Sarga 7
मन्थराप्रवेशः — Manthara Observes Ayodhya and Incites Kaikeyi
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे सप्तमे सर्गे जनोत्सवात् गूढमन्त्रणां प्रति कथानकस्य प्रवर्तकः परिवर्तनः प्रदर्श्यते। कैकेय्याः चिरपरिचारिका मन्थरा चन्द्रप्रभया दीप्तं प्रासादं समारुह्य अयोध्यां निरीक्षते—मार्गाः सिक्ताः, पुष्पैः कीर्णाः, ध्वजैः समलङ्कृताः; देवालयेषु वेदघोषः, वाद्यनिनादश्च; जनाः प्रमुदिताः। सा समीपस्थां धात्रीं पृच्छति—किमर्थं नगरं हृष्टम् इति। धात्री हर्षविह्वला निवेदयति यत् श्वः पुष्यनक्षत्रे नृपः दशरथः निर्दोषं रामं युवराजत्वे अभिषेक्ष्यति। एतदाकर्ण्य मन्थरा क्रोधसमाविष्टा कैलाससदृशात् प्रासादात् अवतीर्य कैकेयीं शय्यास्थां समुपगच्छति। सा वाक्प्रपञ्चेन भयप्रदर्शनेन च—अनिष्टसन्निकर्षं, लक्ष्म्याः चञ्चलतां, राजनीतेः कपटतां च आरोपयन्ती—रामाभिषेकं कैकेय्याः भरतस्य च विनाशरूपं कर्तुं प्रयत्नं करोति। कैकेयी प्रथमं चिन्तां दर्शयति, अनन्तरं तु रामाभिषेकवार्तां श्रुत्वा हर्षं प्रकटयति, शुभवार्तायै मन्थरायै भूषणं ददाति—रामे भरते च वैरभावाभावं सूचयन्ती। अस्य सर्गस्य बोधः—वाक् एव राजकीयायाः शक्तेः साधनम्; सार्वजनिकाः धर्मकर्मसमारम्भाः अपि गूढभयकथाभिः निजीप्रेरणया च विपर्यस्यन्ते।
Shlokas
Verse 1
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्यास्तु सहोषिता।प्रासादं चन्द्रसङ्काशमारुरोह यदृच्छया।।।।
ज्ञातिदासी यतो जाता कैकेय्या सहोषिता। यदृच्छया चन्द्रसङ्काशं प्रासादमारुरोह॥
Verse 2
सिक्तराजपथां कृत्स्नां प्रकीर्णकुसुमोत्कराम्।अयोध्यां मन्थरा तस्मात्प्रासादादन्ववैक्षत।।।।
ततः प्रासादात् मन्थरा समन्तात् अयोध्यां ददर्श—सिक्तराजपथां कृत्स्नां, प्रकीर्णकुसुमोत्करां, उत्सवशोभया समलङ्कृताम्।
Verse 3
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।।।
मन्थरा अयोध्यां ददर्श—वरार्हपताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतां, छन्दपथैः सुसञ्चारैः परितो वृतां, शिरःस्नातजनैः समाकीर्णां। माल्य-मोदकहस्तैः द्विजेन्द्रैः ब्रह्मघोषैश्चाभिनादितां, शुक्लदेवगृहद्वारां, सर्ववादित्रनिस्वनां; सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां, प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां, गोवृषाणां नर्दितैः सम्प्रणर्दितां—तां दृष्ट्वा सा परं विस्मयमगात्।
Verse 4
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मन्थरा अयोध्यां ददर्श—वरार्हपताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतां, छन्दपथैः सुसञ्चारैः परितो वृतां, शिरःस्नातजनैः समाकीर्णां। माल्य-मोदकहस्तैः द्विजेन्द्रैः ब्रह्मघोषैश्चाभिनादितां, शुक्लदेवगृहद्वारां, सर्ववादित्रनिस्वनां; सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां, प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां, गोवृषाणां नर्दितैः सम्प्रणर्दितां—तां दृष्ट्वा सा परं विस्मयमगात्।
Verse 5
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मन्थरा अयोध्यां ददर्श—वरार्हपताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतां, छन्दपथैः सुसञ्चारैः परितो वृतां, शिरःस्नातजनैः समाकीर्णां। माल्य-मोदकहस्तैः द्विजेन्द्रैः ब्रह्मघोषैश्चाभिनादितां, शुक्लदेवगृहद्वारां, सर्ववादित्रनिस्वनां; सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां, प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां, गोवृषाणां नर्दितैः सम्प्रणर्दितां—तां दृष्ट्वा सा परं विस्मयमगात्।
Verse 6
पताकाभिर्वरार्हाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृताम्।वृतां छन्दपथैश्चापि शिरस्स्नातजनैर्वृताम्।।2.7.3।।माल्यमोदकहस्तैश्च द्विजेन्द्रैरभिनादिताम्।शुक्लदेवगृहद्वारां सर्ववादित्रनिस्वनाम्।।2.7.4।।सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां ब्रह्मघोषाभिनादिताम्।प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां सम्प्रणर्दितगोवृषाम्।।2.7.5।।प्रहृष्टमुदितैः पौरैरुच्छ्रितध्वजमालिनीम्।अयोध्यां मन्थरा दृष्ट्वा परं विस्मयमागता।।2.7.6।।
मन्थरा अयोध्यां ददर्श—वरार्हपताकाभिर्ध्वजैश्च समलङ्कृतां, छन्दपथैः सुसञ्चारैः परितो वृतां, शिरःस्नातजनैः समाकीर्णां। माल्य-मोदकहस्तैः द्विजेन्द्रैः ब्रह्मघोषैश्चाभिनादितां, शुक्लदेवगृहद्वारां, सर्ववादित्रनिस्वनां; सम्प्रहृष्टजनाकीर्णां, प्रहृष्टवरहस्त्यश्वां, गोवृषाणां नर्दितैः सम्प्रणर्दितां—तां दृष्ट्वा सा परं विस्मयमगात्।
Verse 7
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्।अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा।।।।
प्रहर्षोत्फुल्लनयनां पाण्डुरक्षौमवासिनीम्। अविदूरे स्थितां दृष्ट्वा धात्रीं पप्रच्छ मन्थरा॥
Verse 8
उत्तमेनाभिसंयुक्ता हर्षेणार्थपरा सती।राममाता धनं किन्नु जनेभ्यस्सम्प्रयच्छति।।।।
उत्तमेन हर्षेणाभिसंयुक्ता अर्थपरायणा सती राममाता इदानीं किमर्थं जनेभ्यः धनं सम्प्रयच्छति?
Verse 9
अतिमात्रप्रहर्षोऽयं किं जनस्य च शंस मे।कारयिष्यति किं वापि सम्प्रहृष्टो महीपतिः।।।।
अयं जनस्य अतिमात्रः प्रहर्षः किमर्थं? मे शंस; सम्प्रहृष्टो महीपतिः किं कारयिष्यति वा?
Verse 10
विदीर्यमाणा हर्षेण धात्री तु परया मुदा।आचचक्षेऽथ कुब्जायै भूयसीं राघव श्रियम्।।।।
धात्री परया मुदा हर्षेण विदीर्यमाणा। कुब्जायै राघवस्य भूयसीं श्रियमाचचक्षे॥
Verse 11
श्वः पुष्येण जितक्रोधं यौवराज्येन राघवम्।राजा दशरथो राममभिषेचयिताऽनघम्।।।।
श्वः पुष्येण नक्षत्रे राजा दशरथः जितक्रोधं राघवं रामम् अनघं यौवराज्येन अभिषेचयिता।
Verse 12
धात्र्यास्तु वचनं शृत्वा कुब्जा क्षिप्रममर्षिता।कैलासशिखराकारा त्प्रासादादवरोहत।।।।
धात्र्याः वचनं श्रुत्वा कुब्जा क्षिप्रम् अमर्षिता; कैलासशिखराकारात् प्रासादात् अवरोहत्।
Verse 13
सा दह्यमाना कोपेन मन्थरा पापदर्शिनी।शयानामेत्य कैकेयीमिदं वचनमब्रवीत्।।।।
सा पापदर्शिनी मन्थरा कोपेन दह्यमाना शयानाम् कैकेयीम् एत्य इदं वचनम् अब्रवीत्।
Verse 14
उत्तिष्ठ मूढे किं शेषे भयं त्वामभिवर्तते।उपप्लुतामौघेन किमात्मानं न बुध्यसे।।।।
उत्तिष्ठ मूढे! किं शेषे? भयं त्वाम् अभिवर्तते। उपप्लुताम् औघेन आत्मानं किं न बुध्यसे?
Verse 15
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे।चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे।।।।
अनिष्टे सुभगाकारे सौभाग्येन विकत्थसे। चलं हि तव सौभाग्यं नद्यास्स्रोत इवोष्णगे॥
Verse 16
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः।कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्।।।।
एवमुक्ता तु कैकेयी रुष्टया परुषं वचः। कुब्जया पापदर्शिन्या विषादमगमत्परम्॥
Verse 17
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे।विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्।।।।
कैकेयी त्वब्रवीत्कुब्जां कच्चित्क्षेमं नु मन्थरे। विषण्णवदनां हि त्वां लक्षये भृशदुःखिताम्॥
Verse 18
मन्थरा तु वच श्श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्।उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा।।।।
मन्थरा तु वचः श्रुत्वा कैकेय्या मधुराक्षरम्। उवाच क्रोधसंयुक्ता वाक्यं वाक्यविशारदा॥
Verse 19
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी।विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्।।।।
सा विषण्णतरा भूत्वा कुब्जा तस्या हितैषिणी। विषादयन्ती प्रोवाच भेदयन्ती च राघवम्॥
Verse 20
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्।रामं दशरथो राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
अक्षय्यं सुमहद्देवि प्रवृत्तं त्वद्विनाशनम्। राजा दशरथो रामं यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति॥
Verse 21
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता।दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता।।।।
साऽस्म्यगाधे भये मग्ना दुःखशोकसमन्विता। दह्यमानाऽनलेनेव त्वद्धितार्थमिहागता॥
Verse 22
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्।त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः।।।।
तव दुःखेन कैकेयि मम दुःखं महद्भवेत्। त्वद्वृद्धौ मम वृद्धिश्च भवेदत्र न संशयः॥
Verse 23
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः।उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे।।।।
नराधिपकुले जाता महिषी त्वं महीपतेः। उग्रत्वं राजधर्माणां कथं देवि न बुध्यसे॥
Verse 24
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः।शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता।।।।
धर्मावादी शठो भर्ता श्लक्ष्णवादी च दारुणः। शुद्धभावे न जानीषे तेनैव मतिसन्धिता॥
Verse 25
उपस्थितः प्रयुञ्जानस्त्वयि सान्त्वमनर्थकम्।अर्थेनैवाद्य ते भर्ता कौसल्यां योजयिष्यति।।।।
उपस्थितोऽपि स त्वयि निरर्थकं सान्त्वनं प्रयुञ्जानः; अद्य तु ते भर्ता अर्थमेव कौसल्यायै नियोजयिष्यति॥
Verse 26
उपवाह्य स दुष्टात्मा भरतं तव बन्धुषु।काल्ये स्थापयिता रामं राज्ये निहतकण्टके।।।।
स दुष्टात्मा तव बन्धुषु भरतं उपवाह्य, काल्ये निहतकण्टके राज्ये रामं स्थापयिता॥
Verse 27
शत्रुः पतिप्रवादेन मात्रेव हितकाम्यया।आशीविष इवाङ्केन बाले परिधृतस्त्वया।।।।
बाले, मात्रेव हितकाम्यया पतिप्रवादेन शत्रुं त्वया अङ्के परिधृतः; आशीविष इव॥
Verse 28
यथा हि कुर्यात्सर्पो वा शत्रुर्वा प्रत्युपेक्षितः।राज्ञा दशरथेनाद्य सपुत्रा त्वं तथा कृता।।।।
यथा प्रत्युपेक्षितः सर्पो वा शत्रुर्वा कुर्यात्, तथा अद्य राजा दशरथः सपुत्रां त्वां कृतवान्॥
Verse 29
पापेनानृतसान्त्वेन बाले नित्यसुखोचिते।रामं स्थापयता राज्ये सानुबन्धा हता ह्यसि।।।।
बाले नित्यसुखोचिते, पापेनानृतसान्त्वेन रामं राज्ये स्थापयता, सानुबन्धा हता ह्यसि॥
Verse 30
सा प्राप्तकालं कैकेयि क्षिप्रं कुरु हितं तव।त्रायस्व पुत्रमात्मानं मां च विस्मयदर्शने।।।।
कैकेयि, प्राप्तकालोऽयम्; क्षिप्रं कुरु हितं तव। त्रायस्व पुत्रं चात्मानं मां च, विस्मयदर्शने।
Verse 31
मन्थाराया वचश्श्रुत्वा शयाना सा शुभानना।उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी।।।।
मन्थाराया वचः श्रुत्वा शयाना सा शुभानना। उत्तस्थौ हर्षसम्पूर्णा चन्द्रलेखेव शारदी॥
Verse 32
अतीव सा तु संहृष्टा कैकेयी विस्मयान्विता।एकमाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रददौ शुभम्।।।।
अतीव संहृष्टा विस्मयान्विता कैकेयी। तस्यै कुब्जायै शुभमेकमाभरणं प्रददौ॥
Verse 33
दत्वा त्वाभरणं तस्यै कुब्जायै प्रमदोत्तमा।कैकेयी मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवाब्रवीदिदम्।।।।
तस्यै कुब्जायै तदाभरणं दत्त्वा प्रमदोत्तमा कैकेयी। मन्थरां दृष्ट्वा पुनरेवेदमब्रवीत्॥
Verse 34
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्।एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते।।।।
इदं तु मन्थरे मह्यमाख्यासि परमं प्रियम्। एतन्मे प्रियमाख्यातुः किं वा भूयः करोमि ते॥
Verse 35
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये।तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति।।।।
रामे वा भरते वाऽहं विशेषं नोपलक्षये। तस्मात्तुष्टाऽस्मि यद्राजा रामं राज्येऽभिषेक्ष्यति॥
Verse 36
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनःप्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्।तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरंवरं परं ते प्रददामि तं वृणु।।।।
न मे परं किञ्चिदितस्त्वया पुनः प्रियं प्रियार्हे सुवचं वचःपरम्। तथा ह्यवोचस्त्वमतः प्रियोत्तरं वरं परं ते प्रददामि तं वृणु॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Manthara’s strategic reframing of Rama’s legitimate consecration into a perceived threat to Kaikeyi and Bharata, illustrating how political outcomes can be redirected by persuasion rather than by formal dharma-ritual alone.
The sarga highlights vāk-śakti (the force of speech): fear-based narratives can destabilize judgment and convert joy into despondency, warning that ethical discernment must guard against manipulative counsel in matters of power and succession.
Ayodhya’s ritualized civic landscape is foregrounded—sprinkled royal roads, flower-strewn routes, flag-lined streets, white-doored temples resonant with Vedic chanting and instruments—along with the calendrical marker of Puṣya nakṣatra for the planned abhiṣeka.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.