
अयोध्याकाण्डे चतुर्थः सर्गः · Rāma Summoned; Pushya Coronation Decision
अयोध्याकाण्ड
नागरेषु निवृत्तेषु दशरथो मन्त्रिभिः सह पुनर्मन्त्रयित्वा निश्चयं चकार—पुष्ये नक्षत्रे शुभे मुहूर्ते रामस्य युवराजाभिषेकः शीघ्रमेव क्रियतामिति। ततः सुमन्त्रं प्रेषयामास राममानयितुम्; पुनःपुनराह्वानात् रामस्य मनसि किञ्चिदाशङ्का समजायत, राजभवनस्य गाम्भीर्यं च कार्याणां चञ्चलता च सूचिता। एकान्ते पितृस्नेहेन रामं समाश्लिष्य दशरथः स्वकारणं न्यवेदयत्—धर्मार्थकामान् यथावत् समाप्य मम शेषो धर्मः केवलं तवाभिषेक एव। प्रजाः प्रकृतयश्च त्वामेव राजानं काङ्क्षन्तीति स उवाच; अपि च स्वप्नदोषैः, जन्मनक्षत्रस्य सूर्य-मङ्गल-राहुभिः पीडया च, मम प्राणानां भयमिव दृश्यते इति शीघ्रतां न्ययोजयत्—चित्तस्य विकारात् पूर्वं, अनिष्टपर्यायात् पूर्वं चाभिषेकः साध्यः। ततः स रामाय व्रतविधानं निर्दिदेश—उपवासः, दर्भशय्या, सुहृदां जागरणं च; भरतस्य तु देशान्तरस्थितिं अवसरं मन्यमानः, मनुष्यचित्तानां चपलतां पुनः पुनरनुस्मारयामास। रामोऽनुज्ञातः कौसल्यामुपगम्य वार्तां न्यवेदयत्; सा जनार्दनं विष्णुं प्राणायामध्यानपरायणा दृश्यते। तया हृष्टया शुभाशिषः प्रदत्ताः; रामो लक्ष्मणेन सह राज्यलक्ष्मीम् अविभज्य भ्रातृसहकारं दृढीकृत्य, सीतया सह पुनः प्रत्यागच्छत्।
Verses 1-2
गतेष्वथ नृपो भूयः पौरेषु सह मन्त्रिभिः ।मन्त्रयित्वा ततश्चक्रे निश्चयज्ञस्सनिश्चयम् ॥१॥श्व एव पुष्यो भविताश्वोऽभिषेच्यस्तु मे सुतः ।रामो राजीवताम्राक्षो यौवराज्य इति प्रभुः ॥२॥
अथ पौरेषु गतेषु नृपो मन्त्रिभिः सह भूयः समन्त्र्य दृढनिश्चयः निश्चयं चकार—श्वः पुष्यनक्षत्रे मम सुतो रामो राजीवताम्राक्षः प्रभुः यौवराज्येऽभिषेक्ष्यते।
Verse 3
अथाऽन्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा ।सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय ॥३॥
अथान्तर्गृहमाविश्य राजा दशरथस्तदा। सूतमामन्त्रयामास रामं पुनरिहानय॥
Verse 4
प्रतिगृह्य स तद्वाक्यं सूतः पुनरुपाययौ ।रामस्य भवनं शीघ्रं राममानयितुं पुनः ॥४॥
तद्वाक्यं प्रतिगृह्य सूतः पुनरुपाययौ। राममानयितुं शीघ्रं रामस्य भवनं पुनः॥
Verse 5
द्वार्स्थैरावेदितं तस्य रामायाऽऽगमनं पुनः ।श्रुत्वैव चापि रामस्तं प्राप्तं शङ्कान्वितोऽभवत् ॥५॥
द्वारस्थैः सूचितं रामाय तस्य पुनरागमनम्। श्रुत्वैव रामस्तं प्राप्तं शङ्कासंयुक्तोऽभवत्॥
Verse 6
प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत् ।यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूह्यशेषतः ॥६॥
प्रवेश्य चैनं त्वरितं रामो वचनमब्रवीत्। यदागमनकृत्यं ते भूयस्तद्ब्रूहि शेषतः॥
Verse 7
तमुवाच तत स्सूतो राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति ।श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा ॥७॥
तमुवाच ततः सूतो—राजा त्वां द्रष्टुमिच्छति। श्रुत्वा प्रमाणमत्र त्वं गमनायेतराय वा॥
Verse 8
इति सूतवच श्श्रुत्वा रामोऽथ त्वरयाऽन्वितः ।प्रययौ राजभवनं पुनर्द्रष्टुं नरेश्वरम् ॥८॥
इति सूतवचनं श्रुत्वा रामः त्वरितमानसः। नरेश्वरं पुनर्द्रष्टुं राजभवनं प्रययौ॥
Verse 9
तं श्रुत्वा समनुप्राप्तं रामं दशरथो नृपः ।प्रवेशयामास गृहं विवक्षुः प्रियमुत्तमम् ॥९॥
रामं समनुप्राप्तं श्रुत्वा दशरथो नृपः। प्रियमुत्तमं वक्तुकामो गृहं तं प्रवेशयामास॥
Verse 10
प्रविशन्नेव च श्रीमान्राघवो भवनं पितुः ।ददर्श पितरं दूरात्प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ॥१०॥
श्रीमान् राघवः पितुर्भवनं प्रविशन्नेव दूरात् पितरं ददर्श; कृताञ्जलिः प्रणिपत्य तं अभिवादयामास।
Verse 11
प्रणमन्तं समुत्थाप्य तं परिष्वज्य भूमिपः ।प्रदिश्य चास्मै रुचिरमासनं पुनरब्रवीत् ॥११॥
प्रणमन्तं तं समुत्थाप्य भूमिपः परिष्वज्य, अस्मै रुचिरम् आसनं प्रदिश्य, पुनरब्रवीत्।
Verse 12
राम वृद्धोऽस्मि दीर्घायुर्भुक्ता भोगा मयेप्सिताः ।अन्नवद्भिः क्रतुशतै स्तथेष्टं भूरिदक्षिणैः ॥१२॥
राम, अहं दीर्घायुः वृद्धोऽस्मि; मया इप्सिताः भोगाः भुक्ताः। अन्नवद्भिः भूरिदक्षिणैः क्रतुशतैः च मया यथेष्टं कृतम्।
Verse 13
जातमिष्टमपत्यं मे त्वमद्यानुपमं भुवि ।दत्तमिष्टमधीतं च मया पुरुषसत्तम ॥१३॥
पुरुषसत्तम, त्वं मे अद्य भुवि अनुपमम् इष्टम् अपत्यं जातम्। मया इष्टं दत्तं च, अधीतं च यथाविधि।
Verse 14
अनुभूतानि चेष्टानि मया वीर सुखान्यपि ।देवर्षिपितृविप्राणामनृणोऽस्मि तथाऽत्मनः ॥१४॥
वीर, मया यानि सुखानि चेष्टितानि तान्यपि अनुभूतानि। देवर्षिपितृविप्राणां तथा आत्मनः प्रति च अहम् इदानीम् अनृणोऽस्मि॥
Verse 15
न किञ्चिन्मम कर्तव्यं तवान्यत्राभिषेचनात् ।अतो यत्त्वामहं ब्रूयां तन्मे त्वं कर्तुमर्हसि ॥१५॥
तवाभिषेचनात् अन्यत् मम किञ्चिदपि कर्तव्यं नास्ति। अतः अहं यत् त्वां ब्रूयां तत् मे कृते त्वं कर्तुमर्हसि॥
Verse 16
अद्य प्रकृतयस्सर्वास्त्वामिच्छन्ति नराधिपम् ।अतस्त्वां युवराजानमभिषेक्ष्यामि पुत्रक ॥१६॥
अद्य सर्वाः प्रकृतयः त्वाम् नराधिपम् इच्छन्ति। अतः पुत्रक, त्वां युवराजानम् अभिषेक्ष्यामि॥
Verse 17
अपि चाद्याऽशुभान्राम स्वप्ने पश्यामि दारुणान् ।सनिर्घाता दिवोल्का च पततीह महास्वना ॥१७॥
अपि च, राम, अद्य अशुभान् दारुणान् स्वप्ने पश्यामि; दिवा अपि सनिर्घाता महास्वना दिवोल्का इह पतति॥
Verse 18
अवष्टब्धं च मे राम नक्षत्रं दारुणैर्ग्रहैः ।आवेदयन्ति दैवज्ञाः सूर्याङ्गारकराहुभिः ॥१८॥
राम, मम नक्षत्रं दारुणैः ग्रहैः अवष्टब्धम् इति दैवज्ञाः आवेदयन्ति—सूर्याङ्गारकराहुभिः॥
Verse 19
प्रायेण हि निमित्तानामीदृशानां समुद्भवे ।राजा हि मृत्युमाप्नोति घोरां वाऽऽपदमृच्छति ॥१९॥
प्रायेण हि ईदृशानां निमित्तानां समुद्भवे राजा घोराम् आपदं प्राप्नोति मृत्युम् वा आप्नोति।
Verse 20
तद्यावदेव मे चेतो न विमुह्यति राघव ।तावदेवाभिषिञ्चस्व चला हि प्राणिनां मतिः ॥२०॥
तस्मात् राघव, यावत् मे चेतः न विमुह्यति तावत् एव अभिषिञ्चस्व; चला हि प्राणिनां मतिः।
Verse 21
अद्य चन्द्रोऽभ्युपगतः पुष्यात्पूर्वं पुनर्वसू ।श्वः पुष्ययोगं नियतं वक्ष्यन्ते दैवचिन्तकाः ॥२१॥
अद्य चन्द्रः पुनर्वसौ प्रविष्टः, या पुष्यस्य पूर्वा नक्षत्रा; श्वः पुनः पुष्ययोगं ध्रुवं दैवचिन्तका वक्ष्यन्ति।
Verse 22
ततः पुष्येऽभिषिञ्चस्व मनस्त्वरयतीव माम् ।श्वस्त्वाऽहमभिषेक्ष्यामि यौवराज्ये परन्तप ॥२२॥
अतः पुष्ये त्वं अभिषिच्यस्व; मम मनः त्वरयतीव। परन्तप, श्वः अहं त्वां यौवराज्येऽभिषेक्ष्यामि।
Verse 23
तस्मात्त्वयाऽद्य प्रभृति निशेयं नियतात्मना ।सह वध्वोपवस्तव्या दर्भप्रस्तरशायिना ॥२३॥
तस्मात् अद्य प्रभृति निशायाम् नियतात्मना, वध्वा सह उपवस्तव्यम्, दर्भप्रस्तरशायिना।
Verse 24
सुहृदश्चाप्रमत्तास्त्वां रक्षन्त्वद्य समन्ततः ।भवन्ति बहु विघ्नानि कार्याण्येवंविधानि हि ॥२४॥
सुहृदः अप्रमत्ताः अद्य प्रभृति त्वां समन्ततः रक्षन्तु; एवंविधानि कार्याणि हि बहुविघ्नानि भवन्ति।
Verse 25
विप्रोषितश्च भरतो यावदेव पुरादितः ।तावदेवाभिषेकस्ते प्राप्तकालो मतो मम ॥२५॥
भरतः पुरात् यावत् विप्रोषितः, तावत् एव तव अभिषेकः प्राप्तकालः इति मम मतम्।
Verse 26
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतस्स्थितः ।ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः ॥२६॥
कामं खलु सतां वृत्ते भ्राता ते भरतः स्थितः। ज्येष्ठानुवर्ती धर्मात्मा सानुक्रोशो जितेन्द्रियः॥
Verse 27
किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः ।सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव ॥२७॥
किन्तु चित्तं मनुष्याणामनित्यमिति मे मतिः। सतां च धर्मनित्यानां कृतशोभि च राघव॥
Verse 28
इत्युक्त स्सोऽभ्यनुज्ञात श्श्वोभाविन्यभिषेचने ।व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम् ॥२८॥
इत्युक्तः सोऽभ्यनुज्ञातः श्वोभाविन्यभिषेचने। व्रजेति रामः पितरमभिवाद्याभ्ययाद्गृहम्॥
Verse 29
प्रविश्य चात्मनो वेश्मराज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने ।तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तपुरं ययौ ॥२९॥
प्रविश्य चात्मनो वेश्म राज्ञोद्दिष्टेऽभिषेचने। तत्क्षणेन विनिर्गम्य मातुरन्तःपुरं ययौ॥
Verse 30
तत्र तां प्रवणामेव मातरं क्षौमवासिनीम् ।वाग्यतां देवतागारे ददर्शाऽऽयाचतीं श्रियम् ॥३०॥
तत्र स क्षौमवसनां प्रवणामेव मातरम्। देवतागारे वाग्यतां श्रियम् आयाचतीं ददर्श॥
Verse 31
प्रागेव चागता तत्र सुमित्रा लक्ष्मण स्तथा ।सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम् ॥३१॥
प्रागेव तत्र सुमित्रा लक्ष्मणश्च समागतौ। सीता चानायिता श्रुत्वा प्रियं रामाभिषेचनम्॥
Verse 32
तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा ।सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च ॥३२॥
तस्मिन् काले हि कौशल्या तस्थावामीलितेक्षणा। सुमित्रयाऽन्वास्यमाना सीतया लक्ष्मणेन च॥
Verse 33
श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याऽभिषेचनम् ।प्राणायामेन पुरुषं ध्यायमाना जनार्दनम् ॥३३॥
श्रुत्वा पुष्येण पुत्रस्य यौवराज्याभिषेचनम्। प्राणायामेन जनार्दनं पुरुषं ध्यायमाना॥
Verse 34
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च ।उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम् ॥३४॥
तथा सनियमामेव सोऽभिगम्याभिवाद्य च। उवाच वचनं रामो हर्षयंस्तामनिन्दिताम्॥
Verse 35
अम्ब पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालनकर्मणि ।भविता श्वोऽभिषेको मे यथा मे शासनं पितुः ॥३५॥
अम्ब, पित्रा नियुक्तोऽस्मि प्रजापालन-शासनकर्मणि। श्वो मेऽभिषेकः भविष्यति, यथा पितुः शासनम्॥
Verse 36
सीतयाप्युपवस्तव्या रजनीयं मया सह ।एवमृत्विगुपाध्यायै स्सह मामुक्तवान्पिता ॥३६॥
अद्य रजनीयं मया सह सीतयाप्युपवस्तव्यम्। एवमृत्विगुपाध्यायैः सह पिताऽह मामब्रवीत्॥
Verse 37
यानि यान्यत्र योग्यानि श्वोभाविन्यभिषेचने ।तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय ॥३७॥
श्वोभाविन्यभिषेचने यानि यान्यत्र योग्यानि। तानि मे मङ्गलान्यद्य वैदेह्याश्चैव कारय॥
Verse 38
एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम् ।हर्षबाष्पकलं वाक्यमिदं राममभाषत ॥३८॥
एतच्छ्रुत्वा तु कौशल्या चिरकालाभिकाङ्क्षितम्। हर्षबाष्पाकुलं वाक्यं राममिदमभाषत॥
Verse 39
वत्स राम चिरं जीव हतास्ते परिपन्थिनः ।ज्ञातीन्मे त्वं श्रिया युक्त स्सुमित्रायाश्च नन्दय ॥३९॥
वत्स राम, चिरं जीव; ते परिपन्थिनो हताः स्युः। श्रिया युक्तस्त्वं मे ज्ञातीन् सुमित्रायाश्च नन्दय॥
Verse 40
कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक ।येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता ॥४०॥
कल्याणे बत नक्षत्रे मयि जातोऽसि पुत्रक। येन त्वया दशरथो गुणैराराधितः पिता॥
Verse 41
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे ।येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति ॥४१॥
अमोघं बत मे क्षान्तं पुरुषे पुष्करेक्षणे। येयमिक्ष्वाकुराज्यश्रीः पुत्र त्वां संश्रयिष्यति॥
Verse 42
इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत् ।प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव ॥४२॥
इत्येवमुक्तो मात्रेदं रामो भ्रातरमब्रवीत्। प्राञ्जलिं प्रह्वमासीनमभिवीक्ष्य स्मयन्निव॥
Verse 43
लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम् ।द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता ॥४३॥
लक्ष्मणेमां मया सार्धं प्रशाधि त्वं वसुन्धराम्। द्वितीयं मेऽन्तरात्मानं त्वामियं श्रीरुपस्थिता॥
Verse 44
सौमित्रे भुङ्क्ष्व भोगांत्स्वमिष्टान्राज्यफलानि च ।जीवितं च हि राज्यं च त्वदर्थमभिकामये ॥४४॥
सौमित्रे, स्वमिष्टान् भोगान् भुङ्क्ष्व, राज्यफलानि च। अहं हि जीवितं राज्यं च त्वदर्थमेवाभिकामये॥
Verse 45
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरावभिवाद्य च ।अभ्यनुज्ञाप्य सीतां च जगाम स्वं निवेशनम् ॥४५॥
इत्युक्त्वा लक्ष्मणं रामो मातरौ चाभिवाद्य। सीतामप्यभ्यनुज्ञाप्य स्वं निवेशनं जगाम॥
The pivotal action is Daśaratha’s decision to expedite Rāma’s yuvarāja-abhiṣeka. The ethical tension lies in balancing public consent and dynastic duty against instability signaled by omens and the acknowledged fickleness of human intention—prompting a policy of immediate, dharma-framed action.
The chapter teaches that governance requires timely resolve (niścaya) anchored in duty, while recognizing impermanence in mental states and external conditions. It also models disciplined preparation—vrata, restraint, vigilance—as an ethical technology for undertaking high-stakes public rites.
Cultural landmarks include the royal inner apartments, the devatāgāra (domestic shrine space), and coronation protocol tied to nakṣatra timing (Punarvasu → Pushya) and graha discourse (Sun–Mars–Rāhu). Ritual markers such as darbha-bed fasting and priestly supervision situate the episode within courtly-vedic ceremonial culture.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.