Sarga 83
अयोध्याकाण्डे त्र्यशीति तमः सर्गः — Bharata’s Departure and Encampment on the Gaṅgā (Śṛṅgīberapura)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डस्य त्र्यशीति-तमे सर्गे भरतः प्रभाते शुभरथे समारूढः, रामदर्शनलालसया मनसा प्रेरितः, शीघ्रं प्रययौ। पुरतः मन्त्रिणः पुरोहिताश्च सूर्यप्रख्यै रथैः प्रस्थिताः; ततः सैन्यस्य सम्यक् परिगणना क्रियते—गजाः, रथाः, अश्वारोहाश्च—येन राज्यशक्तेः सङ्गठनं युद्धाय न, रामसमाधानायैव प्रवृत्तमिति सूच्यते। कैकेयी सुमित्रा कौसल्या च तेजस्विनि याने समायाताः; नगरजनाश्च सहर्षं समन्वयेनानुययुः, रामगुणान् परस्परं कीर्तयन्तः शोकस्य प्रतिकारं कुर्वन्तः। अत्र शिल्पिनः, वणिजः, परिचारकवर्गाः, नटगायकादयः, मत्स्यजीविनश्च इत्यादयः कर्मसमूहाः पृथक् पृथक् निर्दिश्यन्ते, येन अयोध्याया सामाजिकविस्तारः प्रकाशते। रथैः शकटैः अश्वैः गजैश्च दीर्घमार्गं गत्वा, श्रिङ्गीबेरपुरसमीपे गङ्गातटे, गुहस्य विषयं प्राप्ताः; गुहः सावधानः सुशासितश्च रामस्य सखेत्युपवर्ण्यते। पक्षिसङ्कुलतटे सैन्यं न्यवसत्; भरतः मन्त्रिणः यथासुखं शिविरं स्थापयितुं आज्ञाप्य, श्वः पारगमनं निश्चित्य, दिवङ्गतस्य नृपतेः उदकक्रियाम् अभिप्रेत्य कर्तुम् आरब्धवान्। सर्गस्य अन्ते भरतः रामं प्रत्यानेतुं उपायान् चिन्तयन्, राजकीयकर्मणः धर्मपुनर्स्थापनरूपत्वं मनसि निधाय, स्वप्रयत्नं निश्चिनोति।
Shlokas
Verse 1
तत स्समुत्थितः काल्यमास्थाय स्यन्दनोत्तमम्।प्रययौ भरतश्शीघ्रं रामदर्शनकाङ्क्षया।।2.83.1।।
ततः प्रातः समुत्थाय स्यन्दनोत्तममास्थितः। रामदर्शनकाङ्क्षया भरतः शीघ्रं प्रययौ॥
Verse 2
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः।अधिरुह्य हयैर्युक्तान्रथान्सूर्यरथोपमान्।।2.83.2।।
अग्रतः प्रययुस्तस्य सर्वे मन्त्रिपुरोधसः, हयैर्युक्तान् सूर्यरथोपमान् रथानधिरुह्य।
Verse 3
नवनागसहस्राणि कल्पितानि यथाविधि।अन्वयुर्भरतं यान्तमिक्ष्वाकुकुलनन्दनम्।।2.83.3।।
नवनागसहस्राणि विधिवत् कल्पितानि सम्यक्। यान्तं भरतम् अन्वयुः—इक्ष्वाकुकुलनन्दनम्॥
Verse 4
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः।अन्वयुर्भरतं यान्तं राजपुत्रं यशस्विनम्।।2.83.4।।
षष्टी रथसहस्राणि धन्विनो विविधायुधाः। यान्तं भरतम् अन्वयुः—राजपुत्रं यशस्विनम्॥
Verse 5
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि राघवम्।अन्वयुर्भरतं यान्तं सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्।।2.83.5।।
शतं सहस्राण्यश्वानां समारूढानि सम्यक्। यान्तं भरतम् अन्वयुः—सत्यसन्धं जितेन्द्रियम्॥
Verse 6
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी।रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता।।2.83.6।।
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी। रामानयनसंहृष्टा ययुर्यानेन भास्वता॥
Verse 7
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्।तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः।।2.83.7।।
प्रयाताश्चार्यसङ्घाता रामं द्रष्टुं सलक्ष्मणम्। तस्यैव च कथाश्चित्राः कुर्वाणा हृष्टमानसाः॥
Verse 8
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्।कदा द्रक्ष्यामहे रामं जगत श्शोकनाशनम्।।2.83.8।।
मेघश्यामं महाबाहुं स्थिरसत्त्वं दृढव्रतम्। जगच्छोकनाशनं रामं कदा नु द्रक्ष्यामहे वयम्॥
Verse 9
दृष्ट एव हि न श्शोकमपनेष्यति राघवः।तम स्सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्निव भास्करः।।2.83.9।।
दृष्ट एव हि राघवः शोकमपनेष्यति। सर्वलोकस्य तमः समुद्यन्निव भास्करः॥
Verse 10
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथा श्शुभाः।परिष्वजानाश्चान्योन्यं ययुर्नागरिका जनाः।।2.83.10।।
इत्येवं कथयन्तस्ते सम्प्रहृष्टाः कथाश्शुभाः। परिष्वज्य परस्परं ययुर्नागरिका जनाः॥
Verse 11
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः।रामं प्रति ययुर्हृष्टा स्सर्वाः प्रकृतयस्तथा।।2.83.11।।
ये च तत्रापरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः। सर्वाः प्रकृतयश्चैव हृष्टा रामं प्रति ययुः॥
Verse 12
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणिकाराः कुम्भकाराश्च सूत्रकर्मकृतस्तथा। शस्त्रोपजीविनश्चैव मयूरकक्राकचिकाः॥ रोचकाः वेधकाश्चैव दन्तकाराः सुधाकारायোগन्धोपजीविनः। सुवर्णकाराः प्रख्याताः कम्बलधावकास्तथा॥ स्नापकोष्णोदका वैद्याः धूपकाश्शौण्डिकास्तथा। रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः॥ शैलूषाश्च सह स्त्रीभिः कैवर्ताश्च तथैव ते। सर्वे भरतमन्वीयुर्भवन्तो रामदर्शनकाङ्क्षिणः॥
Verse 13
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणिकाराः कुम्भकाराश्च सूत्रकर्मकृतस्तथा। शस्त्रोपजीविनश्चैव मयूरकक्राकचिकाः॥ रोचकाः वेधकाश्चैव दन्तकाराः सुधाकारायোগन्धोपजीविनः। सुवर्णकाराः प्रख्याताः कम्बलधावकास्तथा॥ स्नापकोष्णोदका वैद्याः धूपकाश्शौण्डिकास्तथा। रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः॥ शैलूषाश्च सह स्त्रीभिः कैवर्ताश्च तथैव ते। सर्वे भरतमन्वीयुर्भवन्तो रामदर्शनकाङ्क्षिणः॥
Verse 14
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणिकाराः कुम्भकाराश्च सूत्रकर्मकृतस्तथा। शस्त्रोपजीविनश्चैव मयूरकक्राकचिकाः॥ रोचकाः वेधकाश्चैव दन्तकाराः सुधाकारायোগन्धोपजीविनः। सुवर्णकाराः प्रख्याताः कम्बलधावकास्तथा॥ स्नापकोष्णोदका वैद्याः धूपकाश्शौण्डिकास्तथा। रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः॥ शैलूषाश्च सह स्त्रीभिः कैवर्ताश्च तथैव ते। सर्वे भरतमन्वीयुर्भवन्तो रामदर्शनकाङ्क्षिणः॥
Verse 15
मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः।सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः।2.83.12।।मयूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा।दन्तकारा स्सुधाकारा स्तथा गन्धोपजीविनः।।2.83.13।।सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः।स्नापकोष्णोदका वैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा।।2.83.14।।रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः।शैलूषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा।।2.83.15।।
मणिकाराः कुम्भकाराश्च सूत्रकर्मकृतस्तथा। शस्त्रोपजीविनश्चैव मयूरकक्राकचिकाः॥ रोचकाः वेधकाश्चैव दन्तकाराः सुधाकारायোগन्धोपजीविनः। सुवर्णकाराः प्रख्याताः कम्बलधावकास्तथा॥ स्नापकोष्णोदका वैद्याः धूपकाश्शौण्डिकास्तथा। रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः॥ शैलूषाश्च सह स्त्रीभिः कैवर्ताश्च तथैव ते। सर्वे भरतमन्वीयुर्भवन्तो रामदर्शनकाङ्क्षिणः॥
Verse 16
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः।गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मु स्सहस्रशः।।2.83.16।।
समाहितचित्ता वेदविदो ब्राह्मणाः वृत्तसम्मताः। गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुः सहस्रशः॥
Verse 17
सुवेषा श्शुद्धवसनास्ताम्रमृष्टानुलेपनाः।सर्वे ते विविधैर्यानै श्शनैर्भरतमन्वयुः।।2.83.17।।
सुवेषाः शुद्धवसनाः ताम्रमृष्टानुलेपनाः। सर्वे ते विविधैर्यानैः शनैर्भरतमन्वयुः॥
Verse 18
प्रहृष्टमुदिता सेना साऽन्वयात्कैकयीसुतम्।भ्रातुरानयने यान्तं भरतं भ्रातृवत्सलम्।।2.83.18।।
सा सेना प्रहृष्टमुदिता कैकेयीसुतं भरतं भ्रातृवत्सलं भ्रातुरानयने यान्तमन्वयात्।
Verse 19
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
ते रथयानाश्वकुञ्जरैर्दूरमध्वानं गत्वा ततः शृङ्गीबेरपुरं प्रति गङ्गां समासेदुः।
Verse 20
ते गत्वा दूरमध्वानं रथयानाश्वकुञ्जरैः।समासेदुस्ततो गङ्गां शृङ्गीबेरपुरं प्रति।।2.83.19।।यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः।निवसत्यप्रमादेन देशं तं परिपालयन्।।2.83.20।।
ते रथयानाश्वकुञ्जरैर्दूरमध्वानं गत्वा ततः शृङ्गीबेरपुरं प्रति गङ्गां समासेदुः।
Verse 21
उपेत्य तीरं गङ्गायाश्चक्रवाकैरलङ्कृतम्।व्यवातिष्ठत सा सेना भरतस्यानुयायिनी।।2.83.21।।
गङ्गायास्तीरमुपेत्य चक्रवाकैरलङ्कृतम्, भरतस्यानुयायिनी सा सेना तत्र व्यवातिष्ठत।
Verse 22
निरीक्ष्यानुगतां सेनां तां च गङ्गां शिवोदकाम्।भरतस्सचिवान्सर्वानब्रवीद्वाक्यकोविदः।।2.83.22।।
अनुगतां सेनां तां च शिवोदकां गङ्गां निरीक्ष्य, वाक्यकोविदो भरतः सर्वान् सचिवानब्रवीत्।
Verse 23
निवेशयत मे सैन्यमभिप्रायेण सर्वतः।विश्रान्ताः प्रतरिष्यामश्श्व इदानीमिमां नदीम्।।2.83.23।।
मे सैन्यं सर्वतः यथाभिप्रायं निवेशयत। विश्रान्ताः श्वः इमां नदीं प्रतरिष्यामः॥
Verse 24
दातुं च तावदिच्छामि स्वर्गतस्य महीपतेः।और्ध्वदेहनिमित्तार्थमवतीर्योदकं नदीम्।।2.83.24।।
स्वर्गतस्य महीपतेः और्ध्वदेहनिमित्तार्थं तावत् उदकं दातुम् इच्छामि। नदीम् अवतीर्य उदकं दास्यामि॥
Verse 25
तस्यैवं ब्रुवतोऽमात्यास्तथेत्युक्त्वा समाहिताः।न्यवेशयंस्तां छन्देन स्वेन स्वेन पृथक्पृथक्।।2.83.25।।
एवं ब्रुवतः तस्य अमात्याः समाहिताः ‘तथेत्य्’ उक्त्वा, स्वस्वच्छन्देन पृथक् पृथक् तां चमूं न्यवेशयन्॥
Verse 26
निवेश्य गङ्गामनु तां महानदीं चमूं विधानैः परिबर्हशोभिनीम्।उवास रामस्य तदा महात्मनो विचिन्तयानो भरतो निवर्तनम्।।2.83.26।।
गङ्गामनु तां महानदीं परिबर्हशोभिनीं चमूं विधानैः निवेश्य, तदा भरतो महात्मनः रामस्य निवर्तनं विचिन्तयन् उवास॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s state-backed journey framed not as coercion but as ethical retrieval—mobilizing royal power to restore rightful order by seeking Rama, while also honoring the deceased king through prescribed water-libations.
Legitimate authority is shown as grounded in restraint, speech-competence, and ritual responsibility: Bharata pauses to rest the army, schedules a lawful crossing, and prioritizes ancestral rites—modeling governance as disciplined dharma rather than impulsive force.
The Gaṅgā riverbank near Śṛṅgīberapura is central, along with Guha’s vigilantly governed territory; culturally, the sarga highlights civic guild participation and the rite of offering water (udaka) for the departed king’s aurdhva-deha welfare.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.