Sarga 72

Verse 1

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

स द्युतिमान् राघवः प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय, सुदामां नदीं निरीक्ष्य सन्तीर्य; ततः दूरपारां ह्लादिनीं च, प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीं शतद्रूं च सन्तीर्य जगाम।

Verse 2

अनुप्राप्तं तु तं दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितं सुतम्।उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्णमासनम्।।2.72.2।।

अनुप्राप्तं तं प्रोषितं सुतं दृष्ट्वा कैकेयी हृष्टा। सौवर्णमासनं त्यक्त्वा तदा सहसोत्पपात॥

Verse 3

स प्रविश्यैव धर्मात्मा स्वगृहं श्रीविवर्जितम्।भरतः प्रतिजग्राह जनन्याश्चरणौ शुभौ।।2.72.3।।

स धर्मात्मा भरतः प्रविश्यैव स्वगृहं श्रीविवर्जितम्। जनन्याः शुभौ चरणौ प्रतिजग्राह॥

Verse 4

सा तं मूर्धन्युपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम्।अङ्के भरतमारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.4।।

सा तं यशस्विनं भरतं मूर्ध्न्युपाघ्राय परिष्वज्य च। अङ्के समारोप्य प्रष्टुं समुपचक्रमे।।

Verse 5

अद्य ते कतिचिद्रात्र्य श्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः।अपि नाध्वश्रमशशीघ्रं रथेनापततस्तव।।2.72.5।।

अद्य ते आर्यकवेश्मनः च्युतस्य कतिचिद् रात्र्यः व्यतीताः? शीघ्रं रथेनापततः तव नाध्वश्रमः किम् अभवत्?

Verse 6

आर्यकस्ते सुकुशली युधाजिन्मातुलस्तव। प्रवासाच्च सुखं पुत्र सर्वं मे वक्तुमर्हसि।।2.72.6।।

ते आर्यकः सुकुशली किम्, तथा तव मातुलो युधाजित्? प्रवासश्च पुत्र सुखं कच्चित्? सर्वं मे वक्तुम् अर्हसि।

Verse 7

एवं पृष्टस्तु कैकेय्या प्रियं पार्थिवनन्दनः।आचष्ट भरत स्सर्वं मात्रे राजीवलोचनः।।2.72.7।।

एवं कैकेय्याः स्नेहेन पृष्टः पार्थिवनन्दनः। राजीवलोचनः भरतः सर्वं मातुः समाचष्ट॥

Verse 8

अद्य मे सप्तमी रात्रिश्च्युतस्याऽर्यकवेश्मनः।अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलश्च मे।।2.72.8।।

अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्यार्यकवेश्मनः। अम्बायाः कुशली तात युधाजिन्मातुलोऽपि मे॥

Verse 9

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः।परिश्रान्तं पथ्यभवत्ततोऽहं पूर्वमागतः।।2.72.9।।

यन्मे धनं च रत्नं च ददौ राजा परन्तपः। परिश्रान्तं पथि अभवत् ततोऽहं पूर्वमागतः॥

Verse 10

राजवाक्यहरैर्दूतैस्त्वर्यमाणोऽहमागतः।यदहं प्रष्टुमिच्छामि तदम्बा वक्तुमर्हति।।2.72.10।।

स प्राग्वटे गङ्गां तीर्त्वा कुटिकोष्ठिकां समायात्; अथ तां सबलः तीर्त्वा धर्मवर्धनं समायात्।

Verse 11

शून्योऽयं शयनीयस्ते पर्यङ्को हेमभूषितः।न चायमिक्ष्वाकुजनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मा।।2.72.11।।

स तोरणस्य दक्षिणार्धेन गत्वा जम्भूप्रस्थं समुपागमत्। ततः रम्यं वरूथं नाम ग्रामं दशरथात्मजः प्राप ययौ॥

Verse 12

राजा भवति भूयिष्ठमिहाम्बाया निवेशने। तमहं नाद्य पश्यामि द्रष्टुमिच्छन्निहाऽगतः।।2.72.12।।

तत्र रम्ये वने किञ्चिद्वासं कृत्वा स प्राङ्मुखो ययौ। यत्र उज्जिहानायाः उद्याने प्रियकाः पादपाः सन्ति तदुद्यानं प्राप॥

Verse 13

पितुर्ग्रहीष्ये चरणौ तं ममाऽख्याहि पृच्छतः।आहोस्विदम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने।।2.72.13।।

सालप्रियकवृन्दान् प्राप्य शीघ्रान् वाजिनो योजयामास। अथ वाहिनीमनुज्ञाप्य भरतः त्वरितो ययौ॥

Verse 14

तं प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद्घोरमप्रियम्।अजानन्तं प्रजानन्ती राज्यलोभेन मोहिता।।2.72.14।।

सर्वतीर्थे वासं कृत्वा उत्तानिकां नदीं तीर्त्वा, पर्वतीयैस्तुरङ्गमैः अन्याश्च विविधा नदीः पारं जगाम।

Verse 15

या गतिस्सर्वभूतानां तां गतिं ते पिता गतः। राजा महत्मा तेजस्वी यायजूकस्सतां गतिः।।2.72.15।।

या गतिः सर्वभूतानां, तां गतिं ते पिता गतः। राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सतां गतिः।

Verse 16

तच्छ्रुत्वा भरतो वाक्यं धर्माभिजनवाञ्चुचिः।पपात सहसा भूमौ पितृशोकबलार्दितः।।2.72.16।।

एकसाले स्थाणुमतीं नदीं तीर्त्वा, विनते गोमतीं नदीं च। ततः कलिङ्गनगरे सालवनं प्राप्य, भरतः सुपरिश्रान्तवाहनः सन्नपि क्षिप्रमागच्छत्॥

Verse 17

हा हतोऽस्मीति कृपणां दीनां वाचमुदीरयन्।निपपात महाबाहुर्बाहू विक्षिप्य वीर्यवान्।।2.72.17।।

शर्वर्यां वनं शीघ्रं समतीत्य, अरुणोदयकाले मनुना राज्ञा निर्मिताम् अयोध्यां पुरीं सन्ददर्श।

Verse 18

ततश्शोकेन संवीतः पितुर्मरणदुःखितः।विललाप महातेजा भ्रान्ताकुलितचेतनः।।2.72.18।।

पथि सप्तरात्रम् उषित्वा, पुरुषव्याघ्रः सः अयोध्याम् अग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यम् अब्रवीत्।

Verse 19

एतत्सुरुचिरं भाति पितुर्मे शयनं पुरा।शशिनेवामलं रात्रौ गगनं तोयदात्यये।।2.72.19।।

एतत् पितुर्मे शयनं पुरा सुरुचिरं भाति। तोयदात्यये रात्रौ शशिनेवामलं गगनं यथा॥

Verse 20

तदिदं न विभात्यद्य विहीनं तेन धीमता।व्योमेव शशिना हीनमप्च्छुष्क इव सागरः।।2.72.20।।

अद्य तु तेन धीमता नृपेण विहीनमिदं सर्वं न विभाति; शशिनं विना व्योम यथा, अपः शुष्काः सन्ति चेत् सागर इव च न शोभते।

Verse 21

बाष्पमुत्सृज्य् कण्ठेन स्वात्मना परमपीडितः। आच्छाद्य वदनं श्रीमद्वस्त्रेण जयतां वरः।।2.72.21।।

परमपीडितात्मा जयतां वरः कण्ठाद् बाष्पं विसृज्य, श्रीमद्वस्त्रेण वदनमाच्छादयामास।

Verse 22

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।।मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।

देवसङ्काशं तमार्तं भुवि पतितं समीक्ष्य, वने परशुना निकृत्तं सालस्कन्धमिव तं ददर्श।

Verse 23

तमार्तं देवसङ्काशं समीक्ष्य पतितं भुवि।निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धं परशुना वने।।2.72.22।।मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः।उत्थापयित्वा शोकार्तं वचनं चेदमब्रवीत्।।2.72.23।।

मत्तमातङ्गसङ्काशं चन्द्रार्कसदृशं भुवः शोकार्तं तं समुत्थाप्य, सा वचनमिदमब्रवीत्।

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे राजपुत्र महायशः; त्वद्विधा हि सन्तः सदसि सम्मताः, एवं न शोचन्ति।

Verse 25

दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे।।2.72.25।।

दानयज्ञाधिकारिणी हि ते बुद्धिः शीलश्रुतिवचोऽनुगा। बुद्धिसम्पन्न, सा प्रभेव अर्कस्य स्वमन्दिरे विराजते॥

Verse 26

स रुदित्वा चिरं कालं भूमौ विपरिवृत्य च।जननीं प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृतः।।2.72.26।।

स चिरं कालं रुदित्वा भूमौ च विपरिवृत्य। बहुभिः शोकैः आवृतः स जननीं प्रत्युवाचेदम्॥

Verse 27

अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा यज्ञं नु यक्ष्यते।इत्यहं कृतसङ्कल्पो हृष्टो यात्रामयासिषम्।।2.72.27।।

‘अभिषेक्ष्यति रामं नु राजा, यज्ञं नु यक्ष्यते’ इति अहं कृतसङ्कल्पः। हृष्टः यात्राम् अयासिषम्॥

Verse 28

तदिदं ह्यन्यथा भूतं व्यवदीर्णं मनो मम।पितरं यो न पश्यामि नित्यं प्रियहिते रतम्।।2.72.28।।

तदिदं हि अन्यथा भूतं, व्यवदीर्णं मनो मम। पितरं यं न पश्यामि, नित्यं प्रियहिते रतम्॥

Verse 29

अम्ब केनात्यगाद्राजा व्याघिना मय्यनागते।धन्या रामादयस्सर्वे यैः पिता संस्कृत स्स्वयम्।।2.72.29।।

अम्ब, केन व्याधिना मय्यनागते नृपोऽत्यगात्? धन्याः खलु रामादयः सर्वे, यैः स्वयमेव पितुः अन्त्यसंस्कारः कृतः।

Verse 30

न नूनं मां महाराजः प्राप्तं जानाति कीर्तिमान्। उपजिघ्रेद्धि मूर्ध्नि तात स्सन्नम्य सत्वरम्।।2.72.30।।

न नूनं कीर्तिमान् महाराजो मां प्राप्तं जानाति; तातः सत्वरं सन्नम्य मूर्ध्नि ह्युपजिघ्रेत्।

Verse 31

क्व स पाणिस्सुखस्पर्शस्तातस्याक्लिष्टकर्मणः। येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति।।2.72.31।।

क्व स तातस्य सुखस्पर्शः पाणिरक्लिष्टकर्मणः, येन मां रजसा ध्वस्तमभीक्ष्णं परिमार्जति?

Verse 32

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्यस्य दासोऽस्मि धीमतः।तस्य मां शीघ्रमाख्याहि रामस्याक्लिष्टकर्मणः।।2.72.32।।

यो मे भ्राता पिता बन्धुर्धीमान् रामोऽक्लिष्टकर्मा, तस्य दासोऽस्मि; तस्मै मम आगमनं शीघ्रमाख्याहि।

Verse 33

पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्ममार्यस्य जानतः। तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हीदानीं गतिर्मम।।2.72.33।।

आर्यधर्मं जानतः ज्येष्ठो भ्राता पिता भवति; तस्य पादौ ग्रहीष्यामि—स एवेदानीं मम गतिः।

Verse 34

धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः।।2.72.34।।

धर्मवित् धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः। आर्यः किमब्रवीद्राजा पिता मे सत्यविक्रमः॥2.72.34॥

Verse 35

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः।इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्।।2.72.35।।

पश्चिमं साधु सन्देशमिच्छामि श्रोतुमात्मनः। इति पृष्टा यथातत्त्वं कैकेयी वाक्यमब्रवीत्॥2.72.35॥

Verse 36

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च।स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः।।2.72.36।।

रामेति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मणेति च। स महात्मा परं लोकं गतो गतिमतां वरः॥2.72.36॥

Verse 37

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव।कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः।।2.72.37।।

इमां तु पश्चिमां वाचं व्याजहार पिता तव। कालधर्मपरिक्षिप्तः पाशैरिव महागजः॥2.72.37॥

Verse 38

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया।लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।2.72.38।।

सिद्धार्थास्ते नरा राममागतं सह सीतया। लक्ष्मणं च महाबाहुं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्॥2.72.38॥

Verse 39

तच्छ्रुत्वा विषसादैव द्वितीयाप्रियशंसनात्।विषण्णवदनो भूत्वा भूयः पप्रच्छ मातरम्।।2.72.39।।

तद् द्वितीयं विप्रियवचनं श्रुत्वा भरतः पुनरपि विषादमगमत्। विषण्णवदनः सन् भूयः मातरं पप्रच्छ।।

Verse 40

क्व चेदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समं गतः।।2.72.40।।

क्व नु इदानीं स धर्मात्मा कौसल्यानन्दवर्धनः। भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह सीतया च समं गतः।।

Verse 41

तथा पृष्टा यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे।मातास्य सुमहद्वाक्यं विप्रियं प्रियशङ्कया।।2.72.41।।

एवं पृष्टा माता यथातत्त्वं वक्तुं समुपचक्रमे। प्रियशङ्कया तस्य विप्रियं सुमहद्वाक्यमाख्यातुम्।।

Verse 42

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्।दण्डकान्सह वैदेह्या लक्ष्मणानुचरो गतः।।2.72.42।।

स हि राजसुतः पुत्र चीरवासा महावनम्। दण्डकान् वैदेह्या सह लक्ष्मणानुचरो गतः।।

Verse 43

तच्छ्रुत्वा भरतस्त्रस्तो भ्रातुश्चारित्रशङ्कया।स्वस्य वंशस्य महात्म्यात्प्रष्टुं समुपचक्रमे।।2.72.43।।

तद्वचनं श्रुत्वा भरतः भ्रातुश्चरित्रे शङ्कया त्रस्तः, स्ववंशस्य महात्म्यं स्मरन् भूयः प्रश्नान् कर्तुं समुपचक्रमे।

Verse 44

कच्चिन्न ब्राह्मणधनं हृतं रामेण कस्यचित्।कच्चिन्नाढ्यो दरिद्रो वा तेनापापो विहिंसितः।।2.72.44।।

कच्चिद् रामेण कस्यचिद् ब्राह्मणधनं न हृतम्? कच्चिद् तेन निरपराधोऽपि कश्चिद्—आढ्यो दरिद्रो वा—न विहिंसितः?

Verse 45

कच्चिन्न परदारान्वा राजपुत्रोऽभिमन्यते।कस्मात्स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः।।2.72.45।।

कच्चिद् राजपुत्रः परदारान् नाभिमन्यते? कस्मात् स दण्डकारण्ये भ्रूणहेव विवासितः?

Verse 46

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथम्। तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुमुपचक्रमे।।2.72.46।।

अथास्य चपला माता तत्स्वकर्म यथातथं, तेनैव स्त्रीस्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे।

Verse 47

एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना।उवाच वचनं हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी।।2.72.47।।

एवं भरतेन महात्मना संबोधिताऽपि कैकेयी हृष्टा मूढा च पण्डितमानिनी तदिदं वचनमब्रवीत्।

Verse 48

न ब्राह्मणधनं किञ्चिद्धृतं रामेण कस्यचित्कश्चिन्नाढ्यो दरिद्रो तेनापापो विहिंसितः।न रामः परदारांश्च चक्षुर्भ्यामपि पश्यति।।2.72.48।।

रामेण कस्यचित् ब्राह्मणधनं किञ्चिदपि न हृतम्; तेन कश्चिदपि न निर्दोषो न हिंसितः—नाढ्यो न दरिद्रः। रामः परदारान् चक्षुर्भ्यामपि न पश्यति।

Verse 49

मया तु पुत्र श्रुत्वैव रामस्यैवाभिषेचनम्।याचितस्ते पिता राज्यं रामस्य च विवासनम्।।2.72.49।।

पुत्र, मया तु रामस्याभिषेचनं श्रुत्वैव तव पितरं याचितं—राज्यं तुभ्यं दातुं, रामं च विवासयितुम्।

Verse 50

स स्ववृत्तिं समास्थाय पिता ते तत्तऽथाकरोत्।रामश्च सह सौमित्रिः प्रेषितस्सह सीतया।।2.72.50।।

स पिता ते स्ववृत्तिं समास्थाय तदथाकरोत्; रामश्च सौमित्रिणा सह सीतया च सह प्रेषितः।

Verse 51

तमपश्यन्प्रियंपुत्रं महीपालो महायशाः।पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्।।2.72.51।।

प्रियं पुत्रं तमपश्यन् महीपालो महायशाः पुत्रशोकपरिद्यूनः पञ्चत्वमुपपेदिवान्।

Verse 52

त्वयात्विदानीं धर्मज्ञ राजत्वमवलम्ब्यताम्।त्वत्कृते हि मया सर्वमिदमेवं विधं कृतम्।।2.72.52।।

अतः सम्प्रति, धर्मज्ञ, राज्यमवलम्ब्यताम्। त्वदर्थमेव मया सर्वमिदं यथाविधि कृतम्॥

Verse 53

मा शोकं मा च सन्तापं धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्।।2.72.53।।

मा शोकं मा च सन्तापं, धैर्यमाश्रय पुत्रक। त्वदधीना हि नगरी राज्यं चैतदनामयम्॥

Verse 54

तस्मात् पुत्र, शीघ्रं विधिना विधिज्ञैर्वसिष्ठमुख्यैः सहितो द्विजेन्द्रैः। संकाल्य राजानमदीनसत्त्वम् आत्मानमुर्व्यामभिषेचयस्व॥

Verse 55

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

ततः पितुरालये पितरमपश्यन् भरतो मातुरालये मातरं द्रष्टुं जगाम॥

Verse 56

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

ततः राजभवने पितरमपश्यन् भरतो मातुरालये मातरं द्रष्टुं जगाम॥

Verse 57

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

ततः पितुरालये पितरं नापश्यन् भरतः मातुरालये स्थितां मातरं द्रष्टुं जगाम।

Verse 58

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

न नूनं कीर्तिमान् महाराजो मम आगमनं जानाति; अन्यथा तातः सत्वरं सन्नम्य मूर्ध्नि माम् उपजिघ्रेत्।

Verse 59

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

ततः पितुरालये पितरं नापश्यन् भरतः मातुरालये स्थितां मातरं द्रष्टुं जगाम।

Verse 60

अपश्यंस्तु ततस्तत्र पितरं पितुरालये।जगाम भरतो द्रष्टुं मातरं मातुरालये।।2.72.1।।

ततः पितुरालये पितरं नापश्यन् भरतः मातुरालये स्थितां मातरं द्रष्टुं जगाम।