Sarga 5
अभिषेकोपवास-आदेशः (Coronation Preparations and the Fast Enjoined)
अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्डे पञ्चमे सर्गे श्रीरामस्य यौवराज्याभिषेकस्य पूर्वकर्मविधानं निरूप्यते। महाराजो दशरथः रामं शीघ्राभिषेकविषये सम्यगुपदिश्य पुरोहितं वसिष्ठं समाहूय, मन्त्रसहितेन उपवासेन समृद्धि-धर्मसिद्ध्यर्थं सीतया सह रामस्य व्रतग्रहणं कारयितुं नियुङ्क्ते। वसिष्ठो ब्राह्मणोचितेन रथेन रामनिवेशनं गत्वा सत्कारं प्राप्य, राज्ञः स्नेहपूर्णं निश्चयं प्रातःकाले अभिषेकं कर्तुमिति निवेदयति, नहुषेण ययातेः अभिषेक इव इति दृष्टान्तं दत्त्वा। रामः विनयेन आज्ञां गृह्णाति; वसिष्ठः विधिवत् उपवासं प्रवर्त्य निवर्तते। ततः अयोध्यायां मार्गाः प्रक्षाल्यन्ते, पताकाः समुच्छ्रिताः, राजमार्गाः जनसमूहैः परिपूर्णाः; जननिनादः सागरघोष इव उपमीयते। वसिष्ठः तैः जनैः मध्ये गत्वा राजभवनं प्राप्य दशरथं मिलित्वा कार्यसिद्धिं निवेदयति; सभासदः श्रद्धया उत्तिष्ठन्ति। गुरुणा अनुमतः राजा सभां विसृज्य अन्तःपुरं प्रविशति, रात्रेः अभिषेकपूर्वतया तीव्रतां चन्द्रस्य तारकासु इव दीप्त्या उपमाभिः सूचयन्।
Shlokas
Verse 1
सन्दिश्य रामं नृपति श्श्वोभाविन्यभिषेचने।पुरोहितं समाहूय वशिष्ठमिदमब्रवीत्।।।।
श्वोभाविन्यभिषेचने रामं सन्दिश्य नृपतिः। पुरोहितं वशिष्ठं समाहूयेदमब्रवीत्॥
Verse 2
गच्छोपवासं काकुत्स्थं कारयाद्य तपोधन।श्रीयशोराज्यलाभाय वध्वा सह यतव्रतम्।।।।
गच्छाद्य तपोधन, काकुत्स्थमुपवासं कारय। वध्वा सह यतव्रतं श्रीयशोराज्यलाभाय॥
Verse 3
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।।।
तथेति राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः। स्वयं भगवान् वसिष्ठो रामनिवेशनं ययौ॥
Verse 4
तथेति च स राजानमुक्त्वा वेदविदां वरः।स्वयं वसिष्ठो भगवान्ययौ रामनिवेशनम्।।2.5.3।।उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः।ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः।।2.5.4।।
उपवासयितुं रामं मन्त्रवन्मन्त्रकोविदः। ब्राह्मं रथवरं युक्तमास्थाय सुदृढव्रतः॥
Verse 5
स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्।तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेशमुनिसत्तमः।।।।
स रामभवनं प्राप्य पाण्डुराभ्रघनप्रभम्। तिस्रः कक्ष्या रथेनैव विवेश मुनिसत्तमः॥
Verse 6
तमागतमृषिं रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमः।मानयिष्यन्समानार्हं निश्चक्राम निवेशनात्।।।।
तमागतमृषिं दृष्ट्वा रामस्त्वरन्निव ससम्भ्रमः। मानयिष्यन् समानार्हं निवेशनान्निश्चक्राम॥
Verse 7
अभ्येत्य त्वरमाणश्च रथाभ्याशं मनीषिणः।ततोऽवतारयामास परिगृह्य रथात्स्वयम्।।।।
अथ रामः त्वरितो मनीषिणो रथसमीपमभ्येत्य, स्वयमेव परिगृह्य सादरं रथात् तमवतारयामास।
Verse 8
स चैनं प्रश्रितं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च।प्रियार्हं हर्षयन्राममित्युवाच पुरोहितः।।।।
स तं प्रश्रितं रामं दृष्ट्वा सम्भाष्याभिप्रसाद्य च। प्रियार्हैः प्रियवाक्यैः हर्षयन् पुरोहितः इत्युवाच॥
Verse 9
प्रसन्नस्ते पिता राम यौवराज्यमवाप्स्यसि।उपवासं भवानद्य करोतु सह सीतया।।।।
राम, तव पिता प्रसन्नः; त्वं यौवराज्यमवाप्स्यसि। अतः अद्य सीतया सह उपवासं करोतु भवान्॥
Verse 10
प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः।पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा।।।।
प्रातस्त्वामभिषेक्ता हि यौवराज्ये नराधिपः। पिता दशरथः प्रीत्या ययातिं नहुषो यथा॥
Verse 11
इत्युक्त्वा स तदा राममुपवासं यतव्रतम्।मन्त्रवत्कारयामास वैदेह्या सहितं मुनिः।।।।
इत्युक्त्वा स मुनिस्तदा राममुपवासं यतव्रतम्। वैदेह्या सहितं मन्त्रवत्कारयामास॥
Verse 12
ततो यथावद्रामेण स राज्ञो गुरुरर्चितः।अभ्यनुज्ञाप्य काकुत्स्थं ययौ रामनिवेशनात्।।।।
ततः रामेण यथावदर्चितः स राज्ञो गुरुः। काकुत्स्थमभ्यनुज्ञाप्य रामनिवेशनाद्ययौ॥
Verse 13
सुहृद्भिस्तत्र रामोऽपि सहासीनः प्रियंवदैः।सभाजितो विवेशाऽथ ताननुज्ञाप्य सर्वशः।।।।
तत्र रामोऽपि सुहृद्भिः सह प्रियंवदैः सहासीनः। सर्वशः सभाजितोऽथ ताननुज्ञाप्य विवेश स्वकक्ष्यां॥
Verse 14
हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म तदा बभौ।यथा मत्तद्विजगणं प्रफुल्लनलिनं सरः।।।।
तदा हृष्टनारीनरयुतं रामवेश्म बभौ। यथा प्रफुल्लनलिनं सरो मत्तद्विजगणैः समाकीर्णम्॥
Verse 15
स राजभवनप्रख्यात्तस्माद्रामनिवेशानात्।निर्गत्य ददृशे मार्गं वसिष्ठो जनसंवृतम्।।।।
स वसिष्ठो रामनिवेशनात् राजभवनप्रख्यातात् निर्गत्य। जनसंवृतं मार्गं ददर्श॥
Verse 16
बृन्दबृन्दैरयोध्यायां राजमार्गास्समन्ततः।बभूवुरभिसम्बाधाः कुतूहलजनैर्वृताः।।।।
अयोध्यायां समन्ततो राजमार्गाः कुतूहलजनबृन्दबृन्दैः परिवृताः सन्तोऽभिसम्बाधा बभूवुः।
Verse 17
जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवतस्तदा।बभूव राजमार्गस्य सागरस्येव निस्वनः।।।।
तदा जनबृन्दोर्मिसंघर्षहर्षस्वनवत् राजमार्गस्य निस्वनः सागरस्येव बभूव।
Verse 18
सिक्तसम्मृष्टरथ्या हि तदहर्वनमालिनी।आसीदयोध्यानगरी समुच्छ्रितगृहध्वजा।।।।
तदहः सिक्तसम्मृष्ट रथ्या वनमालिनी समुच्छ्रितगृहध्वजा अयोध्यानगरी आसीत्।
Verse 19
तदा ह्ययोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनः।रामाभिषेकमाकाङ्क्षन्नाकाङ्क्षदुदयं रवेः।।।।
तदा अयोध्यानिलयः सस्त्रीबालाबलो जनो रामाभिषेकमाकाङ्क्षन् रवेः उदयं आकाङ्क्षत्।
Verse 20
प्रजालङ्कारभूतं च जनस्यानन्दवर्धनम्।उत्सुकोऽभूज्जनो द्रष्टुं तमयोध्यामहोत्सवम्।।।।
प्रजालङ्कारभूतं जनस्यानन्दवर्धनं तमयोध्यामहोत्सवं द्रष्टुं जन उत्सुकोऽभूत्।
Verse 21
एवं तज्जनसम्बाधं राजमार्गं पुरोहितः।व्यूहन्निव जनौघं तं शनै राजकुलं ययौ।।।।
एवं जनसम्बाधं राजमार्गं निरीक्ष्य पुरोहितः। जनौघं व्यूहन्निव शनैः स राजकुलं ययौ॥
Verse 22
सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य सः।समीयाय नरेन्द्रेण शक्रेणेव बृहस्पतिः।।।।
सः सिताभ्रशिखरप्रख्यं प्रासादमधिरुह्य, शक्रेणेव बृहस्पतिः नरेन्द्रेण सह समीयाय।
Verse 23
तमागतमभिप्रेक्ष्य हित्वा राजासनं नृपः।पप्रच्छ स च तस्मै तत्कृतमित्यभ्यवेदयत्।।।।
तमागतमभिप्रेक्ष्य नृपो राजासनं हित्वा पप्रच्छ; स च तस्मै तत्कृतमिति अभ्यवेदयत्।
Verse 24
चैव तदा तुल्यं सहासीनास्सभासदः।आसनेभ्यस्समुत्तस्थुः पूजयन्तः पुरोहितम्।।।।
तदा सभासदाः सहासीनाः सर्वेऽपि तेन तुल्यं आसनेभ्यः समुत्तस्थुः, पुरोहितं पूजयन्तः।
Verse 25
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो मनुजौघं विसृज्य तम्।विवेशान्तः पुरं राजा सिंहो गिरिगुहामिव।।।।
गुरुणा त्वभ्यनुज्ञातो राजा तं मनुजौघं विसृज्य, सिंहः गिरिगुहामिव अन्तःपुरं विवेश।
Verse 26
तदग्य्रवेषप्रमदाजनाकुलंमहेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्।विदीपयंश्चारु विवेश पार्थिवश्शशीव तारागणसङ्कुलं नभः।।।।
स तद् अग्रवेषप्रमदाजनाकुलं महेन्द्रवेश्मप्रतिमं निवेशनम्। विदीपयन् चारु विवेश पार्थिवः शशीव तारागणसङ्कुलं नभः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the formal commissioning of Vasiṣṭha to impose a ritual fast on Rama and Sita ahead of the coronation, showing how private actors submit to institutional dharma: kingship is treated as a sacralized responsibility requiring disciplined observance, not merely political appointment.
The chapter emphasizes that authority is legitimized through alignment of intention, ritual procedure, and humility: Daśaratha acts through the preceptor, Rama responds with respectful compliance, and the rite (upavāsa with mantras) frames governance as self-regulation under dharma.
Ayodhyā’s राजमार्ग (royal highways) and the palace complex (प्रासाद, राजकुल, अन्तःपुर) are foregrounded, alongside cultural practices such as street-sprinkling and sweeping, house-top banners, and the public gathering that transforms coronation into a city-wide mahotsava.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.