Sarga 62
अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमः सर्गः — Kausalyā consoles Daśaratha; grief, remorse, and nightfall
अयोध्याकाण्ड
कौसल्याया रोषशोकसमुत्थया कठोरया वाचा श्रुत्वा दशरथोऽतिदुःखितः सञ्जज्ञे, मूर्च्छामापन्नश्च किञ्चित्कालानन्तरं दीर्घोष्णनिःश्वासैः सञ्ज्ञां प्रतिलभते। तस्य चेतसि रामवियोगजं शोकं प्रति शोकान्तरं समुत्पद्यते—पूर्वकृतं पापं स्मरति, यत् शब्दवेधिना शरेण प्रमादात् तपस्विनः पुत्रो हतः; एवं दोषशोकयोर्द्विगुणो भारः समभवत्। कम्पमानो दीनवदनः कृताञ्जलिः कौसल्यां प्रार्थयते—धर्मनिष्ठानां स्त्रीणां पतिः प्रत्यक्षदेवतास्वरूप इति, अतः शोकाकुलं मां प्रति मा कटुवचनं ब्रूहीति। ततः कौसल्याया रोषः करुणायां परिवर्तते; सा बहु रुरोद, शिरसि कृताञ्जलिं कृत्वा क्षमां याचते, पुत्रशोकेन मया अयुक्तं कठोरं भाषितमिति निवेदयति। शोकस्योपदेशं च करोति—शोकः धैर्यं विद्यां च सर्वां स्थिरतां च नाशयति; स एव महाशत्रुः, शत्रोः प्रहारादपि दुरसहः; शोकमग्नमनसां तपस्विनामपि पण्डितानामपि मोहः सम्भवतीति। पञ्च रात्रयः पञ्च वर्षाणि इव प्रतिभान्ति, नदीवेगैः समुद्र इव मम शोकः वर्धत इति सा हृदयस्पृशो वाक्यानि ब्रुवती। एवं वदन्त्यां सूर्यकिरणाः क्षीयन्ते, रात्रिरागच्छति; दशरथः क्षणं सान्त्वितोऽपि शोकाभिभूतः निद्रावशं जगाम।
Shlokas
Verse 1
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया।श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः।।।।
एवं राममात्रा शोकक्रोधसमन्वितया परुषं वाक्यं श्रावितः राजा दुःखितः सन् चिन्तयामास॥
Verse 2
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः।अथ दीर्घीण कालेन संज्ञामाप परन्तपः।।।।
स नृपो चिन्तयित्वा व्याकुलेन्द्रियः मुमोह; अथ दीर्घेण कालेन परन्तपः संज्ञामाप।
Verse 3
स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन्।कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत्।।।।
स संज्ञामुपलभ्यैव दीर्घम् उष्णं च निश्श्वसन्; कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुनश्चिन्तामुपागमत्।
Verse 4
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम्।यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना।।।।
तस्य चिन्तयतः सहसा दुष्कृतकर्म प्रत्यभात्—यदज्ञानात् पूर्वं शब्दवेधिना तेन कृतम्।
Verse 5
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः।द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत।।।।
तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः महाराजः द्वाभ्यामपि शोकाभ्यामन्वतप्यत्, अमनाः सन्।
Verse 6
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः।वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः।।।।
शोकाभ्यां दह्यमानः भूपतिः कौसल्यामाह। वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थम् अवाङ्मुखः॥
Verse 7
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः।वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि।।।।
कौसल्ये, त्वां प्रसादये; मया रचितोऽयम् अञ्जलिः प्रसादार्थम्। त्वं हि नित्यं वत्सला चानृशंसा च, परेष्वपि॥
Verse 8
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा।धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम्।।।।
भर्ता हि नारीणां, गुणवान् निर्गुणोऽपि वा, धर्मविमर्शिनीनां देवि प्रत्यक्षं दैवतमिव पूज्यः।
Verse 9
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा।नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम्।।।।
त्वं नित्यं धर्मपरा, लोकस्य परावरं दृष्टवती; अतः स्वयम् दुःखितापि, अतिदुःखितं प्रति विप्रियं वक्तुं न अर्हसि।
Verse 10
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम्।कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम्।।।।
राज्ञो दीनस्य करुणं वचनं श्रुत्वा कौसल्या बाष्पं व्यसृजत्, प्रणालीव नवोदकम्॥
Verse 11
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम्।सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः।।।।
सा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिं सम्भ्रमाद् मूर्ध्नि बद्ध्वा त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचोऽब्रवीत्॥
Verse 12
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते।याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया।।।।
प्रसीद, देव! शिरसा याचे; भूमौ निपतितास्मि ते। याचितास्मि हता; क्षन्तव्या नाहं हि त्वया॥
Verse 13
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता।उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते।।।।
नैषा हि सा स्त्री भवति, या श्लाघनीयेन धीमता पत्या सम्साद्यते; हे वीर, सा उभयोर्लोकयोः सुखं नाधिगच्छति।
Verse 14
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम्।पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम्।।।।
जानामि धर्मं धर्मज्ञ, त्वां च सत्यवादिनं जाने; पुत्रशोकार्तया तु मया किमपि अयुक्तं भाषितम्।
Verse 15
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम्।शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः।।।।
शोको नाशयते धैर्यं, शोको नाशयते श्रुतम्; शोको नाशयते सर्वं—नास्ति शोकसमो रिपुः।
Verse 16
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः।सोढुंमापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते।।।।
रिपुहस्तात् आपतितः प्रहारः सोढुं शक्यः; आपतितः शोकः सुसूक्ष्मोऽपि सोढुं न शक्यते।
Verse 17
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः।यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः।।।।
वीर, धर्मज्ञाः श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः यतयः शोकसम्मूढचेतसो मुह्यन्ति।
Verse 18
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते।य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम।।।।
अद्य रामस्य वनवासाय पञ्चरात्रः गण्यते; मम तु शोकहतहर्षायाः स पञ्चवर्षोपमः।
Verse 19
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते।नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत्।।।।
तं हि चिन्तयमानाया मम हृदि शोक एष वर्धते। नदीनामिव वेगेन समुद्रस्य महत् सलिलं यथा प्रवर्धते॥
Verse 20
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः।मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत।।।।
एवं कौसल्याया शुभं मृदु वचनं कथयन्त्याः सति। सूर्यः मन्दरश्मिरभूत्, रजनी चाभ्यवर्तत॥
Verse 21
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः।शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान्।।।।
तथा देव्या कौसल्यया वाक्यैः प्रसादितो नृपः। शोकेन समाक्रान्तोऽपि निद्राया वशमेत्यिवाभवत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter presents a dual ethical crisis: Daśaratha’s immediate suffering from Rāma’s exile and his resurfacing guilt over a prior inadvertent killing committed through śabdavedhin archery. The dilemma is how a ruler and household must face consequences generated by earlier actions and vow-bound decisions while attempting moral repair through humility and reconciliation.
Kausalyā’s upadeśa frames śoka as the most formidable internal enemy: it erodes patience (dhairya), scriptural discernment (śruta), and overall stability, deluding even the learned and ascetic. The implied counsel is to recognize grief’s distortive power and to restore ethical speech, forgiveness, and composure as prerequisites for right judgment.
The sarga is primarily domestic and courtly rather than itinerant; the implied landmark is the royal interior of Ayodhyā. Cultural markers include anjali as a gesture of supplication, the dharma discourse on spousal divinity in normative ethics, and natural analogies (ocean/rivers; sunset/nightfall) used as literary landmarks to map interior emotion onto cosmic rhythms.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.