Sarga 76
दशरथस्य अन्त्येष्टि-विधानम् — Dasaratha’s Funeral Rites and Ayodhya’s Mourning
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे षट्सप्ततितमे सर्गे भरतस्य तीव्रशोकानन्तरं राजधर्मानुगुणं कर्मविधानं प्रवर्तते। वाग्मिनां मुनिवरः वसिष्ठो भरतं शोकसंयमायोपदिश्य यथाकालं नृपस्य अन्त्येष्टिं कर्तुमाज्ञापयति। ततो भरतः धैर्यमालम्ब्य ऋत्विजः पुरोहितान् आचार्यांश्च समाहूय शास्त्रोक्तं विधिं समारभते। राजाग्नयः सम्यगुपचर्यन्ते; तैलकाष्ठादिरक्षितात् पात्रात् देहः निष्कास्य अलङ्कृतशय्यायां निवेश्यते। सेवकाः शिबिकायां नृपशरीरं वहन्ति; मार्गे सुवर्णवस्त्रादीनि विकीर्य दानानि च क्रियन्ते। चन्दनागरुगुग्गुल्वादिसुगन्धिद्रव्यैः चितां रचयित्वा ऋत्विजो होमान् कुर्वन्ति, मन्त्रान् जपन्ति, सामगाः शास्त्रानुसारं स्तोत्राणि गायन्ति। कौसल्याप्रमुखाः पटराज्ञ्यः समागत्य ज्वलन्तीं चितां प्रसव्यं परिक्रमन्ति; सर्वत्र जनाक्रोशः क्रौञ्चीनां रुतमिव श्रूयते। भरतेन सह उदकदानं कृत्वा पुरी दशाहशौचं प्रविशति; सर्वे भूमौ शयाना शोकं विधिं च नगरव्यवस्थां च एकत्र समन्वयन्ति।
Shlokas
Verse 1
तमेवं शोकसन्तप्तं भरतं कैकयी सुतम्।उवाच वदतां श्रेष्ठो वसिष्ठ श्श्रेष्ठवागृषिः।।2.76.1।।
तमेवं शोकसन्तप्तं कैकयीसुतं भरतं दृष्ट्वा, वदतां श्रेष्ठः वसिष्ठो श्रेष्ठवागृषिः तमुवाच।
Verse 2
अलं शोकेन भद्रं ते राजपुत्र महायशः।प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्।।2.76.2।।
अलं शोकेन, भद्रं ते, राजपुत्र महायशः। प्राप्तकालं नरपतेः कुरु संयानमुत्तमम्॥
Verse 3
वसिष्ठस्य वच श्शृत्वा भरतो धारणां गतः।प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्।।2.76.3।।
वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा भरतो धारणां गतः। प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयामास धर्मवित्॥
Verse 4
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।
उद्धृतं तैलसंरोधात् स तु भूमौ निवेशितम्। आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्॥ संवेश्य शयने चाग्रे नानारत्नपरिष्कृते। ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः॥
Verse 5
उद्धृतं तैलसंरोधात्सतु भूमौ निवेशितम्।आपीतवर्णवदनं प्रसुप्तमिव भूमिपम्।।2.76.4।।संवेश्य शयने चाग्य्रे नानारत्नपरिष्कृते।ततो दशरथं पुत्रो विललाप सुदुःखितः।।2.76.5।।
ते भरतेन सार्धं उदकं कृत्वा नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहितैः सह। पुरं प्रविश्य अश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं दुःखं व्यनयन्॥
Verse 6
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते।विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्।।2.76.6।।
किं ते व्यवसितं राजन् प्रोषिते मय्यनागते। विवास्य रामं धर्मज्ञं लक्ष्मणं च महाबलम्॥
Verse 7
क्व यास्यसि महाराज हित्वेमं दुःखितं जनम्।हीनं पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।2.76.7।।
हे महाराज, क्व गतोऽसि? इमं दुःखितं जनं हित्वा। पुरुषसिंहेन रामेणाक्लिष्टकर्मणा हीनं कृत्वा॥
Verse 8
योगक्षेमं तु ते राजन् कोऽस्मिन्कल्पयिता पुरेत्वयि प्रयाते स्वस्तात रामे च वनमाश्रिते।।2.76.8।।
राजन्, स्वस्तात, त्वयि स्वर्गं प्रयाते रामे च वनमाश्रिते, अस्मिन् पुरे योगक्षेमं कः कल्पयिता?
Verse 9
विधवा पृथिवी राजन् स्त्वया हीना न राजते।हीनचन्द्रेव रजनी नगरी प्रतिभाति मा।।2.76.9।।
राजन्, त्वया हीना पृथिवी विधवेव न राजते। मम तु नगरी हीनचन्द्रेव रजनीव प्रतिभाति॥
Verse 10
एवं विलपमानं तं भरतं दीनमानसम्।अब्रवीद्वचनं भूयो वसिष्ठस्तु महामुनिः।।2.76.10।।
एवं विलपमानं दीनमानसं भरतं भूयो वसिष्ठो महामुनिरब्रवीत्।
Verse 11
प्रेतकार्याणि यान्यस्य कर्तव्यानि विशां पतेः।तान्यव्यग्रं महाबाहो क्रियान्तामविचारितम्।।2.76.11।।
विशां पतेरस्य यानि प्रेतकार्याणि कर्तव्यानि, तानि महाबाहो अव्यग्रं अविचारितं क्रियन्ताम्।
Verse 12
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्।ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् स्त्वरयामास सर्वशः।।2.76.12।।
तथेति भरतो वाक्यं वसिष्ठस्याभिपूज्य तत्। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान् सर्वतः शीघ्रतामयाचत्॥
Verse 13
ये त्वग्नयो नरेन्द्रेस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः।ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव ते आह्रियन्त यथाविधि।।2.76.13।।
ये त्वग्नयो नरेन्द्रस्य चाग्न्यगाराद्बहिष्कृताः। ऋत्विग्भिर्याजकैश्चैव तेऽऽह्रियन्त यथाविधि॥
Verse 14
शिबिकायामथा़ऽरोप्य राजानं गतचेतसम्।बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः।।2.76.14।।
शिबिकायामथारोप्य राजानं गतचेतसम्। बाष्पकण्ठा विमनसस्तमूहुः परिचारकाः॥
Verse 15
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च।प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः।।2.76.15।।
हिरण्यं च सुवर्णं च वासांसि विविधानि च। प्रकिरन्तो जना मार्गं नृपतेरग्रतो ययुः॥
Verse 16
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा। देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे॥
Verse 17
चन्दनागरुनिर्यासान् सरलं पद्मकं तथा।देवदारूणि चाहृत्य क्षेपयन्ति तथापरे।।2.76.16।।गन्धानुच्चावचांश्चान्यां स्तत्र गत्वाथ भूमिपम्।तत्र संवेशयामासुश्चितामध्ये तमृत्विजः।।2.76.17।।
तदा हुताशने हविर्हुत्वा तस्य ऋत्विजो यथाविधि मन्त्रान् जजपुः। तत्र च सामगाः शास्त्रानुसारं सामानि जगुः॥
Verse 18
तदा हुताशनं हुत्वा जेपुस्तस्य तदृत्विजः।जगुश्च ते यथाशास्त्र तत्र सामानि सामगाः।।2.76.18।।
तदा हुताशने हविर्हुत्वा तस्य ऋत्विजो यथाविधि मन्त्रान् जजपुः। तत्र च सामगाः शास्त्रानुसारं सामानि जगुः॥
Verse 19
शिबिकाभिश्च यानैश्च यथार्हं तस्य योषितः।नगरा न्निर्ययुस्तत्र वृद्धैः परिवृता स्तदा।।2.76.19।।
ततः शिबिकाभिः यानैश्च यथार्हं तस्य नृपस्य योषितः। वृद्धैः परिचारकैः परिवृताः नगरात् तत्र निर्ययुः॥
Verse 20
प्रसव्यं चापि तं चकुः ऋत्विजोऽग्निचितं नृपम्।स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखास्तदा।।2.76.20।।
तदा ऋत्विजोऽपि स्त्रियश्च शोकसन्तप्ताः कौसल्याप्रमुखाः। अग्निचितं नृपं प्रसव्यं परितश्चक्रुः॥
Verse 21
क्रौञ्चीनामिव नारीणां निनादस्तत्र शुश्रुवे।आर्तानां करुणं काले क्रोशन्तीनां सहस्रशः।।2.76.21।।
तत्र काले आर्तानां नारीणां सहस्रशः करुणः क्रोशो निनादश्च शुश्रुवे। क्रौञ्चीनामिव तीव्रः स्वरः॥
Verse 22
ततो रुदन्त्यो विवशाविलप्य च पुनः पुनः।यानेभ्यस्सरयूतीरमवतेरुर्वराङ्गनाः।।2.76.22।।
ततः वराङ्गनाः रुदन्त्यः विवशाः पुनः पुनर्विलप्य। यानेभ्यः सरयूतीरम् अवतेरुः॥
Verse 23
कृत्वोदकं ते भरतेन सार्धं नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहिता श्च।पुरंप्रविश्याश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं व्यनयन्त दुःखम्।।2.76.23।।
ते भरतेन सार्धं उदकं कृत्वा नृपाङ्गना मन्त्रिपुरोहितैः सह। पुरं प्रविश्य अश्रुपरीतनेत्राः भूमौ दशाहं दुःखं व्यनयन्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Bharata’s transition from incapacitating grief to dharmic execution of royal funeral duties. Vasiṣṭha frames restraint not as denial of emotion but as timely responsibility—performing the king’s prescribed rites without negligence.
The sarga teaches that dharma is enacted through correct timing (kāla) and procedure (vidhi): sorrow is acknowledged, yet social order is preserved by ritual competence and collective participation. Grief becomes ethically meaningful when directed into duties that honor the deceased and stabilize the community.
The Sarayū riverbank functions as the ritual landscape for water-libations and cremation-related observances, while Ayodhyā is depicted as a civic body entering formal mourning. Cultural markers include the śibikā procession, fragrant pyre materials (sandal, agaru, guggal), Sāma-chanting, and prasavya circumambulation around the pyre.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.