वा भगवान् अत्रेः आश्रमं जगाम। तत्र रामः प्रणिपत्य नमस्कृतवान्। अत्रिः पुत्रवत् स्नेहेन तं प्रत्यगृह्णात्, सत्कारं चकार, लक्ष्मणं सीतां च सान्त्वयामास। ततः स वृद्धां भार्याम् अनसूयां तपस्विनीं आहूय, लोकहितकरैः महातपःप्रभावैः प्रसिद्धां—अन्नप्रदानादि, गङ्गाप्रवाहकारणं, विघ्ननिवारणं, देवकार्यसिद्ध्यर्थं कालपरिवर्तनसमं तपश्च—स्मारयन्, सीतां तस्याः समीपं गन्तुम् आदिशत्। सीता तां प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य, अतिवृद्धत्वात् कम्पमानं शरीरं दृष्ट्वा कुशलप्रश्नं चकार। सीतायाः धर्मशीलतया प्रसन्ना अनसूया, रामानुगमनं वनक्लेशसहिष्णुतां च प्रशस्य, पातिव्रत्यधर्मं उपदिदेश—सज्जनस्त्रीणां पतिः परं शरणं देवतावत् च; निष्ठा कीर्तिं पुण्यं च जनयति, अनियन्त्रिता कामवृत्तिः तु पतनं अपकीर्तिं च। एवं सर्गे मार्गवृत्तान्तः, सत्कारविधिः, तपःप्रभावमहिमा, सीताप्रति नीत्युपदेशश्च समन्वितः।
Shlokas
Verse 1
राघव स्त्वथ यातेषु तपस्विषु विचिन्तयन्।न तत्रारोचयद्वासं कारणैर्बहुभिस्तदा।।।।
तपस्विषु यातेषु राघवः विचिन्तयन्, बहुभिः कारणैस्तदा तत्र वासं न रोचयामास।
Verse 2
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः।सा च मे स्मृतिरन्वेति तान्नित्यमनुशोचतः।।।।
इह मे भरतो दृष्टो मातरश्च सनागराः। तेषां नित्यं शुचः कुर्वतो मम सा स्मृतिरेव सततमनुगच्छति॥
Verse 3
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः।हयहस्तिकरीषैश्च उपमर्दः कृतो भृशम्।।।।
स्कन्धावारनिवेशेन तेन तस्य महात्मनः। हयहस्तिकरीषैश्चोपमर्दः कृतो भृशम्॥
Verse 4
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति सञ्चिन्त्य राघवः।प्रातिष्ठत स वैदेह्या लक्ष्मणेन च सङ्गतः।।।।
तस्मादन्यत्र गच्छाम इति निश्चित्य राघवः। वैदेह्या लक्ष्मणेन च सह प्रस्थितवान्॥
Verse 5
सोऽत्रेराश्रममासाद्य तं ववन्दे महायशाः।तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत।।।।
अत्रेराश्रममासाद्य महायशा राघवः। तं मुनिं प्रणनामाथ भगवानत्रिरपि पुत्रवत् प्रत्यपद्यत॥
Verse 6
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वमन्यत्सुसत्कृतम्।सौमित्रिं च महाभागां सीतां च समसान्त्वयत्।।।।
स्वयमातिथ्यमादिश्य सर्वं यथाविधि सुसत्कृतम्। सौमित्रिं महाभागां सीतां च सान्त्ववाक्यैः समसान्त्वयत्॥
Verse 7
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्।सान्त्वयामास धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः।।।।
पत्नीं च समनुप्राप्तां वृद्धामामन्त्र्य सत्कृताम्। धर्मज्ञः सर्वभूतहिते रतः सान्त्वयामास॥
Verse 8
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीमब्रवीदृषिसत्तमः।रामाय चाऽचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्।।।।
आनसूयां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्। “प्रतिगृह्णीष्व वैदेहीम्” इत्यब्रवीदृषिसत्तमः। रामाय चाचचक्षे तां तापसीं धर्मचारिणीम्॥
Verse 9
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।।।
अनघ राम! दशवर्षाण्यनावृष्ट्या निरन्तरं दग्धे लोके सा एव मूलफलानि ससर्ज, जाह्नवीं च प्रवर्तयामास। उग्रतपसा युक्ता नियमैश्च विभूषिता, दशसहस्रवर्षाणि महत्तपः तप्तवती; व्रतस्नाता प्रत्यूहान् निवर्तयामास। देवकार्यनिमित्तं सन्त्वरमाणा सा दशरात्रं एकरात्रिमिव अकरोत्—एषा अनसूया ते मातृवद्।
Verse 10
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
यया मूलफलानि सृष्टानि, जाह्नवी च प्रवर्तिता; उग्रेण तपसा युक्ता, नियमैश्चाप्यलङ्कृता।
Verse 11
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्षसहास्राणि यया तप्तं महत् तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
दशवर्षसहस्राणि तया तप्तं महत्तपः। अनसूया व्रतैः स्नाता प्रत्यूहान् अपि निवर्तितवती॥
Verse 12
दश वर्षाण्यनावृष्ट्या दग्धे लोके निरन्तरम्।।2.117.9।।यया मूलफले सृष्टे जाह्नवी च प्रवर्तिता।उग्रेण तपसा युक्ता नियमैश्चाप्यलङ्कृता।।2.117.10।।दश वर्ष सहास्राणि तया तप्तं महत्तपः।अनसूया व्रतै स्स्नाता प्रत्यूहाश्च निवर्तिताः।।2.117.11।।देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया।दशरात्रं कृता रात्रि स्सेयं मातेव तेऽनघ।।2.117.12।।
देवकार्यनिमित्तं च यया सन्त्वरमाणया। दशरात्रं कृता रात्रिः सेयं ते मातेव, अनघ॥
Verse 13
तामिमां सर्वभूतानां नमस्कार्यां यशस्विनीम्अभिगच्छतु वैदेही वृद्धामक्रोधनां सदा।अनसूयेति या लोके कर्मभिः ख्यातिमागता।।।।
सर्वभूतनमस्कार्यां यशस्विनीं वृद्धामक्रोधनां सदा। कर्मभिः ख्यातिमागतां लोके ‘अनसूया’ इति—तामिमामभिगच्छतु वैदेही॥
Verse 14
एवं ब्रुवाणं तमृषिं तथेत्युक्त्वा स राघवः।सीतामुवाच धर्मज्ञामिदं वचनमुत्तमम्।।।।
एवं ब्रुवाणं तमृषिं ‘तथेत्य’ उक्त्वा स राघवः। धर्मज्ञां सीतामिदं वचनमुत्तममुवाच॥
Verse 15
राजपुत्रि श्रुतमिदं मुनेरस्य समीरितम्।श्रेयोऽर्थमात्मनश्शीघ्रमभिगच्छ तपस्विनीम्।।।।
राजपुत्रि, मुनेरस्येदं समीरितं श्रुतम्। आत्मनः श्रेयसे शीघ्रं तपस्विनीमभिगच्छ॥
Verse 16
सीता त्वेतद वचः श्रुत्वा राघवस्य हितैषिणः।तामत्रिपन्तीं धर्मज्ञामभिचक्राम मैथिली।।।।
राघवस्य हितैषिणो वचः श्रुत्वा सीता मैथिली। अत्रिपत्नीं धर्मज्ञामनसूयामभिचक्राम॥
Verse 17
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। ।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्।।।।
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्। सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा॥
Verse 18
शिथिलां वलितां वृद्धां जरापाण्डुरमूर्धजाम्।सततं वेपमानाङ्गीं प्रवाते कदलीं यथा।। 2.117.17।।तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्।अभ्यवादयदव्यग्रा स्वंनाम समुदाहरत्।।2.117.18।।
तां तु सीता महाभागामनसूयां पतिव्रताम्। अभ्यवादयदव्यग्रा स्वं नाम समुदाहरत्॥
Verse 19
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्।बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्।।।।
अभिवाद्य च वैदेही तापसीं तामनिन्दिताम्। बद्धाञ्जलिपुटा हृष्टा पर्यपृच्छदनामयम्॥
Verse 20
ततस्सीतां महाभागां दृष्ट्वा तां धर्मचारिणीम्।सान्त्वयन्त्यब्रवीद्धृष्टा दिष्ट्या धर्ममवेक्षसे।।।।
ततः सा अनसूया हृष्टा महाभागां धर्मचारिणीं सीतां दृष्ट्वा सान्त्वयन्ती इदमब्रवीत्—“दिष्ट्या त्वं धर्ममवेक्षसे।”
Verse 21
त्यक्त्वा ज्ञातिजनं सीते मानमृद्धं च भामिनि।अवरुद्धं वने रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि।।।।
“सीते भामिनि, ज्ञातिजनं मानमृद्धं च त्यक्त्वा, वनेऽवरुद्धं रामं दिष्ट्या त्वमनुगच्छसि।”
Verse 22
नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः।यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः।।।।
“नगरस्थो वनस्थो वा पापो वा यदि वा शुभः; यासां स्त्रीणां प्रियो भर्ता तासां लोका महोदयाः।”
Verse 23
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः।स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः।।।।
“दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः; स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः।”
Verse 24
नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्।सर्वत्र योग्यं वैदेहि तपः कृतमिवाव्ययम्।।।।
“नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं विमृशन्त्यहम्; सर्वत्र योग्यं वैदेहि, तपःकृतमिवाव्ययम्।”
Verse 25
न त्वेवमवगच्छन्ति गुणदोषमसत्त्स्रियः।कामवक्तव्यहृदया भर्तृनाथाश्चरन्ति याः।।।।
न त्वेवं गुणदोषविवेकं दुष्टस्त्रियोऽवगच्छन्ति। कामस्वेच्छाप्रेरितहृदया ये भर्तॄन् स्वाधीनानिव मन्यन्ते, ता विचरन्ति॥
Verse 26
प्राप्नुवन्त्य यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि।अकार्यवशमापन्नाः स्त्रियो याः खलु तद्विधाः।।।।
प्राप्नुवन्त्यशश्चैव धर्मभ्रंशं च मैथिलि। अकार्यवशमापन्ना स्त्रियो याः खलु तादृशाः॥
Verse 27
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्ट लोक परावराः।स्त्रिय स्स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा।।।।
त्वद्विधास्तु गुणैर्युक्ता दृष्टलोकपरावराः। स्त्रियः स्वर्गे चरिष्यन्ति यथा धर्मकृतस्तथा॥
Verse 28
तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी।भव स्वभर्तु स्सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च तत स्समाप्स्यसि।।।।
तदेवमेनं त्वमनुव्रता सती पतिव्रतानां समयानुवर्तिनी। भव स्वभर्तुः सहधर्मचारिणी यशश्च धर्मं च ततः समाप्स्यसि॥
Frequently Asked Questions
Rāma must decide whether to remain at a place burdened by grief-laden memories and ritual/physical impurity from an army camp; he chooses relocation, prioritizing mental steadiness, appropriate residence, and dharmic propriety during exile.
Anasūyā frames fidelity and disciplined conduct as a woman’s stabilizing dharma: the husband is treated as the highest relational refuge, discernment guards against desire-driven wrongdoing, and steadfast virtue yields lasting renown and merit.
The key landmark is Atri’s forest āśrama, a cultural node of ascetic hospitality and instruction; associated motifs include the skandhāvāra (army encampment) and the sacred Gaṅgā (Jāhnavī) invoked in Anasūyā’s hagiography.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.