Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Sumantra’s Return to Ayodhya and the Palace’s Lament
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सप्तपञ्चाशे सर्गे सुमन्त्रः गङ्गातटे रामेण विसृष्टः स्वदृष्ट्या पुनरयोध्यां प्रविशति। रामस्य दक्षिणतीरं प्राप्तिं यावत् गुहः सुमन्त्रं सहानुगच्छन् संभाष्य च शोकाकुलः स्वगृहं प्रत्यावर्तते। सुमन्त्रस्तु शीघ्रं वनानि नद्यः सरांसि ग्रामान् नगराणि च पश्यन् तृतीयदिने सायाह्नेऽयोध्यां प्राप्य तां निःशब्दां निरानन्दां च ददर्श। नगरजनाः समागत्य “क्व रामः?” इति पृच्छन्ति; यज्ञेषु विवाहेषु सभासु दानसमागमेषु च धर्मात्मानं कुमारं पुनर्न द्रक्ष्याम इति विलपन्ति, पितृवत् प्रजापालनं तस्य स्मरन्ति। अन्तःपुरं प्रविश्य सुमन्त्रः स्त्रीणां अश्रुपूर्णनेत्राणां क्रन्दनं शृणोति; दाशरथ्यः परस्परं कौसल्यां प्रति कथनस्य दुष्करतां चिन्तयन्ति। अथ सुमन्त्रः नृपं ददर्श, रामवचनं यथावत् निवेदयामास; ततो दाशरथः शोकविह्वलः मूर्च्छितः पतति। अन्तःपुरे महती रुदितध्वनिः समुत्थिता; सुमित्रासहायिता कौसल्या पतितं नृपं समुत्थाप्य, कैकेय्याः अनुपस्थितौ “निर्भयः सन्देशं पृच्छ” इति प्रेरयति, स्वयं च शोकात् पतति—ततः पुनः समग्रायोध्यायां शोकप्रलापः प्रववृते।
Shlokas
Verse 1
कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः।।।।
कथयित्वा सुदुःखार्तः सुमन्त्रेण चिरं सह। रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः॥
Verse 2
भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम्।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम्।।।।
प्रयागे भरद्वाजाभिगमनं सह आसनं च, तेषां आगिरेः गमनं च तत्रस्थैः उपलक्षितम्।
Verse 3
अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान्।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः।।।।
अनुज्ञातः सुमन्त्रस्तु हयोत्तमान् योजयित्वा, अयोध्यां नगरीमेव गाढदुःखेन मनसा प्रययौ॥
Verse 4
स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च।।।।
स सुगन्धीनि वनानि सरितः सरांसि च पश्यन्, ग्रामान् नगराणि च शीघ्रम् अतिययौ।
Verse 5
तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह।।।।
ततः तृतीयेऽहनि सायाह्नसमये सारथिः अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श।
Verse 6
स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः।।।।
स शून्यामिव निःशब्दां पुरीं दृष्ट्वा परमदुर्मनाः; सुमन्त्रः शोकवेगसमाहतः चिन्तयामास।
Verse 7
कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी।।।।
कच्चित् सा पुरी सगजा साश्वा सजना सजनाधिपा, रामसन्तापदुःखेन शोकाग्निना दग्धा न भवति?
Verse 8
इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह।।।।
इति चिन्तापरः सूतः शीघ्रपातिभिः वाजिभिः नगरद्वारम् आसाद्य त्वरितः प्रविवेश।
Verse 9
सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः।।।।
सुमन्त्रेऽभियाते तस्मिन् शतशोऽथ सहस्रशः। नराः सूतमभ्यद्रवन्—“क्व रामः?” इति पृच्छन्तः॥
Verse 10
तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम्।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना।।।।
तेषां शशंस गङ्गायाम् अहम् आपृच्छ्य राघवम्। अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्मना॥
Verse 11
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः।।।।
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः । अहो धिगिति निःश्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥
Verse 12
शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम्।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम्।।।।
शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम् । हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥
Verse 13
दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा।।।।
दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च । न द्रक्ष्यामः पुनर्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥
Verse 14
किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम्।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम्।।।।
किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् । इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम् ॥
Verse 15
वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम्।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम्।।।।
वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् । रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥
Verse 16
स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम्।।।।
सुमन्त्रः पिहिताननः स राजमार्गमध्येन रथं नीत्वा, यत्र राजा दशरथः तदेव राजगृहं शीघ्रमुपययौ।
Verse 17
सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः।।।।
सः शीघ्रं रथात् अवतीर्य राजवेश्म प्रविश्य, महाजनसमाकुलाः सप्त कक्ष्याः अभिचक्राम।
Verse 18
हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम्।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः।।।।
हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवलोक्य समागतम्, रामदर्शनकर्शिताः नार्यः हाहाकारकृताः।
Verse 19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः।।।।
आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रुवेगपरिप्लुतैः, स्त्रियः अव्यक्तमार्ततराः अन्योन्यमभिवीक्षन्ते।
Verse 20
ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम्।।।।
ततः स दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्यः क्वचित्क्वचित् । रामशोकाभितप्तानां मन्दं जल्पितमश्रुणोत् ॥
Verse 21
सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति।।।।
सह रामेण निर्यातः, विना राममिहागतः । सूतः किं नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥
Verse 22
यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम्।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति।।।।
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवं न सुकरं ध्रुवम् । आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥
Verse 23
सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञ: स्त्रीणां निशामयन्।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम्।।।।
सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् । प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥
Verse 24
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम्।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे।।।।
स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् । पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥
Verse 25
अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत्।।।।
अथ सुमन्त्रः नरेन्द्रं तमासीनम् अभिगम्य, सादरं प्रणम्य, रामस्य वचनं यथोक्तमेव प्रत्यवेदयत्॥
Verse 26
स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः।।।।
तद्वचनं श्रुत्वा स राजा तूष्णीमेव स्थितः; चेतसा विभ्रान्तः, रामशोकाभिपीडितो मूर्छितः भूमौ न्यपतत्॥
Verse 27
ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ।।।।
अथ पृथिवीपतौ मूर्छिते भूमौ पतिते, अन्तःपुरं समाकुलमभवत्; स्त्रियः बाहू उद्धृत्य उच्चैः चुक्रुशुः॥
Verse 28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम्।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत्।।।।
तदा सुमित्रया सहिता कौसल्या पतितं पतिमुत्थापयामास, इदं च वचनमब्रवीत्॥
Verse 29
इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे।।।।
हे महाभाग! दुष्करकारिणस्तस्य वनवासाद् अनुप्राप्तं दूतमिमं कस्मान्न प्रतिभाषसे?॥
Verse 30
अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता।।।।
अद्यैव एतदनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव। उत्तिष्ठ; सुकृतं तेऽस्तु, शोके नास्यास्ति साहायता॥
Verse 31
देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम्।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्।।।।
देव! यस्याः भयाद् रामं नानुपृच्छसि सारथिम्, नेह तिष्ठति कैकेयी; विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम्॥
Verse 32
सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी।।।।
सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा। धरण्यां निपपाताशु बाष्पविप्लुतभाषिणी॥
Verse 33
एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः।।।।
एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि। पतिं चावेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः॥
Verse 34
तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम्।।।।
ततः स्त्रीणामन्तःपुरनादमुत्थितं निरीक्ष्य वृद्धास्तरुणाश्च मानवाः। स्त्रियश्च सर्वाः समन्ततो रुरुदुः, पुरं तदा पुनरेव सङ्कुलमभवत्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the transmission of Rāma’s message to Daśaratha: Sumantra must report faithfully while the court confronts the ethical consequences of exile—public duty and private grief colliding in the king’s incapacity.
The sarga frames grief as a social force: when dharma is upheld through painful renunciation, the community’s emotional response becomes a measure of moral legitimacy, and leadership is shown vulnerable to attachment and separation.
Key landmarks include the Gaṅgā riverbank (leave-taking), Prayāga and Bharadvāja’s āśrama (observed waypoint), and the implied route toward Citrakūṭa; culturally, the text highlights assemblies, sacrifices, weddings, charitable venues, marketplaces, and palace architecture as markers of civic life disrupted by exile.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.