Sarga 97
भरतागमनशङ्कानिवारणम् / Dispelling Suspicion about Bharata’s Arrival (Chitrakuta Encampment)
अयोध्याकाण्ड
अस्य सर्गस्य मध्ये चित्रकूटसमीपे आगच्छन्तं बलसमूहं दृष्ट्वा लक्ष्मणः क्रोधशङ्काभ्याम् आविष्टः। तं रामः शनैः प्रशमयन् नीत्यनुमानेन ब्रवीति—भरतः स्वभावतः भ्रातृवत्सलः, प्राणेभ्योऽपि प्रियः; वनवासवार्तां श्रुत्वा शोककुलधर्माभ्यां प्रेरितः स एव आगतः, न तु वैरभावेन। रामः पुनरपि दर्शयति—स्वजनहिंसया लब्धं राज्यं धर्मदूषितं विषान्नसदृशं भवति, तस्मात् तदनर्हम्। भरतं प्रति कठोरवचनं मा वद; तादृशं वचनं ममापि लक्ष्यं भवेत् इति स निषेधति। भ्रातृवधः पितृवधश्च आपत्कालेऽपि अचिन्त्यौ इति निश्चित्य, यदि राज्यविषये लक्ष्मणस्य शङ्का स्यात् तर्हि अहं भरतं याचेयम्—राज्यं लक्ष्मणाय ददातु; भरतः अवश्यं अनुमन्येत इति रामः प्रत्यवस्थापयति। लज्जितः लक्ष्मणः स्वानुमानं परिवर्त्य क्षणं दशरथस्यैव आगमनं मन्यते; अश्वानां गजस्य शत्रुञ्जयस्य दर्शनं, श्वेतच्छत्राभावश्च कथायां संशयं जनयन्ति। अन्ते भरतः जनसमूहनिवारणं आज्ञापयति, सेना च विनयेन गिरिपरितः शिबिरं निवेशयति—राजधर्मे नम्रता-धर्मपालनयोः प्राधान्यं प्रकाशयन्।
Shlokas
Verse 1
सुसंरब्धं तु सौमित्रिं लक्ष्मणं क्रोधमूर्छितम्।रामस्तु परिसान्त्व्याथ वचनं चेदमब्रवीत्।।।।
अथ रामः सुसंरब्धं क्रोधमूर्छितं सौमित्रिं लक्ष्मणं परिसान्त्व्य इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 2
किमत्र धनुषा कार्यमसिना वा सचर्मणा।महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते स्वयमागते।।।।
स्वयमागते महेष्वासे महाप्राज्ञे भरते सति, अत्र धनुषा किम् कार्यम्, असिना वा सचर्मणा?
Verse 3
पितुस्सत्यं प्रतिश्रुत्य हत्वा भरतमागतम्।किं करिष्यामि राज्येन सापवादेन लक्ष्मण।।।।
पितुः सत्यं प्रतिश्रुत्य भरतम् आगतं हत्वा सापवादेन राज्येन किं करिष्यामि, लक्ष्मण॥
Verse 4
यद्द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्।नाहं तत्प्रतिगृह्णीयां भक्षान्विषकृतानिव।।।।
यद् द्रव्यं बान्धवानां वा मित्राणां वा क्षये भवेत्, तत् अहं न प्रतिगृह्णीयाम्—विषकृतान् भक्षान् इव॥
Verse 5
धर्ममर्थं च कामं च पृथिवीं चापि लक्ष्मण।इच्छामि भवतामर्थे एतत् प्रतिशृणोमि ते।।।।
धर्मम् अर्थं च कामं च पृथिवीं चापि, लक्ष्मण, भवताम् अर्थे इच्छामि; एतत् ते प्रतिशृणोमि॥
Verse 6
भ्रात्रूणां संग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण।राज्यमप्यहमिच्छामि सत्येनाऽयुधमालभे।।।।
भ्रातॄणां सङ्ग्रहार्थं च सुखार्थं चापि लक्ष्मण। राज्यं अप्यहमिच्छामि सत्येनायुधमालभे॥
Verse 7
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा।न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण।।।।
नेयं मम मही सौम्य दुर्लभा सागराम्बरा। न हीच्छेयमधर्मेण शक्रत्वमपि लक्ष्मण॥
Verse 8
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद।भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी।।।।
यद्विना भरतं त्वां च शत्रुघ्नं चापि मानद। भवेन्मम सुखं किञ्चिद्भस्म तत्कुरुतां शिखी॥
Verse 9
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।।।
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः। मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्॥ श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्। जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ॥ स्नेहेनाऽक्रान्तहृदयः श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः। द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः॥
Verse 10
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
अहं मन्ये भ्रातृवत्सलो भरतः कुलधर्ममनुस्मरन् मम प्राणात्प्रियतरोऽयोध्यां आगतः। जटावल्कलधारिणं मां जानक्यासहितं तथा त्वया सह, हे पुरुषर्षभ, प्रव्राजितं श्रुत्वा स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकाकुलितेन्द्रियश्च द्रष्टुमेवाभ्यागतोऽयं भरतो नान्यथागतः।
Verse 11
मन्येऽहमागतोऽयोध्यां भरतो भ्रातृवत्सलः।मम प्राणात्प्रियतरः कुलधर्ममनुस्मरन्।।2.97.9।।श्रुत्वा प्रव्राजितं मां हि जटावल्कलधारिणम्।जानक्यासहितं वीर त्वया च पुरुषर्षभ।।2.97.10।।स्नेहेनाऽक्रान्तहृदय श्शोकेनाकुलितेन्द्रियः।द्रष्टुमभ्यागतो ह्येष भरतो नान्यथाऽगतः।।2.97.11।।
स्नेहेनाक्रान्तहृदयः शोकाकुलितेन्द्रियः भरतो द्रष्टुमेवाभ्यागतो नान्यथागतः।
Verse 12
अम्बां च कैकयीं रुष्य परुषं चाप्रियं वदन्।प्रसाद्य पितरं श्रीमार्नाज्यं मे दातुमागतः।।।।
कैकयीमम्बां रुष्य परुषमप्रियं च वदन्, पितरं प्रसाद्य श्रीमान् भरतो मे राज्यं दातुमागतः।
Verse 13
प्राप्तकालं यदेषोऽस्मान्भरतो द्रष्टुमिच्छति।अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्।।।।
प्राप्त एव कालो यदेष भरतोऽस्मान् द्रष्टुमिच्छति। अस्मासु मनसाऽप्येष नाप्रियं किञ्चिदाचरेत्॥
Verse 14
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्।ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे।।।।
विप्रियं कृतपूर्वं ते भरतेन कदा नु किम्। ईदृशं वा भयं तेऽद्य भरतं योऽत्र शङ्कसे॥
Verse 15
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः।अहं ह्यप्रियमुक्त स्स्यां भरतस्याप्रिये कृते।।।।
न हि ते निष्ठुरं वाच्यो भरतो नाप्रियं वचः। अहं ह्यप्रियमुक्तः स्यां भरतस्याप्रिये कृते॥
Verse 16
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि।भ्राता वा भ्रातरं हन्यात्सौमित्रे प्राणमात्मनः।।।।
कथं नु पुत्राः पितरं हन्युः कस्यां चिदापदि। भ्राता वा भ्रातरं हन्यात् सौमित्रे प्राणमात्मनः॥
Verse 17
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे।वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्।।।।
यदि राज्यस्य हेतोस्त्वमिमां वाचं प्रभाषसे। वक्ष्यामि भरतं दृष्ट्वा राज्यमस्मै प्रदीयताम्॥
Verse 18
उच्यमानोऽपि भरतो मया लक्ष्मण तद्वचः।राज्यमस्मै प्रयच्छेति बाढमित्येव वक्ष्यति।।।।
उच्यमानोऽपि मया लक्ष्मण भरतस्तद्वचः। ‘राज्यमस्मै प्रयच्छेति’ स नूनं ‘बाढम्’ इत्येव वक्ष्यति॥
Verse 19
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः।लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया।।।।
तथोक्तो धर्मशीलेन भ्रात्रा तस्य हिते रतः। लक्ष्मणः प्रविवेशेव स्वानि गात्राणि लज्जया॥
Verse 20
तद्वाक्यं लक्ष्मण श्श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह।त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथ स्स्वयम्।।।।
तद्वाक्यं लक्ष्मणः श्रुत्वा व्रीलितः प्रत्युवाच ह। ‘त्वां मन्ये द्रष्टुमायातः पिता दशरथः स्वयम्’॥
Verse 21
व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह।एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः।।।।
व्रीलितं लक्ष्मणं दृष्ट्वा राघवः प्रत्युवाच ह। ‘एष मन्ये महाबाहुरिहास्मान्द्रष्टुमागतः’॥
Verse 22
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमान स्सुखोचितौ।वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति।।।।
अथवा नौ ध्रुवं मन्ये मन्यमानः सुखोचितौ। वनवासमनुध्याय गृहाय प्रतिनेष्यति॥
Verse 23
इमां वाप्येष वैदेहीमत्यन्तसुखसेविनीम्।पिता मे राघव श्श्रीमान्वनादादाय यास्यति।।।।
अथवा, राघव, मम श्रीमान् पिता वैदेहीं परमसुखोपचितां वनाद् आदाय स्वगृहं नयिष्यति।
Verse 24
एतौ तौ सम्प्रकाशेते गोत्रवन्तौ मनोरमौ।वायुवेगसमौ वीर जवनौ तुरगोत्तमौ।।।।
पश्य, वीर, एतौ द्वौ गोत्रवन्तौ मनोरमौ तुरगोत्तमौ वायुवेगसमौ जवनौ सम्प्रकाशेते।
Verse 25
स एष सुमहाकायः कम्पते वाहिनीमुखे।नागश्शत्रुञ्जयो नाम वृद्धस्तातस्य धीमतः।।।।
पश्य, वाहिनीमुखे स एष सुमहाकायो नागः कम्पते—शत्रुञ्जय इति नाम वृद्धः, अस्माकं धीमतः पितुः।
Verse 26
न तु पश्यामि तच्छत्रं पाण्डुरं लोकसत्कृतम् |पितुर्दिव्यं महाबाहो संशयो भवतीह मे।।।।
किन्तु, महाबाहो, पितुः दिव्यं पाण्डुरं लोकसत्कृतं तच्छत्रं न पश्यामि; अत्र मे संशयो जायते।
Verse 27
वृक्षाग्रादवरोह त्वं कुरु लक्ष्मण मद्वचः।इतीव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।।।।
वृक्षाग्राद् अवरोह त्वं, लक्ष्मण, मद्वचः कुरु—इत्येव रामो धर्मात्मा सौमित्रिं तमुवाच ह।
Verse 28
अवतीर्य तु सालाग्रात्तस्मात्स समितिञ्जयः।लक्ष्मणः प्राञ्जलिर्भूत्वा तस्थौ रामस्य पार्श्वतः।।।।
अथ समितिञ्जयः लक्ष्मणः तस्मात् शालाग्रात् अवतीर्य प्राञ्जलिर्भूत्वा रामस्य पार्श्वे तस्थौ॥
Verse 29
भरतेनापि सन्दिष्टा सम्मर्दो न भवेदिति।समन्तात्तस्य शैलस्य सेना वासमकल्पयत्।।।।
भरतेनापि ‘सम्मर्दो न भवेत्’ इति सन्दिष्टा सेना तस्य शैलस्य समन्तात् वासम् अकल्पयत्॥
Verse 30
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा।पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला।।।।
अध्यर्धमिक्ष्वाकुचमूर्योजनं पर्वतस्य सा। पार्श्वे न्यविशदावृत्य गजवाजिरथाकुला॥
Verse 31
सा चित्रकूटे भरतेन सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्।प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य विराजते नीतिमता प्रणीता।।।।
सा चित्रकूटे भरतेन नीताऽऽ सेना धर्मं पुरस्कृत्य विधूय दर्पम्। प्रसादनार्थं रघुनन्दनस्य नीतिमता प्रणीता विराजते॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether to interpret Bharata’s approach as a political threat warranting armed resistance. Rāma rejects preemptive violence, arguing that harming a brother for sovereignty would produce illegitimate, slander-bearing rule and violate dharma.
Ethical judgment should be guided by character-knowledge, prior conduct, and dharmic principles rather than fear. Restraint in speech and action preserves legitimacy; power pursued through kin-harm is treated as intrinsically polluted.
Citrakūṭa and its surrounding mountain terrain are foregrounded, along with the sāla tree vantage point used for reconnaissance. Cultural markers of kingship and military order—royal canopy, cavalry, elephants, and regulated encampment—serve as narrative signals of intent and protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.