Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
अस्मिन् सर्गे शोकवेगेन कम्पमाना कौसल्या सूतं सुमन्त्रं प्रति वदति—“शीघ्रं मां राम-सीता-लक्ष्मणान् प्रति नय; वियोगं न सहिष्ये, तेन विना जीवितुं न शक्नोमि” इति। सुमन्त्रः कृताञ्जलिः सान्त्वयन् शोकत्यागं प्रार्थयते; रामस्य वनवासं धर्मनिष्ठया धैर्येण सहनं, लक्ष्मणस्य च सेवां संयतधर्मरूपां पुण्यफलप्रदां च निरूपयति। ततः सान्त्वनायाः केन्द्रं सीतायाः वृत्तान्ते परिवर्तते। सा न विषण्णा दृश्यते; निर्जनेऽपि वने स्वगृहेव निश्चिन्ता, ग्राम-नदी-वृक्षादीन् क्रीडया पृच्छन्ती, मनसा तु राममेवावलम्ब्य—रामविहीना अयोध्यापि तस्यै वनमिवेति। सुमन्त्रः तस्याः तेजोऽनपायित्वं, यात्राक्लेशेष्वपि पद्मचन्द्रोपमां कान्तिं, अलङ्कारवर्जितेष्वपि पादेषु प्रभां, रामरक्षणेन मृगव्याघ्रादिष्वपि निर्भयगमनं च प्रशंसति। अन्ते एतस्याचारस्य कीर्तिरविच्छिन्ना भविष्यतीति प्रतिपाद्यते; तथापि यथोचितसान्त्वनेऽपि कौसल्यायाः मातृशोकः न निवर्तते, सा पुनः पुनः प्रियपुत्रं प्रति आक्रन्दति।
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
ततः कौसल्या भूतोपसृष्टेव पुनः पुनर्वेपमाना, धरण्यां गतसत्त्वेव, सूतं सुमन्त्रं प्रति वचनमब्रवीत्।
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
नय मां यत्र काकुत्स्थः सीता यत्र च लक्ष्मणः; तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेऽहम्।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकारण्यं नय मामपि। यदि तान् नानुगच्छामि तर्हि यमस्याक्षयधाम गमिष्यामि॥
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
बाष्पवेगोपहतया सज्जमानया च वाचा, देवीं आश्वासयन् सूतः प्राञ्जलिरिदमब्रवीत्॥
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
शोकं मोहं च दुःखजं सम्भ्रमं च त्यज। सन्तापं व्यवधूय राघवो वने वत्स्यति॥
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
लक्ष्मणोऽपि वने रामस्य पादौ परिचरन्, जितेन्द्रियो धर्मज्ञः परलोकं आराधयति॥
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
विजनेऽपि वने सीता गृहेष्विव वासं प्राप्य, रामे सन्न्यस्तमानसा अभीता विस्रम्भं लभते॥
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
नास्याः किञ्चिदपि दैन्यं सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते। वैदेही मम प्रतिभाति प्रवासेषुचितेव सा॥
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
नगरोपवनं गत्वा यथा स्म रमते पुरा। तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि॥
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
बालचन्द्रनिभानना सीता बालेव रमते; रामे ह्यधीनात्मा सती, विजनेऽपि वने तत्रानन्दं लभते।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्; रामहीना तु तस्या अयोध्यापि तदा वनमेव भवेत्।
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च, नदीनां गतिं दृष्ट्वा, पादपान् विविधानपि परिपृच्छति; रामं लक्ष्मणं वा पृष्ट्वा जानकी तान् जानाति—अयोध्यायाः क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च, नदीनां गतिं दृष्ट्वा, पादपान् विविधानपि परिपृच्छति; रामं लक्ष्मणं वा पृष्ट्वा जानकी तान् जानाति—अयोध्यायाः क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
इदमेव स्मराम्यस्याः सहसैवोपजल्पितम्—कैकेयीसंश्रितं वाक्यम्; तदिदानीं मे न प्रतिभाति।
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
तद्वाक्यं तु प्रमादोत्थितं ध्वंसयित्वा, सूतो देव्या ह्लादनं मधुरं वचनमब्रवीत्।
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च वैदेह्याश्चन्द्रांशुसदृशी प्रभा न विगच्छति।
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
शतपत्रसदृशं पूर्णचन्द्रोपमप्रभं तद्वदान्याया वैदेह्याः वदनं न विकम्पते।
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
अलक्तरसरक्ताभौ अलक्तरसवर्जितौ, अद्यापि तस्याः चरणौ पद्मकोशसमप्रभौ।
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
नूपुरोद्घुष्टहेलावत् भामिनी खेलं गच्छति। इदानीमपि वैदेही तद्रागान्न्यस्तभूषणा॥
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
वने निवसन्ती गजं वा सिंहं वा व्याघ्रं वा दृष्ट्वापि न सन्त्रासं प्राप्नोति; रामस्य बाहू आश्रित्य निर्भया भवति॥
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
ते न शोच्याः; न त्वं शोच्यः, नापि जनाधिपः। एष हि चरितवृत्तान्तो लोके शाश्वतं प्रतिष्ठां गमिष्यति॥
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
शोकं विधूय परिहृष्टमानसाः महर्षिभिः प्रदर्शिते पथि सुव्यवत्स्थिताः। वने रताः वन्यफलाशनाः ते पितुः शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति॥
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
तथापि सुयुक्तवादिना सूतेन निवार्यमाणा, सुतशोककर्शिता देवी कूजितात् न विरराम— ‘प्रिये’ ‘पुत्रे’ ‘राघवे’ इति च॥
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.